स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः । अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ | ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ महायशस्वी प्रभु भरत गंभीर और मधुर ध्वनि वाले रथ से शीघ्र अयोध्या में प्रविष्ट हुए।
English meaning The illustrious lord Bharata quickly entered Ayodhya in his chariot, which rumbled with a deep, smooth sound.
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥
biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām | timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva ||
हिंदी अर्थ नगरी में बिल्लियाँ और उल्लू घूम रहे थे, मनुष्य और हाथी छिपे हुए थे; वह अंधकार से घिरी काली, प्रकाशहीन रात जैसी थी।
English meaning The city was haunted by cats and owls, its men and elephants shut away, like a dark, lightless night overwhelmed by gloom.
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām | graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām ||
हिंदी अर्थ वह चंद्रमा की प्रिय पत्नी रोहिणी जैसी थी, जो कांति से दमकती हुई भी अकेली हो और उदित हुए राहु ग्रह से पीड़ित हो।
English meaning It was like Rohini, the beloved of the moon, blazing with splendour but alone and afflicted by the rising planet Rahu.
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् । लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṅgamām | līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva ||
हिंदी अर्थ वह सूखी पहाड़ी नदी जैसी थी, जिसका थोड़ा-सा जल गर्म और गंदला हो, पक्षी गर्मी से व्याकुल हों और मछलियाँ तथा ग्राह छिप गए हों।
English meaning It was like a shrunken mountain stream, its scant water warm and stirred, its birds scorched by the heat, its fish and crocodiles hidden away.
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम् । हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥
vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne ssamutthitām | havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām ||
हिंदी अर्थ वह यज्ञाग्नि की उस ज्वाला जैसी थी जो उठते समय धुएँ से रहित और सुनहरी थी, पर फिर हवि से सींचे जाने पर बुझ गई हो।
English meaning It was like the flame of a sacrificial fire, golden and smokeless as it rose, then sprinkled with oblation and dying away.
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् । हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥
vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām | hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave ||
हिंदी अर्थ वह महायुद्ध में पराजित सेना जैसी थी, जिसके कवच टूट गए हों, हाथी, घोड़े, रथ और ध्वज नष्ट हो गए हों और वीर मारे गए हों।
English meaning It was like an army in a great battle, its armour shattered, its elephants, horses, chariots and banners broken, its heroes slain.
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् । प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम् ॥
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām | praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva nissvanām ||
हिंदी अर्थ वह सागर की उस लहर जैसी थी जो झाग और गर्जन के साथ उठी हो, पर वायु के शांत होने पर निःशब्द हो गई हो।
English meaning It was like an ocean wave that had risen foaming and roaring, then fallen silent when the wind that raised it died down.
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः । सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ | sutyākāle sunirvṛtte vediṃ gataravāmiva ||
हिंदी अर्थ वह सोमयाग समाप्त होने पर सब यज्ञ-पात्रों और सुंदर याजकों से रहित, निःशब्द यज्ञ-वेदी जैसी थी।
English meaning It was like a sacrificial altar fallen silent after the soma rite is over, abandoned by all the sacrificial implements and the comely priests.
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम् । गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम् ॥
goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam | govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ paktimivotsukām ||
हिंदी अर्थ वह गोशाला के बीच खड़ी उस दुखी गाय जैसी थी जो नई घास न खा रही हो, साँड ने उसे छोड़ दिया हो और वह झुंड के लिए उत्सुक हो।
English meaning It was like a cow standing distressed in the middle of the pen, not eating fresh grass, abandoned by the bull and longing for the herd.
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः । वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥
prabhākarādyai ssusnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ | viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva ||
हिंदी अर्थ वह सूर्य आदि की तरह चमकते उत्तम रत्नों से विहीन नई मोतियों की माला जैसी थी।
English meaning It was like a new pearl necklace stripped of its finest gems, glowing like the sun and other lights.
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् । संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥
sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām | saṃvṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām ||
हिंदी अर्थ वह पुण्य क्षीण होने पर अचानक अपने स्थान से हिलकर स्वर्ग से गिरे उस तारे जैसी थी जिसकी विस्तृत कांति मंद पड़ गई हो।
English meaning It was like a star fallen from heaven when its merit was exhausted, suddenly shaken from its place, its wide radiance dimmed.
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् । द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām | drutadāvāgni vipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva ||
हिंदी अर्थ वह वसंत के अंत में उस वन-लता जैसी थी जो पहले फूलों से लदी और मतवाले भौंरों से गुंजित थी, पर तेज़ दावाग्नि से झुलसकर मुरझा गई हो।
English meaning It was like a forest creeper at the end of spring, once covered in blossoms and humming with intoxicated bees, now withered by a swift forest fire.
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् । प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥
sammūḍhanigamāṃstabdhāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām | pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām ||
हिंदी अर्थ व्यापारी व्याकुल और निश्चल थे, दुकानें और बाज़ार बंद थे; वह बादलों से ढके उस आकाश जैसी थी जिसमें चंद्रमा और तारे छिप गए हों।
English meaning Its merchants bewildered and still, its shops and markets shut, it was like the sky covered by clouds, its moon and stars hidden.
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम् । हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम् ॥
kṣīṇapānottamairbhagnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām | hataśauṇḍāmiva dhvastāṃṃ pānabhūmimasaṃskṛtām ||
हिंदी अर्थ वह उस उजड़े, अस्वच्छ मदिरालय जैसी थी जो खाली हुए टूटे प्यालों से भरा हो और जिसके पीने वाले मर चुके हों।
English meaning It was like a ruined, uncleaned drinking hall, strewn with broken cups whose fine drink was gone, its revellers dead.
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम् । उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraissamāvṛtām | upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva ||
हिंदी अर्थ वह उस गिरी हुई प्याऊ जैसी थी जिसका फ़र्श टूटकर धँस गया हो, टूटे बर्तन बिखरे हों और जल ख़त्म हो गया हो।
English meaning It was like a collapsed water-shed, its floor broken and sunken, covered with broken vessels, its water used up.
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् । भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām | bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt ||
हिंदी अर्थ वह वीर योद्धाओं के धनुष की उस लंबी, तनी हुई डोरी जैसी थी जो बाणों से कटकर धनुष से भूमि पर गिर पड़ी हो।
English meaning It was like a long, taut bowstring of mighty warriors, cut by arrows and fallen from the bow to the ground.
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् । निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम् ॥
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām | nihatāṃ pratisainyena vaḍavāmiva pātitām ||
हिंदी अर्थ वह उस घोड़ी जैसी थी जिसे युद्धप्रेमी घुड़सवार ने अचानक दौड़ाया हो और शत्रु सेना ने मार गिराया हो।
English meaning It was like a mare suddenly driven hard by a battle-loving horseman and brought down by the enemy army.
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् । प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ॥
śuṣkatoyāṃ mahāmatsyaiḥ kūrmaiśca bahubhirvṛtām | prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām ||
हिंदी अर्थ वह उस बावड़ी जैसी थी जिसके कमल छिन गए हों, जल सूख गया हो, बड़ी मछलियाँ और बहुत-से कछुए हों, और किनारे टूटकर फैल गए हों।
English meaning It was like a pond robbed of its lotuses, its water dried up, with large fish and many turtles, its banks broken and spread wide.
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् । सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ॥
puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām | santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām ||
हिंदी अर्थ वह उस उदास मनुष्य के शरीर जैसी थी जिसे उबटन लगाना मना हो, जो आभूषणों से रहित हो और मानो शोक से जल रहा हो।
English meaning It was like the body of a joyless man, forbidden ointments, unadorned, as if burning with grief.
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् । प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam | pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva ||
हिंदी अर्थ वह वर्षा की गहनता में मेघमंडल में छिपे और काले बादलों से ढके सूर्य की प्रभा जैसी थी।
English meaning It was like the light of the sun hidden by dark clouds when, in the depth of the rains, it has entered a ring of clouds.
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः । वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥
bharatastu rathastha ssan śrīmāndaśarathātmajaḥ | vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ रथ में खड़े श्रीमान दशरथनंदन भरत ने उस श्रेष्ठ रथ को चला रहे सारथी से कहा:
English meaning Glorious Bharata, son of Dasharatha, standing in the chariot, said to the charioteer driving that fine chariot:
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते । यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः ॥
kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate | yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvanaḥ ||
हिंदी अर्थ 'आज अयोध्या में पहले की तरह गीत और वाद्यों का गंभीर, फैलता हुआ स्वर क्यों नहीं सुनाई दे रहा?'
English meaning 'Why is the deep, swelling sound of song and music no longer heard in Ayodhya today as before?'
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः । धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥
vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ | dhūpitāgurugandhaśca na pravāti samantataḥ ||
हिंदी अर्थ 'मदिरा की तीखी गंध, मालाओं की सुगंध और जलते अगरु की धूप की सुगंध चारों ओर नहीं फैल रही।'
English meaning 'The strong scent of wine, the fragrance of garlands, and the scent of burning aloe incense do not waft all around.'
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः । प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः । नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥
yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvanaḥ | pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvanaḥ | nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite ||
हिंदी अर्थ 'राम के वनवास के बाद इस नगरी में उत्तम वाहनों का शब्द, घोड़ों की मधुर हिनहिनाहट, मतवाले हाथियों की चिंघाड़ और रथों की भारी घरघराहट अब नहीं सुनाई देती।'
English meaning 'The sound of fine vehicles, the soft neighing of horses, the trumpeting of elephants in rut and the great rumble of chariots are not heard in this city now that Rama is exiled.'
25-26
2.114.25-26
Copy link
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः । गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते ॥
candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ | gate hi rāme taruṇā ssaṃtaptā nopabhuñjate ||
हिंदी अर्थ 'राम के चले जाने से शोक से संतप्त तरुण चंदन और अगरु की सुगंध तथा बहुमूल्य नई मालाओं का उपभोग नहीं करते।'
English meaning 'Now that Rama is gone, the young men, burning with grief, do not enjoy sandalwood and aloe perfumes or costly fresh garlands.'
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः । नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ॥
bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ | notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure ||
हिंदी अर्थ 'अब लोग रंग-बिरंगी मालाएँ पहनकर सैर को नहीं निकलते, और राम के शोक से पीड़ित इस नगरी में उत्सव नहीं होते।'
English meaning 'Men no longer go out on excursions wearing bright garlands, and no festivals are held in this city tormented by grief for Rama.'
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता । न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ॥
saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā | na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā ||
हिंदी अर्थ 'निश्चय ही इस नगरी की शोभा मेरे भाई के साथ चली गई है। वर्षा से घिरी उजली रात की तरह अयोध्या शोभा नहीं पा रही।'
English meaning 'Surely the radiance of this city has gone with my brother. Ayodhya does not shine, like a bright night lashed by rain.'
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः । जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥
kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ | janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ ||
हिंदी अर्थ 'मेरे भाई कब एक महान उत्सव की तरह आकर ग्रीष्म में मेघ की भाँति अयोध्या में हर्ष उत्पन्न करेंगे?'
English meaning 'When will my brother come like a great festival and bring joy to Ayodhya, like a rain cloud in summer?'
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः । सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः ॥
taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ | sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathāḥ ||
हिंदी अर्थ 'सुंदर वेश धारण किए, गर्व से चलने वाले तरुणों की भीड़ के बिना अयोध्या के राजमार्ग शोभा नहीं पा रहे।'
English meaning 'Without young men in fine dress walking proudly and thronging them, the highways of Ayodhya do not shine.'
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः । तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥
evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ | tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार अनेक प्रकार से विलाप करते हुए वे अपने पिता के भवन में प्रविष्ट हुए, जो उन नरेंद्र के बिना सिंहहीन गुफा जैसा था।
English meaning Lamenting in many ways like this, he entered his father's dwelling, bereft of that lord of men, like a cave bereft of its lion.