अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः । विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥
atha tasyāprameyasya tadvanaṃ paripṛcchataḥ | viśvāmitro mahātejā vyākhyātumupacakrame ||
हिंदी अर्थ जब अपार तेजस्वी राम ने उस वन के विषय में पूछा, तो महातेजस्वी विश्वामित्र ने बताना आरंभ किया:
English meaning When the boundless Rama asked about that forest, the radiant Vishvamitra began to explain:
इह राम महाबाहो विष्णुर्देववरः प्रभुः । वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च । तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपाः ॥
iha rāma mahābāho viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ | varṣāṇi subahūnīha tathā yugaśatāni ca | tapaścaraṇayogārthamuvāsa sumahātapāḥ ||
हिंदी अर्थ हे महाबाहु राम, यहाँ देवश्रेष्ठ, महातपस्वी प्रभु विष्णु ने तप और योग के लिए बहुत वर्षों और सैकड़ों युगों तक निवास किया।
English meaning Here, mighty armed Rama, the lord Vishnu, best of gods, of great penance, lived for very many years and hundreds of ages to practise penance and yoga.
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः । सिद्धाश्रम इति ख्यातस्सिद्धो ह्यत्र महातपाः ॥
eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ | siddhāśrama iti khyātassiddho hyatra mahātapāḥ ||
हिंदी अर्थ हे राम, यह महात्मा वामन का पुराना आश्रम है। यह सिद्धाश्रम नाम से प्रसिद्ध है, क्योंकि उन महातपस्वी को यहाँ सिद्धि मिली थी।
English meaning Rama, this was the former hermitage of the great souled Vamana. It is known as Siddhashrama, for the great ascetic attained perfection here.
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः । निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् । कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
etasminneva kāle tu rājā vairocanirbaliḥ | nirjitya daivatagaṇān sendrāṃśca samarudgaṇān | kārayāmāsa tadrājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
हिंदी अर्थ उसी समय तीनों लोकों में प्रसिद्ध विरोचनपुत्र राजा बलि ने इंद्र और मरुद्गणों सहित देवताओं को जीतकर उनका राज्य किया।
English meaning At that very time King Bali, son of Virochana, famed in the three worlds, conquered the hosts of gods with Indra and the Maruts, and ruled their kingdom.
बलेस्तु यजमानस्य देवास्साग्निपुरोगमाः । समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥
balestu yajamānasya devāssāgnipurogamāḥ | samāgamya svayaṃ caiva viṣṇumūcurihāśrame ||
हिंदी अर्थ जब बलि यज्ञ कर रहे थे, तब अग्नि आदि देवता एकत्र होकर इसी आश्रम में स्वयं विष्णु से बोले:
English meaning While Bali was performing a sacrifice, the gods led by Agni gathered and spoke to Vishnu himself here in this hermitage:
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् । असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥
balirvairocanirviṣṇo yajate yajñamuttamam | asamāpte kratau tasmin svakāryamabhipadyatām ||
हिंदी अर्थ हे विष्णु, विरोचनपुत्र बलि एक उत्तम यज्ञ कर रहे हैं। वह यज्ञ समाप्त होने से पहले हमारा कार्य सिद्ध हो जाए।
English meaning Vishnu, Bali son of Virochana is performing a great sacrifice. Before that rite is finished, let our purpose be achieved.
ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः । यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥
ye cainamabhivartante yācitāra itastataḥ | yacca yatra yathāvacca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati ||
हिंदी अर्थ जो भी याचक जहाँ कहीं से उनके पास आते हैं, वे उन्हें जो जैसा माँगता है वह सब दे देते हैं।
English meaning Whoever comes to him from anywhere to ask, he gives them all whatever they ask for, just as it is asked.
स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपागतः । वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥
sa tvaṃ surahitārthāya māyāyogamupāgataḥ | vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇamuttamam ||
हिंदी अर्थ इसलिए हे विष्णु, देवताओं के हित के लिए अपनी योगमाया का सहारा लेकर वामन बनिए और परम कल्याण कीजिए।
English meaning So, Vishnu, for the good of the gods, use your power of illusion, become a dwarf, and bring about the highest good.
10-11
1.29.10-11
Copy link
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभः । अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा । देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् । व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥
etasminnantare rāma kaśyapo'gnisamaprabhaḥ | adityā sahito rāma dīpyamāna ivaujasā | devīsahāyo bhagavān divyaṃ varṣasahasrakam | vrataṃ samāpya varadaṃ tuṣṭāva madhusūdanam ||
हिंदी अर्थ इसी बीच, हे राम, अग्नि के समान तेजस्वी, अपने ओज से दमकते कश्यप ने अदिति के साथ, पत्नी सहित एक हजार दिव्य वर्षों का व्रत पूरा करके वरदाता मधुसूदन की स्तुति की:
English meaning Meanwhile, Rama, Kashyapa, bright as fire and glowing with power, together with Aditi, having completed a vow of a thousand divine years with his wife, praised Madhusudana, the giver of boons:
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम् । तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥
tapomayaṃ taporāśiṃ tapomūrtiṃ tapātmakam | tapasā tvāṃ sutaptena paśyāmi puruṣottamam ||
हिंदी अर्थ आप तपोमय हैं, तप की राशि हैं, तप की मूर्ति हैं, तपस्वरूप हैं। भलीभाँति किए तप से मैं आप पुरुषोत्तम का दर्शन कर रहा हूँ।
English meaning You are made of penance, the mass of penance, penance embodied, penance itself. Through well practised penance I see you, the Supreme Person.
शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो । त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गतः ॥
śarīre tava paśyāmi jagatsarvamidaṃ prabho | tvamanādiranirdeśyastvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ हे प्रभु, मैं यह सारा जगत आपके शरीर में देखता हूँ। आप अनादि और अनिर्वचनीय हैं। मैं आपकी शरण में हूँ।
English meaning Lord, I see this whole world in your body. You are without beginning and beyond description. I take refuge in you.
तमुवाच हरिः प्रीतः कश्यपं धूतकल्मषम् । वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ॥
tamuvāca hariḥ prītaḥ kaśyapaṃ dhūtakalmaṣam | varaṃ varaya bhadraṃ te varārho'si mato mama ||
हिंदी अर्थ प्रसन्न होकर हरि ने पापरहित कश्यप से कहा: वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो। मैं तुम्हें वर के योग्य मानता हूँ।
English meaning Pleased, Hari said to Kashyapa, cleansed of all sin: Choose a boon, blessings on you. I think you worthy of a boon.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीचः कश्यपोऽब्रवीत् । अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचतः । वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत ॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya mārīcaḥ kaśyapo'bravīt | adityā devatānāṃ ca mama caivānuyācataḥ | varaṃ varada suprīto dātumarhasi suvrata ||
हिंदी अर्थ उनकी बात सुनकर मरीचिपुत्र कश्यप ने कहा: हे सुव्रत वरदाता, प्रसन्न होकर अदिति, देवताओं और मुझ याचक को वर दीजिए।
English meaning Hearing his words, Kashyapa son of Marichi said: Giver of boons, of good vows, be pleased to grant a boon to Aditi, to the gods, and to me who ask it.
16-17
1.29.16-17
Copy link
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ । भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन । शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥
putratvaṃ gaccha bhagavannadityā mama cānagha | bhrātā bhava yavīyāṃstvaṃ śakrasyāsurasūdana | śokārtānāṃ tu devānāṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi ||
हिंदी अर्थ हे भगवन, निष्पाप, असुरों का नाश करने वाले, अदिति और मेरे पुत्र बनिए, और इंद्र के छोटे भाई बनिए। शोक से पीड़ित देवताओं की सहायता कीजिए।
English meaning Holy and sinless one, slayer of asuras, become the son of Aditi and of me, and be the younger brother of Shakra. Come to the help of the gods who are stricken with grief.
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादा त्ते भविष्यति । सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥
ayaṃ siddhāśramo nāma prasādā tte bhaviṣyati | siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavannitaḥ ||
हिंदी अर्थ हे देवेश, आपका कार्य सिद्ध होने पर आपकी कृपा से यह स्थान सिद्धाश्रम कहलाएगा। भगवन, यहाँ से उठिए।
English meaning Lord of the gods, by your grace this place will be named Siddhashrama when your work is accomplished. Rise from here, holy one.
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत । वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥
atha viṣṇurmahātejā adityāṃ samajāyata | vāmanaṃ rūpamāsthāya vairocanimupāgamat ||
हिंदी अर्थ तब महातेजस्वी विष्णु अदिति से जन्मे, और वामन रूप धारण करके विरोचनपुत्र बलि के पास गए।
English meaning Then the radiant Vishnu was born of Aditi, and taking the form of a dwarf he went to the son of Virochana.
20-21
1.29.20-21
Copy link
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानदः । आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः । महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा । त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥
trīn kramānatha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānadaḥ | ākramya lokān lokātmā sarvabhūtahite rataḥ | mahendrāya punaḥ prādānniyamya balimojasā | trailokyaṃ sa mahātejāścakre śakravaśaṃ punaḥ ||
हिंदी अर्थ तीन पग भूमि माँगकर और उसे पाकर, सबको सम्मान देने वाले, सब प्राणियों के हित में रत लोकात्मा ने लोकों को नाप लिया, अपने बल से बलि को बाँधकर उन्हें फिर महेंद्र को दे दिया, और इस प्रकार उन महातेजस्वी ने त्रिलोकी को फिर इंद्र के अधीन कर दिया।
English meaning Asking for three strides and receiving them, the giver of honour, the soul of the worlds, devoted to the good of all beings, covered the worlds, restrained Bali by his might, gave them back to Mahendra, and so the radiant one placed the three worlds under Shakra again.
तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमश्श्रमनाशनः । मयापि भक्तय तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥
tenaiṣa pūrvamākrānta āśramaśśramanāśanaḥ | mayāpi bhaktaya tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate ||
हिंदी अर्थ पहले वे इसी थकान मिटाने वाले आश्रम में रहे थे। उन वामन की भक्ति के कारण मैं भी इसमें रहता हूँ।
English meaning He once dwelt in this hermitage that removes all weariness. Out of devotion to that Vamana, I too live in it.
एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः । अत्रैव पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥
etamāśramamāyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ | atraiva puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ ||
हिंदी अर्थ विघ्न डालने वाले राक्षस इसी आश्रम में आते हैं। हे पुरुषव्याघ्र, यहीं उन दुष्टों को मारना है।
English meaning Rakshasas come to this hermitage to make trouble. Here, tiger among men, the evil doers must be killed.
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् । तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम ॥
adya gacchāmahe rāma siddhāśramamanuttamam | tadāśramapadaṃ tāta tavāpyetadyathā mama ||
हिंदी अर्थ हे राम, आज हम उस अनुपम सिद्धाश्रम में चलते हैं। हे तात, वह आश्रम जितना मेरा है उतना ही तुम्हारा भी है।
English meaning Today, Rama, we go to the matchless Siddhashrama. My dear, that hermitage is as much yours as mine.
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनिः । शशीव गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः ॥
praviśannāśramapadaṃ vyarocata mahāmuniḥ | śaśīva gatanīhāraḥ punarvasusamanvitaḥ ||
हिंदी अर्थ आश्रम में प्रवेश करते हुए महामुनि ऐसे चमके जैसे कुहरे से मुक्त, पुनर्वसु नक्षत्र से युक्त चंद्रमा।
English meaning Entering the hermitage, the great sage shone like the moon freed from mist and joined with the stars of Punarvasu.
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः । उत्पत्त्योत्पत्त्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥
taṃ dṛṣṭvā munayassarve siddhāśramanivāsinaḥ | utpattyotpattya sahasā viśvāmitramapūjayan ||
हिंदी अर्थ उन्हें देखकर सिद्धाश्रम के सब मुनि बार बार उछलकर उठे और विश्वामित्र का पूजन किया।
English meaning Seeing him, all the sages living in Siddhashrama sprang up again and again and honoured Vishvamitra.
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते । तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥
yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate | tathaiva rājaputrābhyāmakurvannatithikriyām ||
हिंदी अर्थ उन्होंने बुद्धिमान विश्वामित्र की यथोचित पूजा की, और दोनों राजकुमारों का भी अतिथि सत्कार किया।
English meaning They worshipped the wise Vishvamitra as was fitting, and did the rites of hospitality for the two princes as well.
मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिन्दमौ । प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥
muhūrtamatha viśrāntau rājaputrāvarindamau | prāñjalī muniśārdūlamūcatū raghunandanau ||
हिंदी अर्थ थोड़ी देर विश्राम करके शत्रुओं को दमन करने वाले दोनों रघुनंदन राजकुमारों ने हाथ जोड़कर मुनिशार्दूल से कहा:
English meaning After resting a moment, the two princes, tamers of foes, joys of the Raghus, joined their palms and said to the tiger among sages:
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव । सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धस्स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव ॥
adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṅgava | siddhāśramo'yaṃ siddhassyāt satyamastu vacastava ||
हिंदी अर्थ हे मुनिश्रेष्ठ, आज ही यज्ञ की दीक्षा लीजिए, आपका कल्याण हो। यह सिद्धाश्रम अपने नाम को सार्थक करे और आपका वचन सत्य हो।
English meaning Best of sages, enter upon your consecration this very day, blessings on you. Let Siddhashrama fulfil its name and your word come true.
एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महान् ऋषिः । प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥
evamukto mahātejā viśvāmitro mahān ṛṣiḥ | praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ यह सुनकर महातेजस्वी महर्षि विश्वामित्र ने संयमी और जितेंद्रिय होकर दीक्षा ग्रहण की।
English meaning Told this, the radiant great sage Vishvamitra, disciplined and master of his senses, entered upon the consecration.
कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ । प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां सन्ध्यामुपास्य च । स्पृष्टोदकौ शुची जप्यं समाप्य नियमेन च । हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ॥
kumārāvapi tāṃ rātrimuṣitvā susamāhitau | prabhātakāle cotthāya pūrvāṃ sandhyāmupāsya ca | spṛṣṭodakau śucī japyaṃ samāpya niyamena ca | hutāgnihotramāsīnaṃ viśvāmitramavandatām ||
हिंदी अर्थ दोनों राजकुमारों ने भी वह रात सावधानी से बिताई। प्रभात में उठकर उन्होंने प्रातःसंध्या की, जल का स्पर्श करके पवित्र हुए, नियमपूर्वक जप पूरा किया, और अग्निहोत्र करके बैठे विश्वामित्र को प्रणाम किया।
English meaning The two princes, too, spent that night attentively. Rising at dawn, they performed the morning twilight worship, touched water, purified themselves, completed their prayers as prescribed, and saluted Vishvamitra seated after his fire offering.