Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 9 of 119 66 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 9

The Chamber of Wrath

अयोध्याकांड, सर्ग 9: कोपभवन

Manthara reminds Kaikeyi of the two boons Dasharatha once gave her for saving his life in battle. Kaikeyi throws off her ornaments and lies on the floor of the chamber of wrath.

मंथरा कैकेयी को वे दो वर याद दिलाती है जो युद्ध में प्राण बचाने पर दशरथ ने दिए थे। कैकेयी आभूषण उतारकर कोपभवन की भूमि पर लेट जाती हैं।

1 2.9.1

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥

evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर क्रोध से तमतमाए मुख वाली कैकेयी ने लंबी गर्म साँस लेकर मंथरा से कहा:

English meaning

Told this, Kaikeyi, her face blazing with anger, sighed long and hot and said to Manthara:

2 2.9.2

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye ||

हिंदी अर्थ

आज ही मैं राम को यहाँ से शीघ्र वन भेजूँगी, और भरत का शीघ्र युवराज पद पर अभिषेक कराऊँगी।

English meaning

Today I shall quickly send Rama from here to the forest, and quickly have Bharata consecrated as prince regent.

3 2.9.3

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana ||

हिंदी अर्थ

अब मंथरा, सोचो किस उपाय से भरत राज्य पाएँ और राम किसी तरह न पाएँ।

English meaning

Now, Manthara, see by what means Bharata may gain the kingdom and Rama not at all.

4 2.9.4

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

रानी के ऐसा कहने पर दुष्ट बुद्धि मंथरा ने राम के हित को नष्ट करने की इच्छा से कैकेयी से कहा:

English meaning

Told this by the queen, the evil minded Manthara, seeking to harm Rama's cause, said to Kaikeyi:

5 2.9.5

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam ||

हिंदी अर्थ

सुनो कैकेयी, मैं अब बताती हूँ कि तुम्हारा पुत्र भरत अकेले राज्य कैसे पाए।

English meaning

Listen, Kaikeyi, I shall tell you now how your son Bharata alone may gain the kingdom.

6 2.9.6

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी, क्या तुम्हें याद नहीं, या याद होते हुए छिपाती हो, कि तुम अपने लिए कही गई बात मुझसे सुनना चाहती हो?

English meaning

Do you not remember, Kaikeyi, or do you remember and hide it, that you wish to hear from me what was said for your own sake?

7 2.9.7

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām ||

हिंदी अर्थ

हे विलासिनी, यदि तुम मुझसे सुनना चाहती हो, तो सुनो, मैं बताती हूँ; और सुनकर भलीभाँति विचार करो।

English meaning

Graceful one, if you wish to hear it from me, listen, I shall tell it; and having heard, consider it well.

8 2.9.8

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।
किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

मंथरा के वचन सुनकर कैकेयी अपनी सुंदर शय्या से थोड़ा उठकर बोलीं:

English meaning

Hearing Manthara's words, Kaikeyi rose a little from her well spread bed and said:

9 2.9.9

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana ||

हिंदी अर्थ

मंथरा, मुझे वह उपाय बताओ जिससे भरत राज्य पाएँ और राम किसी तरह न पाएँ।

English meaning

Tell me the means, Manthara, by which Bharata may gain the kingdom and Rama not at all.

10 2.9.10

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

रानी के ऐसा कहने पर दुष्ट बुद्धि कुबड़ी ने राम के हित को नष्ट करने की इच्छा से कहा:

English meaning

Told this by the queen, the evil minded hunchback, seeking to harm Rama's cause, said:

11-12 2.9.11-12

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ।
दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥

tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt |
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवासुर संग्राम में तुम्हारे पति राजर्षियों के साथ देवराज की सहायता करने गए और तुम्हें साथ ले गए, देवी, दक्षिण दिशा में दंडकों की ओर, जहाँ वैजयंत नाम का नगर है, तिमिध्वज का निवास।

English meaning

In the war of gods and asuras your husband, with the royal sages, went to help the king of the gods and took you with him, queen, to the south, towards the Dandakas, where stands the city called Vaijayanta, the home of Timidhvaja.

13 2.9.13

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥

sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

वह शंबर नाम से प्रसिद्ध, सौ मायाओं वाला महान असुर था, जिसे देवसमूह नहीं जीत सके थे, और उसने इंद्र से युद्ध किया।

English meaning

He was the great asura known as Shambara, master of a hundred illusions, unconquered by the hosts of gods, and he gave battle to Shakra.

14 2.9.14

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥

tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ ||

हिंदी अर्थ

उस महायुद्ध में राक्षस रात को आकर सोते हुए घायल योद्धाओं को बलपूर्वक मार डालते थे।

English meaning

In that great battle the rakshasas came by night and killed with force the wounded men as they slept.

15 2.9.15

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥

tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ महाबाहु राजा दशरथ ने असुरों से बड़ा युद्ध किया और शस्त्रों से क्षत विक्षत हो गए।

English meaning

There King Dasharatha, the mighty armed, fought a great battle with the asuras and was cut to pieces by weapons.

16 2.9.16

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥

apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā ||

हिंदी अर्थ

देवी, तुम उन्हें अचेत अवस्था में युद्धभूमि से दूर ले गईं, और वहाँ भी शस्त्रों से घायल तुम्हारे पति की तुमने रक्षा की।

English meaning

Queen, you carried him unconscious from the battle, and there too, wounded by weapons, your husband was protected by you.

17 2.9.17

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ।
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ॥

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau |
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न होकर, हे सुंदरी, उन्होंने तुम्हें दो वर दिए। तुमने पति से कहा: जब चाहूँगी तब ये दो वर लूँगी। और उन महात्मा ने कहा: ऐसा ही हो।

English meaning

Pleased, he gave you two boons, fair one. You said to your husband: I shall take the two boons when I wish. And the great soul said: So be it.

18-19 2.9.18-19

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ।
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥

anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā |
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya ||

हिंदी अर्थ

देवी, मैं यह नहीं जानती थी; तुमने ही बहुत पहले यह कथा मुझे सुनाई थी, और तुम्हारे स्नेह से मैंने इसे मन में रखा। राम के अभिषेक की तैयारियाँ रोककर उन्हें लौटा दो।

English meaning

I did not know this, queen; you yourself told me the story long ago, and out of love for you I have kept it in my mind. Stop the preparations for Rama's consecration and turn them back.

20 2.9.20

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa ||

हिंदी अर्थ

अपने पति से वे दो वर माँगो: भरत का अभिषेक, और चौदह वर्ष के लिए राम का वनवास।

English meaning

Ask your husband for those two boons: Bharata's consecration, and Rama's exile for fourteen years.

21 2.9.21

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि राम के चौदह वर्ष वन में रहने से तुम्हारा पुत्र प्रजा का स्नेह पाकर स्थिर हो जाएगा।

English meaning

For with Rama exiled to the forest for fourteen years, your son will win the people's affection and be secure.

22 2.9.22

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।
शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥

krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī ||

हिंदी अर्थ

हे अश्वपति की पुत्री, आज क्रोधागार में जाकर मानो क्रुद्ध हो, मैले वस्त्र पहनकर नंगी भूमि पर लेट जाओ।

English meaning

Daughter of Ashvapati, enter the chamber of anger today as if furious, and lie on the bare ground in soiled clothes.

23 2.9.23

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।
रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥

māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā ||

हिंदी अर्थ

उनकी ओर न देखना और न उनसे बोलना। उन्हें देखकर शोक से व्याकुल होकर भूमि पर रोना।

English meaning

Do not look at him or speak to him. When you see him, weep on the ground, overcome with grief.

24 2.9.24

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam ||

हिंदी अर्थ

तुम सदा पति को प्रिय रही हो; इसमें मुझे संदेह नहीं। तुम्हारे लिए महाराज आग में भी प्रवेश कर सकते हैं।

English meaning

You have always been dear to your husband; I have no doubt of it. For your sake the great king would even enter fire.

25 2.9.25

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet ||

हिंदी अर्थ

वे तुम्हें क्रोधित नहीं कर सकते, न क्रुद्ध देख सकते हैं। तुम्हें प्रसन्न करने के लिए राजा प्राण भी त्याग देंगे।

English meaning

He cannot bear to anger you, nor to look on you angry. To please you the king would give up even his life.

26 2.9.26

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वीपति तुम्हारी बात नहीं टाल सकते। हे भोली, अपने सौभाग्य के बल को समझो।

English meaning

The lord of the earth cannot go against your word. Slow witted one, understand the power of your own good fortune.

27 2.9.27

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥

maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा दशरथ मणि, मोती, सोना और अनेक प्रकार के रत्न देना चाहेंगे; उन पर मन मत लगाना।

English meaning

King Dasharatha may offer gems and pearls, gold and jewels of many kinds; do not set your mind on them.

28 2.9.28

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥

yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet ||

हिंदी अर्थ

हे महाभागा, उन्हें देवासुर संग्राम में दशरथ द्वारा दिए दो वरों की याद दिलाओ। तब तुम्हारा उद्देश्य विफल नहीं होगा।

English meaning

Remind him, noble lady, of the two boons Dasharatha gave in the war of gods and asuras. Then your aim will not fail you.

29 2.9.29

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥

yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam ||

हिंदी अर्थ

जब राघव स्वयं तुम्हें उठाकर वर देने लगें, तब महाराज को वचन में बाँधकर यह वर माँगना:

English meaning

When Raghava himself raises you up to give you the boon, bind the great king firmly and then choose this boon:

30 2.9.30

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम को नौ और पाँच वर्ष के लिए वन भेजो, और राजाओं में श्रेष्ठ भरत को पृथ्वी का राजा बनाओ।

English meaning

Banish Rama to the forest for nine years and five, and let Bharata, bull among kings, be made king of the earth.

31 2.9.31

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के चौदह वर्ष वन में रहने से तुम्हारा पुत्र जड़ जमा लेगा, दृढ़ हो जाएगा और जीवन भर टिका रहेगा।

English meaning

With Rama exiled to the forest for fourteen years, your son will take root, grow firm, and stay for the rest of his life.

32 2.9.32

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini ||

हिंदी अर्थ

देवी, वह वर माँगो, राम का निर्वासन। इस प्रकार, हे सुंदरी, तुम्हारे पुत्र के सब उद्देश्य पूरे होंगे।

English meaning

Ask for that boon, queen, the banishment of Rama. Thus, lovely lady, all your son's aims will be fulfilled.

33 2.9.33

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार निर्वासित होकर राम सबको आनंद देने वाले नहीं रहेंगे, और शत्रुओं से मुक्त भरत तुम्हारे राजा होंगे।

English meaning

Exiled in this way, Rama will no longer be Rama, the delight of all, and Bharata, his enemies slain, will be your king.

34 2.9.34

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ।
सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ॥

yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati |
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān ||

हिंदी अर्थ

जब तक राम वन से लौटेंगे, तब तक तुम्हारा पुत्र जड़ जमा चुका होगा, लोगों को अपना बना चुका होगा, और मित्रों के साथ सुदृढ़ होगा।

English meaning

By the time Rama returns from the forest, your son will have taken root, will have won the people over, and be secure with his friends.

35 2.9.35

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ।
रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ॥

prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā |
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya ||

हिंदी अर्थ

मेरे विचार में समय आ गया है। निडर होकर राजा को राम के अभिषेक के संकल्प से रोक दो।

English meaning

I think the time has come. Without fear, turn the king back from his resolve to consecrate Rama.

36 2.9.36

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ।
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥

anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā |
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उसके द्वारा अनर्थ को अर्थ के रूप में समझाई गई कैकेयी प्रसन्न और आश्वस्त होकर मंथरा से बोलीं:

English meaning

Made by her to take harm for good, Kaikeyi, delighted and convinced, said to Manthara:

37 2.9.37

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ।
कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ॥

sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā |
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी की बातों से बछेड़ी की तरह राह से भटकी सुंदर कैकेयी विस्मय से भर गईं।

English meaning

Led astray by the hunchback's words like a young filly off the path, the beautiful Kaikeyi was filled with wonder.

38 2.9.38

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ।
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm |
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी, मैं तुम्हें नहीं पहचानती थी, तुम श्रेष्ठ हो और श्रेष्ठ सलाह देती हो। पृथ्वी पर सब कुबड़ियों में निर्णय बुद्धि में तुम सर्वोत्तम हो।

English meaning

Hunchback, I did not know you, the best and giver of the best advice. You are the finest of all hunchbacks on earth in sound judgement.

39 2.9.39

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ।
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ॥

tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī |
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam ||

हिंदी अर्थ

तुम ही सदा मेरे कार्यों में लगी और मेरी हितैषी हो। कुबड़ी, मैं राजा का इरादा नहीं समझ पाती।

English meaning

You alone are always devoted to my interests and wish me well. Hunchback, I would not have understood what the king intended.

40 2.9.40

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ।
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ॥

santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā ||

हिंदी अर्थ

कुछ कुबड़ियाँ बेडौल, टेढ़ी और अत्यंत कठोर होती हैं; पर तुम हवा में झुके कमल की तरह देखने में सुंदर हो।

English meaning

There are hunchbacks who are misshapen, crooked and very cruel; but you are lovely to look at, bent like a lotus in the wind.

41 2.9.41

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं ।
अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ॥

uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnataṃ |
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारा वक्ष ऊँचा है, कंधों तक उठा हुआ, और उसके नीचे सुंदर नाभि वाला पतला पेट मानो लजाया हुआ है।

English meaning

Your breast is set high, rising up to your shoulders, and below it your slender belly, with its fine navel, seems shy.

42 2.9.42

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ।
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ॥

paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau |
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे नितंब भरे हुए और स्तन सुडौल हैं; तुम्हारा मुख निर्मल चंद्रमा जैसा है। अहा मंथरा, तुम कितनी शोभती हो!

English meaning

Your hips are full and your breasts well rounded; your face is like the clear moon. Ah, Manthara, how you shine!

43 2.9.43

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ।
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ॥

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam |
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau ||

हिंदी अर्थ

करधनी से सजे तुम्हारे नितंब झनकते हैं; तुम्हारी पिंडलियाँ सुडौल हैं और दोनों पैर लंबे हैं।

English meaning

Your hips, adorned with a girdle, jingle; your shins are well set and both your feet are long.

44 2.9.44

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ।
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ॥

tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī |
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase ||

हिंदी अर्थ

मंथरा, रेशमी वस्त्र पहने, लंबी जाँघों के साथ मेरे आगे चलती हुई तुम राजहंसी की तरह शोभती हो।

English meaning

Manthara, dressed in silk, with your long thighs, walking before me you shine like a royal swan.

45 2.9.45

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ।
सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ॥

āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe |
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

असुरराज शंबर में जो हजार मायाएँ थीं, वे सब तुममें बसी हैं, और हजारों और भी।

English meaning

The thousand illusions that were in Shambara, lord of the asuras, are all lodged in you, and thousands more besides.

46 2.9.46

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ।
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ॥

tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam |
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारा यह लंबा कूबड़, रथ के अगले भाग जैसा, उसमें तुम्हारी बुद्धि, राजनीति की विद्या और मायाएँ बसती हैं।

English meaning

This long hump of yours, like the front of a chariot, is where your counsels, your political wisdom and your illusions dwell.

47 2.9.47

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ।
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm |
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate ||

हिंदी अर्थ

जब भरत का अभिषेक होगा और राघव वन चले जाएँगे, तब कुबड़ी, मैं इस पर सोने की माला पहनाऊँगी।

English meaning

When Bharata is consecrated and Raghava has gone to the forest, I shall hang a golden garland on it, hunchback.

48 2.9.48

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ।
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ॥

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare |
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu ||

हिंदी अर्थ

मंथरा, अपना उद्देश्य पाकर और प्रसन्न होकर मैं तुम्हारे कूबड़ पर शुद्ध, तपाया हुआ सोना चढ़वाऊँगी।

English meaning

Manthara, my aim achieved and content, I shall coat your hump with pure, well refined gold.

49 2.9.49

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ।
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ॥

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham |
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी, मैं तुम्हारे माथे पर सोने का सुंदर चमकता तिलक बनवाऊँगी, और तुम्हें सुंदर आभूषण दूँगी।

English meaning

Hunchback, I shall have a bright, beautiful golden mark made on your forehead, and give you fine ornaments.

50-51 2.9.50-51

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ।
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi |
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam ||

हिंदी अर्थ

सुंदर वस्त्र पहनकर तुम देवी की तरह विचरोगी; चंद्रमा को चुनौती देने वाले अनुपम मुख के साथ तुम शत्रुओं को जलाती हुई सर्वोच्च स्थान पाओगी।

English meaning

Wearing fine clothes, you will move about like a goddess; with a face that rivals the moon, without equal, you will walk in the highest state, making your enemies jealous.

52 2.9.52

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥

tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ||

हिंदी अर्थ

अन्य कुबड़ियाँ सब आभूषणों से सजकर तुम्हारे पैरों की सेवा करेंगी, जैसे तुम सदा मेरी करती हो।

English meaning

Other hunchbacks, decked with every ornament, will wait on your feet, as you always do on mine.

53 2.9.53

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार प्रशंसा पाकर उसने वेदी पर अग्निशिखा की तरह सफेद शय्या पर लेटी कैकेयी से कहा:

English meaning

Praised in this way, she said to Kaikeyi, who lay on the white bed like a flame of fire on an altar:

54 2.9.54

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya ||

हिंदी अर्थ

हे कल्याणी, पानी बह जाने के बाद बाँध नहीं बाँधा जाता। उठो कल्याणी, काम करो, और राजा को दिखाई दो।

English meaning

Good lady, no one builds a dam after the water has gone. Get up, good lady, act, and let the king see you.

55-57 2.9.55-57

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ।
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ।
ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā |
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca |
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसे प्रोत्साहित होकर अपने सौभाग्य के मद में चूर विशाल नेत्रों वाली रानी मंथरा के साथ क्रोधागार गईं। उस सुंदरी ने लाखों मूल्य का मोतियों का हार और अपने सुंदर, मूल्यवान आभूषण उतार दिए। फिर सोने जैसे वर्ण वाली कैकेयी कुबड़ी की बातों के वश होकर भूमि पर लेटीं और मंथरा से बोलीं:

English meaning

So urged, the large eyed queen, proud and intoxicated with her good fortune, went with Manthara to the chamber of anger. The lovely woman took off her pearl necklace worth many hundreds of thousands and her fine and costly ornaments. Then Kaikeyi, golden of skin, under the sway of the hunchback's words, lay down on the ground and said to Manthara:

58 2.9.58

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी, या तो तुम राजा को बताओगी कि मैं यहाँ मर गई, या राघव के वन जाने पर भरत पृथ्वी पाएँगे।

English meaning

Hunchback, either you will tell the king I am dead here, or Bharata will gain the earth once Raghava has gone to the forest.

59 2.9.59

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥

na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate ||

हिंदी अर्थ

मुझे न सोने से काम है, न रत्नों से, न आभूषणों से। यदि राम का अभिषेक हुआ तो यह मेरे जीवन का अंत है।

English meaning

I have no use for gold, or jewels, or ornaments. If Rama is consecrated, this is the end of my life.

60 2.9.60

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥

atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam ||

हिंदी अर्थ

फिर कुबड़ी ने राजा की पटरानी, भरत की माता से अत्यंत प्रभावशाली वचन कहे, उनके लिए हितकर पर राम के लिए अहितकर:

English meaning

Then the hunchback spoke again to the chief queen of the king, Bharata's mother, with words of great force, good for her but harmful to Rama:

61 2.9.61

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।
अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate ||

हिंदी अर्थ

यदि राघव यह राज्य पा गए, तो तुम और तुम्हारा पुत्र निश्चय ही कष्ट पाओगे। इसलिए कल्याणी, ऐसा प्रयत्न करो कि तुम्हारे पुत्र भरत का अभिषेक हो।

English meaning

If Raghava gains this kingdom, you and your son will surely suffer. So, good lady, strive so that your son Bharata is consecrated.

62 2.9.62

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥

tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी द्वारा गहराई से बेधी गई और वचनरूपी बाणों से बार बार आहत रानी ने अत्यंत विस्मित होकर हृदय पर हाथ रखा और क्रोधित होकर कुबड़ी से बार बार कहा:

English meaning

Pierced deeply by the hunchback and struck again and again by arrows of words, the queen placed her hands on her heart in great astonishment and, angry, spoke to the hunchback again and again:

63 2.9.63

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

कुबड़ी, या तो तुम मुझे यहाँ से यमलोक गई देखकर राजा को बताओगी, या राघव के लंबे समय के लिए वन जाने पर भरत की इच्छा पूरी होगी।

English meaning

Hunchback, either you will see me gone from here to the realm of Yama and tell the king, or, with Raghava gone to the forest for a long time, Bharata will have his wish fulfilled.

64 2.9.64

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam ||

हिंदी अर्थ

यदि राघव यहाँ से वन नहीं जाते, तो मुझे न बिछौना चाहिए, न मालाएँ, न चंदन, न अंजन, पेय या भोजन, कुछ भी नहीं, यहाँ जीवन भी नहीं।

English meaning

I want no bedding, no garlands, no sandal paste, no collyrium, drink or food, nothing at all, not even life here, if Raghava does not go from here to the forest.

65 2.9.65

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥

athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī ||

हिंदी अर्थ

ये अत्यंत कठोर वचन कहकर उस सुंदरी ने अपने सब आभूषण उतार रखे और गिरी हुई किन्नरी की तरह नंगी भूमि पर लेट गईं।

English meaning

Having spoken these very harsh words, the lady put aside all her ornaments and lay on the bare ground, like a fallen kinnari.

66 2.9.66

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā ||

हिंदी अर्थ

बढ़ते क्रोध के अंधकार से ढके मुख वाली, उत्तम मालाएँ और आभूषण उतार चुकी राजपत्नी उदास हो गईं, जैसे अंधकार से ढका आकाश जिसके तारे डूब गए हों।

English meaning

Her face darkened by rising fury, her fine garlands and ornaments cast off, the king's wife sat dejected, like the sky covered in darkness with its stars sunk.

Next sarga · Ayodhya Kanda 10Dasharatha Finds KaikeyiThe king comes to Kaikeyi's palace and finds her lying in anger. He pleads with her and swears by Rama that he will grant whatever she…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story