Lakshmana's Sorrow

दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम् ।
सन्तापमगमद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥

dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītāmāśrame sampraveśitām |
santāpamagamadghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ ||

अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् ।
सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ॥

abravīcca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim |
sītāsantāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya sārathe ||

ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति ।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥

tato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati |
patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām ||

व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विना भवम् ।
वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥

vyaktaṃ daivādahaṃ manye rāghavasya vinā bhavam |
vaidehyā sārathe nityaṃ daivaṃ hi duratikramam ||

यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः ।
निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ॥

yo hi devānsagandharvānasurānsaha rākṣasaiḥ |
nihanyādrāghavaḥ kruddhaḥ sa daivamanuvartate ||

पुरा रामः पितुर्वाक्याद्दण्डके विजने वने ।
उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने ॥

purā rāmaḥ piturvākyāddaṇḍake vijane vane |
uṣitvā nava varṣāṇi pañca caiva mahāvane ||

ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् ।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥

tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam |
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me ||

को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे ।
मैथिलीं प्रतिसम्प्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥

ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇyasminyaśohare |
maithilīṃ pratisamprāptaḥ paurairhīnārthavādibhiḥ ||

एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः ।
सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह ॥

etā vāco bahuvidhāḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ |
sumantraḥ śraddhayā prājño vākyametaduvāca ha ||

न सन्तापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति ।
दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥

na santāpastvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati |
dṛṣṭametatpurā vipraiḥ pituste lakṣmaṇāgrataḥ ||

भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो ऽपि सौख्यभाक् ।
प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्ध्रुवम् ॥

bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo 'pi saukhyabhāk |
prāpsyate ca mahābāhurviprayogaṃ priyairdhruvam ||

त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
सन्त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥

tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatāvubhau |
santyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān ||

इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरते ऽपि वा ।
राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥

idaṃ tvayi na vaktavyaṃ saumitre bharate 'pi vā |
rājñā vo vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yaduvāca ha ||

महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्निधौ ॥

mahājanasamīpe ca mama caiva nararṣabha |
ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca sannidhau ||

ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः ।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसन्निधौ ॥

ṛṣestu vacanaṃ śrutvā māmāha puruṣarṣabhaḥ |
sūta na kvacidevaṃ te vaktavyaṃ janasannidhau ||

तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः ।
नैव जात्वनृतं कार्यमिति मे सौम्य दर्शनम् ॥

tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tatsusamāhitaḥ |
naiva jātvanṛtaṃ kāryamiti me saumya darśanam ||

सर्वथैव न वक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥

sarvathaiva na vaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ |
yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana ||

यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा ।
तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥

yadyapyahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā |
tathāpyudāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam ||

येनेदमीदृशं प्राप्तं दुःखं शोकसमन्वितम् ।
न त्वया भरते वाच्यं शत्रुघ्नस्यापि सन्निधौ ॥

yenedamīdṛśaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ śokasamanvitam |
na tvayā bharate vācyaṃ śatrughnasyāpi sannidhau ||

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् ।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत् ॥

tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat |
tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyamathābravīt ||