Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 31 of 131 45 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 31

The False Head

युद्धकांड, सर्ग 31: माया का सिर

Ravana has a magician make an image of Rama's severed head and bow, and goes to show them to Sita.

रावण एक मायावी से राम के कटे सिर और धनुष की नकल बनवाता है और सीता को दिखाने जाता है।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 6.31.1

ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।
सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ॥

tatastamakṣobhyabalaṃlaṅkādhipatayecarāḥ |
suvelerāghavaṃśaileniviṣṭaṃpratyavedayan ||

2 6.31.2

चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चित्सचिवानिदमब्रवीत् ॥

cārāṇāṃrāvaṇaśśrutvāprāptaṃrāmaṃmahābalam |
jātodvego'bhavatkiñcitsacivānidamabravīt ||

3 6.31.3

मन्त्रिणश्शीघ्रमायान्तुसर्वेवैसुसमाहिताः ।
अयंनोमन्त्रकालोहिसम्प्रप्ताइतिराक्षसाः ॥

mantriṇaśśīghramāyāntusarvevaisusamāhitāḥ |
ayaṃnomantrakālohisampraptāitirākṣasāḥ ||

4 6.31.4

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् ।
ततस्समन्त्रयामासराक्षसैस्सचिवैस्सह ॥

tasyatadvacanaṃśrutvāmantriṇo'bhyāgaman drutam |
tatassamantrayāmāsarākṣasaissacivaissaha ||

5 6.31.5

मन्त्रयित्वासदुर्धर्षःक्षमंयत्समनन्तरम् ।
विसर्जयित्वासचिवान्प्रविवेशस्वमालयम् ॥

mantrayitvāsadurdharṣaḥkṣamaṃyatsamanantaram |
visarjayitvāsacivānpraviveśasvamālayam ||

6 6.31.6

ततोराक्षसमाहूयविद्युज्जिह्वंमहाबलम् ।
मायाविदंमहामायःप्राविशद्यत्रमैथिली ॥

tatorākṣasamāhūyavidyujjihvaṃmahābalam |
māyāvidaṃmahāmāyaḥprāviśadyatramaithilī ||

7 6.31.7

विद्युज्जिह्वंचमायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः ।
मोहयिष्यावहेसीतांमाययाजनकात्मजाम् ॥

vidyujjihvaṃcamāyājñamabravīdrākṣasādhipaḥ |
mohayiṣyāvahesītāṃmāyayājanakātmajām ||

8 6.31.8

शिरोमायामयंगृह्यराघवस्यनिशाचरः ।
त्वंमांसमुतिष्ठस्वमहच्चसशरंधनुः ॥

śiromāyāmayaṃgṛhyarāghavasyaniśācaraḥ |
tvaṃmāṃsamutiṣṭhasvamahaccasaśaraṃdhanuḥ ||

9 6.31.9

एवमुक्तस्तथेत्याहविद्युज्जिह्वोनिशाचरः ।
दर्शयामासतांमायांसुप्रयुक्तांसरावणे ।
तस्यतुष्टोऽभवद्राजाप्रददौचविभूषणम् ॥

evamuktastathetyāhavidyujjihvoniśācaraḥ |
darśayāmāsatāṃmāyāṃsuprayuktāṃsarāvaṇe |
tasyatuṣṭo'bhavadrājāpradadaucavibhūṣaṇam ||

10 6.31.10

अशोकवनिकायांतुसीतादर्शनलालसः ।
वैरृतानामधिपतिस्संविवेशमहाबलः ॥

aśokavanikāyāṃtusītādarśanalālasaḥ |
vairṛtānāmadhipatissaṃviveśamahābalaḥ ||

11-12 6.31.11-12

ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।
अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले ।
भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ॥

tatodīnāmadainyārhāṃdadarśadhanadānujaḥ |
adhomukhīṃśokaparāmupaviṣṭāṃmahītale |
bhartāramevadhyāyantīmaśokavavikāṃgatām ||

13 6.31.13

उपास्यमानांघोराभीराक्षसीभिरितस्ततः ।
उपसृत्यततस्सीतांप्रहर्षंनामकीर्तयन् ।
इदंचवचनंधृष्टमुवाचजनकात्मजाम् ॥

upāsyamānāṃghorābhīrākṣasībhiritastataḥ |
upasṛtyatatassītāṃpraharṣaṃnāmakīrtayan |
idaṃcavacanaṃdhṛṣṭamuvācajanakātmajām ||

14 6.31.14

सान्त्व्यमानामयाभद्रेयमुपाश्रित्यवल्गसे ।
खरहन्तासतेभर्ताराघवस्समरेहतः ॥

sāntvyamānāmayābhadreyamupāśrityavalgase |
kharahantāsatebhartārāghavassamarehataḥ ||

15 6.31.15

छिन्नंतेसर्वतोमूलंदर्पस्तेनिहतोमया ।
व्यसनेनात्मनस्सीते ममभार्याभविष्यसि ॥

chinnaṃtesarvatomūlaṃdarpastenihatomayā |
vyasanenātmanassīte mamabhāryābhaviṣyasi ||

16 6.31.16

विसृजेमांमतिंमूढेः किंमृतेनकरिष्यसि ।
भवस्वभद्रेः भार्याणांसर्वेसामीश्वरीमम ॥

visṛjemāṃmatiṃmūḍheḥ kiṃmṛtenakariṣyasi |
bhavasvabhadreḥ bhāryāṇāṃsarvesāmīśvarīmama ||

17 6.31.17

अल्पपुण्येः निवृत्तार्थेः मूढेः पण्डितमानिनिः ।
शृणुभर्तृवधंसीतेः घोरंवृत्रवधंयथा ॥

alpapuṇyeḥ nivṛttārtheḥ mūḍheḥ paṇḍitamāniniḥ |
śṛṇubhartṛvadhaṃsīteḥ ghoraṃvṛtravadhaṃyathā ||

18 6.31.18

समायातस्समुद्रान्तंमांहन्तुंकिलराघवः ।
वानरेन्द्रप्रणीतेनबलेनमहतावृतः ॥

samāyātassamudrāntaṃmāṃhantuṃkilarāghavaḥ |
vānarendrapraṇītenabalenamahatāvṛtaḥ ||

19 6.31.19

सन्निविष्टस्समुद्रस्यपीड्यतीरमथोत्तरम् ।
बलेनमहतारामोव्रजत्यस्तंदिवाकरे ॥

sanniviṣṭassamudrasyapīḍyatīramathottaram |
balenamahatārāmovrajatyastaṃdivākare ||

20 6.31.20

अथाध्वनिपरिश्रान्तमर्धरात्रेस्थितंबलम् ।
सुखसुप्तंसमासाद्यचारित्रंप्रथमंचरैः ॥

athādhvanipariśrāntamardharātresthitaṃbalam |
sukhasuptaṃsamāsādyacāritraṃprathamaṃcaraiḥ ||

21 6.31.21

तत्प्रहस्तप्रणीतेनबलेनमहतामम ।
बलमस्यहतंरात्रौयत्ररामस्सलक्ष्मणः ॥

tatprahastapraṇītenabalenamahatāmama |
balamasyahataṃrātrauyatrarāmassalakṣmaṇaḥ ||

22-23 6.31.22-23

पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् ।
बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।
यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच ।
उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ॥

paṭṭasānparighāṃścakrāndaṇḍānmahāyaśān |
bāṇajālāniśūlānibhāsvarānkūṭamudgarān |
yaṣṭīścatomarān śaktīścakrāṇimusalānica |
udyamyodyamyarakṣobhirvānareṣunipātitāṃ ||

24 6.31.24

अथसुप्तस्यरामस्यप्रहस्तेनप्रमाथिना ।
असक्तंकृतहस्तेनशिरश्छिन्नंमहासिना ॥

athasuptasyarāmasyaprahastenapramāthinā |
asaktaṃkṛtahastenaśiraśchinnaṃmahāsinā ||

25 6.31.25

विभीषणस्समुत्पत्यनिगृहीतोयदृच्छया ।
दिशःप्रव्राजितस्सर्वैस्सर्लक्ष्मणःप्लवगैस्सहा ॥

vibhīṣaṇassamutpatyanigṛhītoyadṛcchayā |
diśaḥpravrājitassarvaissarlakṣmaṇaḥplavagaissahā ||

26 6.31.26

सुग्रीवोग्रीनयासीतेभग्नयाप्लवगाधिपः ।
निरस्तहनुकश्शेतेहनुमान्राक्षसैर्हतः ॥

sugrīvogrīnayāsītebhagnayāplavagādhipaḥ |
nirastahanukaśśetehanumānrākṣasairhataḥ ||

27 6.31.27

जाम्बवानथजानुभ्यामुत्पतन्निहतोयुधि ।
पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नोनिकृत्तःपादपोयथा ॥

jāmbavānathajānubhyāmutpatannihatoyudhi |
paṭṭasairbahubhiśchinnonikṛttaḥpādapoyathā ||

28-29 6.31.28-29

मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।
निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ ।
असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ॥

maindaścadvividaścobhaunihatauvānararṣabhau |
niśśvasantaurudantaucarudhireṇasamukṣitau |
asināvyāyatauchinnaumadhyehyariniṣūdanau ||

30-31 6.31.30-31

अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।
नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः ।
कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकैः कृतः ॥

anutiṣṭhatimedinyāṃpanasaḥpanasoyathā |
nārācairbahubhiścinnaśśetedaryāṃdarīmukhaḥ |
kumudastumahātejāniṣkūjansāyakaiḥ kṛtaḥ ||

32 6.31.32

अङ्गदोबहुभिश्छिन्नश्शरैरासाद्यराक्षसैः ।
पतितोरुधिरोद्गारीक्षितौनिपतिताङ्गदः ॥

aṅgadobahubhiśchinnaśśarairāsādyarākṣasaiḥ |
patitorudhirodgārīkṣitaunipatitāṅgadaḥ ||

33 6.31.33

हरयोमथितानागैरथजातैस्तथापरे ।
शयितामृदिताश्चाश्वैर्यायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥

harayomathitānāgairathajātaistathāpare |
śayitāmṛditāścāśvairyāyuvegairivāmbudāḥ ||

34 6.31.34

प्रहृताश्चपरेत्रस्ताहस्यमानाजघन्यतः ।
अभिद्रुतास्तुरक्षोभिस्सिंहैरिवमहाद्विपाः ॥

prahṛtāścaparetrastāhasyamānājaghanyataḥ |
abhidrutāsturakṣobhissiṃhairivamahādvipāḥ ||

35 6.31.35

सागरेपतिताःकेचित्केचिग्दगनमाश्रिताः ।
ऋक्षावृक्षानुपारूढावानरींवृत्तिमाश्रिताः ॥

sāgarepatitāḥkecitkecigdaganamāśritāḥ |
ṛkṣāvṛkṣānupārūḍhāvānarīṃvṛttimāśritāḥ ||

36 6.31.36

सागरस्यचतीरेषुशैलेषुचवनेषुच ।
पिङ्गलास्तेविरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवोहताः ॥

sāgarasyacatīreṣuśaileṣucavaneṣuca |
piṅgalāstevirūpākṣairbahubhirbahavohatāḥ ||

37 6.31.37

एवंतवहतोभर्ताससैन्योममसेनया ।
क्षतजार्द्रंरजोध्वस्तमिदंचस्याहृतंशिरः ॥

evaṃtavahatobhartāsasainyomamasenayā |
kṣatajārdraṃrajodhvastamidaṃcasyāhṛtaṃśiraḥ ||

38 6.31.38

ततःपरमदुर्धर्षोरावणोराक्षसेश्वरः ।
सीतायामुपशन्त्यांराक्षसीमिदमब्रवीत् ॥

tataḥparamadurdharṣorāvaṇorākṣaseśvaraḥ |
sītāyāmupaśantyāṃrākṣasīmidamabravīt ||

39 6.31.39

राक्षसंक्रूरकर्माणंविद्युज्जिह्वंत्वमानय ।
येनतद्राघवशिरस्सङ्ग्रामात्स्वयमाहृतम् ॥

rākṣasaṃkrūrakarmāṇaṃvidyujjihvaṃtvamānaya |
yenatadrāghavaśirassaṅgrāmātsvayamāhṛtam ||

40 6.31.40

विद्युज्जिह्वस्ततोगृह्यशिरस्तत्सशरासनम् ।
प्रणामंशिरसाकृत्वारावणस्याग्रतस्थितः ॥

vidyujjihvastatogṛhyaśirastatsaśarāsanam |
praṇāmaṃśirasākṛtvārāvaṇasyāgratasthitaḥ ||

41 6.31.41

तमब्रवीत्ततोराजारावणोराक्षसंस्थितम् ।
विद्युज्जिह्वंमहाजिह्वंसमीपपरिवर्तिनम् ॥

tamabravīttatorājārāvaṇorākṣasaṃsthitam |
vidyujjihvaṃmahājihvaṃsamīpaparivartinam ||

42 6.31.42

अग्रतःकुरुसीतायाश्शीघ्रंदाशरधेशशिरः ।
अवस्थांपश्चिमांभर्तुःकृपणासाधुपश्यतु ॥

agrataḥkurusītāyāśśīghraṃdāśaradheśaśiraḥ |
avasthāṃpaścimāṃbhartuḥkṛpaṇāsādhupaśyatu ||

43 6.31.43

एवमुक्तंतुतद्रक्षशशिरस्तत्प्रियदर्शनम् ।
उपनिक्षिप्यसीतायाःक्षिप्रमन्तरधीयत ॥

evamuktaṃtutadrakṣaśaśirastatpriyadarśanam |
upanikṣipyasītāyāḥkṣipramantaradhīyata ||

44 6.31.44

रावणश्चापिचिक्षेपभस्वरंकार्मुकंमहत् ।
त्रिषुलोकेषुविख्यातंसीतामिदमुवाचह ॥

rāvaṇaścāpicikṣepabhasvaraṃkārmukaṃmahat |
triṣulokeṣuvikhyātaṃsītāmidamuvācaha ||

45 6.31.45

इदंतुतवरामस्यकार्मुकंज्यासमायुतम् ।
इहप्रहस्तेनानीतंहत्वातंनिशिमानुषम् ॥

idaṃtutavarāmasyakārmukaṃjyāsamāyutam |
ihaprahastenānītaṃhatvātaṃniśimānuṣam ||

Next sarga · Yuddha Kanda 32Sita's GriefSita wails at the sight of the head. Ravana is called away suddenly and the illusion vanishes.

Characters in this sarga

All characters