Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 10 of 119 40 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 10

Dasharatha Finds Kaikeyi

अयोध्याकांड, सर्ग 10: दशरथ का कोपभवन में जाना

The king comes to Kaikeyi's palace and finds her lying in anger. He pleads with her and swears by Rama that he will grant whatever she wants.

राजा कैकेयी के महल में आकर उन्हें क्रोध में लेटी पाते हैं। वे मनाते हैं और राम की शपथ लेकर कहते हैं कि जो चाहें वही देंगे।

1 2.10.1

विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥

vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī ||

हिंदी अर्थ

जब दुष्ट कुबड़ी ने रानी को पूरी तरह बहका दिया, तब वे विषबुझे बाण से बिंधी किन्नरी की तरह भूमि पर लेट गईं।

English meaning

When the queen had been thoroughly misled by the wicked hunchback, she lay on the ground like a kinnari struck by a poisoned arrow.

2 2.10.2

निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥

niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣe vicakṣaṇā ||

हिंदी अर्थ

मन में यह निश्चय करके कि यही उचित मार्ग है, उस चतुर स्त्री ने धीरे धीरे मंथरा को सब बताया।

English meaning

Having decided in her mind that this was the right course, the clever lady slowly told Manthara everything.

3 2.10.3

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ।
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ॥

sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī |
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham ||

हिंदी अर्थ

दीन और दृढ़ निश्चयी, मंथरा की बातों से मोहित उस स्त्री ने नागकन्या की तरह लंबी गर्म साँस ली और क्षण भर अपने सुख का मार्ग सोचा।

English meaning

Wretched and resolved, bewildered by Manthara's words, the lady sighed long and hot like a serpent maiden and for a moment thought about the path that would bring her happiness.

4 2.10.4

सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ।
बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा ॥

sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam |
babhūva paramaprītā sidhdiṃ prāpyeva mantharā ||

हिंदी अर्थ

मित्र बनकर अपना स्वार्थ चाहने वाली मंथरा उनका दृढ़ निश्चय सुनकर ऐसी प्रसन्न हुई मानो सफलता मिल गई हो।

English meaning

Manthara, who wanted her own gain while posing as a friend, heard her firm resolve and was overjoyed, as if she had won success.

5 2.10.5

अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ।
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे ॥

atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam |
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭīṃ mukhe ||

हिंदी अर्थ

फिर क्रुद्ध रानी ने भलीभाँति निश्चय करके मुख पर भौंहें चढ़ाकर भूमि पर लेट गईं।

English meaning

Then the angry queen, having made her decision, lay down on the ground, a frown on her face.

6 2.10.6

ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ।
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ॥

tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca |
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire ||

हिंदी अर्थ

फिर कैकेयी द्वारा फेंकी गई रंग बिरंगी मालाएँ और दिव्य आभूषण भूमि पर गिर पड़े।

English meaning

Then the colourful garlands and divine ornaments that Kaikeyi had thrown off fell to the ground.

7 2.10.7

तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ।
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ॥

tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca |
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके फेंके हुए मालाओं और आभूषणों ने धरती को वैसे ही सजा दिया जैसे तारे आकाश को।

English meaning

The garlands and ornaments she had thrown away adorned the earth as stars adorn the sky.

8 2.10.8

क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ।
एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ॥

krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā |
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ badvā gatasattveva kinnarī ||

हिंदी अर्थ

क्रोधागार में पड़ी, मैले वस्त्र पहने, बालों की एक चोटी कसकर बाँधे वे प्राणहीन किन्नरी जैसी दिख रही थीं।

English meaning

Fallen in the chamber of anger, in soiled clothes, her hair bound tightly in a single braid, she looked like a lifeless kinnari.

9 2.10.9

आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ।
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ॥

ājñāpya ca mahārājo rāghavasyābhiṣecanam |
upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam ||

हिंदी अर्थ

राघव के अभिषेक का आदेश देकर और सभा को विदा करके महाराज अपने भवन में गए।

English meaning

Having ordered Raghava's consecration and dismissed the assembly, the great king entered his palace.

10 2.10.10

अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ।
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥

adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān |
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī ||

हिंदी अर्थ

यह जानकर कि राम का अभिषेक अब घोषित हो गया है, संयमी राजा अपनी प्रिया को प्रिय समाचार देने अंतःपुर में गए।

English meaning

Knowing that Rama's consecration was now announced, the self controlled king entered the inner palace to tell the welcome news to his dear one.

11 2.10.11

स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ।
पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ॥

sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ |
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ ||

हिंदी अर्थ

यशस्वी राजा ने कैकेयी के सुंदर भवन में प्रवेश किया, जैसे चंद्रमा राहु वाले सफेद बादलों के आकाश में प्रवेश करता है।

English meaning

The renowned king entered Kaikeyi's splendid house, like the moon entering a sky of white clouds that holds Rahu.

12-16 2.10.12-16

शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ।
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ।
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ।
दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः ।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ।
उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।
तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत् ।
न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ॥

śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam |
vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjā vāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ |
dāntarājatasauvarṇavedikābhi ssamāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam |
dāntarajatasauvarṇaissaṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi |
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |
tatpraviśya mahārājassvamantaḥ puramṛddhimat |
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame ||

हिंदी अर्थ

वह तोतों, मोरों, क्रौंचों और हंसों के स्वरों से गूँजता था, वाद्यों से गूँजता था, और कुबड़ी तथा बौनी दासियों से भरा था। उसमें चंपा और अशोक से सजे लताकुंज और चित्रशालाएँ थीं, हाथीदाँत, चाँदी और सोने की वेदियाँ, सदा फूल फल देने वाले वृक्ष और बावड़ियाँ थीं; वह हाथीदाँत, चाँदी और सोने के उत्तम आसनों से युक्त, अनेक प्रकार के अन्न, पेय और पकवानों से भरा, और मूल्यवान वस्तुओं से सजा स्वर्ग जैसा था। अपने समृद्ध अंतःपुर में प्रवेश करके महाराज ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी सुंदर शय्या पर नहीं देखा।

English meaning

It echoed with parrots and peacocks and the cries of cranes and swans, resounded with music, and was full of hunchbacked and dwarf servants. It had bowers of creepers and painted rooms adorned with champaka and ashoka trees, terraces of ivory, silver and gold, trees always in flower and fruit, and pools; it was furnished with fine seats of ivory, silver and gold, stocked with many kinds of food, drink and delicacies, and adorned with costly things, like heaven itself. Entering his own rich inner palace, the great king did not see his beloved Kaikeyi on her fine bed.

17 2.10.17

कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ।
अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ॥

kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ |
apaśyandayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca ||

हिंदी अर्थ

काम के वेग से प्रेरित और उनका साथ चाहते हुए नरेश ने अपनी प्रिय पत्नी को न देखकर उनके बारे में पूछा और उदास हो गए।

English meaning

Moved by the force of desire and seeking her company, the lord of men, not seeing his beloved wife, asked after her and grew dejected.

18 2.10.18

न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ।
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ॥

na hi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata |
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana ||

हिंदी अर्थ

पहले कभी रानी ने वह समय नहीं चूका था, और राजा कभी सूने भवन में नहीं गए थे।

English meaning

Never before had the queen missed that hour, and never before had the king entered an empty house.

19 2.10.19

ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ।
यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ॥

tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata |
yathā pūrvamavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām ||

हिंदी अर्थ

फिर भवन में जाकर राजा ने कैकेयी के बारे में पूछा, पहले की तरह यह न जानते हुए कि वह नासमझ स्त्री अपने स्वार्थ में लगी है।

English meaning

Then the king, entering the house, asked about Kaikeyi, not knowing as before that the foolish woman was bent on her own gain.

20 2.10.20

प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः ।
देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता ॥

pratīhārī tvathovāca santrastā sukṛtāñjaliḥ |
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidṛtā ||

हिंदी अर्थ

डरी हुई द्वारपालिका ने हाथ जोड़कर कहा: देव, रानी बहुत क्रुद्ध हैं और क्रोधागार में चली गई हैं।

English meaning

The doorkeeper, frightened, with folded hands said: Lord, the queen is very angry and has gone to the chamber of anger.

21 2.10.21

प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः ।
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ॥

pratīhāryā vacaśśṛtvā rājā paramadurmanāḥ |
viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

द्वारपालिका की बात सुनकर राजा अत्यंत व्याकुल हो गए, और उनकी इंद्रियाँ विचलित और भ्रमित होकर वे बार बार विषाद में डूबे।

English meaning

Hearing the doorkeeper's words, the king was greatly troubled, and his senses shaken and confused, he sank into despair again and again.

22 2.10.22

तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ।
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ॥

tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām |
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ पृथ्वीपति ने मानो दुख से तपकर उन्हें भूमि पर ऐसे पड़ा देखा जो उनके योग्य नहीं था।

English meaning

There the lord of the earth, as if scorched by grief, saw her fallen and lying on the ground in a way unfit for her.

23-25 2.10.23-25

स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम् ।
अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ।
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥

sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyopi garīyasīm |
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva |
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |
māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām ||

हिंदी अर्थ

उस वृद्ध, निष्पाप राजा ने भूमि पर अपनी युवा पत्नी को देखा, जो उन्हें प्राणों से भी प्रिय थी और पाप का विचार कर रही थी, कटी हुई लता की तरह, गिरी हुई देवी की तरह, निकाली गई किन्नरी की तरह, स्वर्ग से गिरी अप्सरा की तरह, विफल हुई माया की तरह, फंदे में फँसी हिरनी की तरह।

English meaning

The old, sinless king saw on the ground his young wife, dearer to him than life, who was plotting evil, like a creeper cut down, like a fallen goddess, like a kinnari cast out, like an apsara dropped from heaven, like an illusion that has failed, like a doe caught in a snare.

26 2.10.26

करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥

kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām ||

हिंदी अर्थ

जैसे वन में महान हाथी शिकारी के विषैले बाण से घायल अपनी हथिनी को सहलाता है, वैसे ही उन्होंने प्रेम से उन्हें सहलाया।

English meaning

Like a great elephant in the forest caressing his mate wounded by a hunter's poisoned arrow, he stroked her with love.

27 2.10.27

परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥

parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisantrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam ||

हिंदी अर्थ

अपने हाथों से उन्हें सहलाते हुए, भय से भरे मन वाले प्रेमी राजा ने कमलनयनी से कहा:

English meaning

Stroking her with his hands, his mind full of fear, the loving king said to the lotus eyed woman:

28 2.10.28

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता ।
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ॥

na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiśaptā'si kena vā'si vimānitā |
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu ||

हिंदी अर्थ

मैं नहीं जानता तुम्हारे मन में क्रोध क्यों है। देवी, किसने तुम्हें कोसा है, या किसने तुम्हारा अपमान किया है, कि हे कल्याणी, तुम मेरे दुख के लिए इस तरह धूल में पड़ी हो?

English meaning

I do not know why there is anger in your heart. Queen, who has cursed you, or who has insulted you, that you lie in the dust like this, good lady, to my grief?

29 2.10.29

भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ।
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥

bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi |
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī ||

हिंदी अर्थ

जब मेरा मन तुम्हारा केवल भला चाहता है, तब तुम भूमि पर क्यों लेटी हो? तुम भूतग्रस्त चित्त वाली की तरह मेरे मन को मथ रही हो।

English meaning

Why do you lie on the ground, when my heart wishes you only good? You stir my mind like one whose mind is seized by a spirit.

30 2.10.30

सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ।
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी ॥

santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ |
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāminī ||

हिंदी अर्थ

मेरे पास कुशल वैद्य हैं, जो हर प्रकार से संतुष्ट हैं। वे तुम्हें स्वस्थ कर देंगे। हे सुंदरी, अपना रोग बताओ।

English meaning

I have skilled physicians, well rewarded in every way. They will make you well. Tell me your illness, lovely lady.

31 2.10.31

कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ।
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥

kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam |
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे लिए किसका प्रिय करूँ, या किसने तुम्हारा अप्रिय किया है? आज कौन प्रिय पाए, या कौन बड़ा अप्रिय?

English meaning

Whom should I please for you, or who has displeased you? Who should gain a favour today, or who should meet great displeasure?

32-33 2.10.32-33

मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम् ।
अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः ॥

mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi saṃpariśoṣaṇam |
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी, मत रोओ और अपने को मत सुखाओ। कौन अवध्य मारा जाए, या कौन वध्य छोड़ दिया जाए? कौन दरिद्र धनी हो, या कौन धनी कंगाल?

English meaning

Do not weep, queen, and do not waste yourself away. Who that should not die shall die, or who that deserves death shall be freed? What poor man shall become rich, or what rich man destitute?

34 2.10.34

अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥

ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kiñcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe ||

हिंदी अर्थ

मैं और मेरे सब लोग तुम्हारे वश में हैं। मैं तुम्हारी किसी इच्छा को टाल नहीं सकता।

English meaning

I and all who are mine are under your sway. I cannot bear to thwart any wish of yours.

35 2.10.35

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥

ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi |
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ||

हिंदी अर्थ

अपने प्राणों के मूल्य पर भी, बताओ तुम्हारा मन क्या चाहता है। मुझ पर अपना बल जानते हुए तुम्हें मुझ पर संदेह नहीं करना चाहिए। मैं तुम्हारा प्रिय करूँगा; अपने पुण्यों की शपथ लेता हूँ।

English meaning

Even at the cost of my own life, tell me what your heart desires. Knowing your power over me, you should not doubt me. I shall do what pleases you; I swear it by my good deeds.

36-37 2.10.36-37

यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ।
प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः ॥

yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā |
prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ ||

हिंदी अर्थ

जहाँ तक मेरे शासन का चक्र घूमता है, वहाँ तक की पृथ्वी मेरी है: पूर्व के देश, सिंधु और सौवीर, सौराष्ट्र और दक्षिणापथ, वंग, अंग और मगध, मत्स्य, और समृद्ध काशी तथा कोसल।

English meaning

As far as the wheel of my rule turns, so far the earth is mine: the eastern lands, the Sindhu and Sauvira, Saurashtra and the southern regions, Vanga, Anga and Magadha, the Matsyas, and prosperous Kashi and Kosala.

38 2.10.38

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥

tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उत्पन्न धन बहुत है, धन धान्य, बकरियाँ और भेड़ें। इनमें से, कैकेयी, जो कुछ तुम्हारा मन चाहे वह चुन लो।

English meaning

The wealth born there is plentiful, riches and grain, goats and sheep. From these, Kaikeyi, choose whatever your heart desires.

39 2.10.39

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ।
तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ॥

kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam |
tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān ||

हिंदी अर्थ

डरपोक, यह व्यथा क्यों? उठो, उठो, सुंदरी। कैकेयी, सच बताओ तुम्हें भय कहाँ से आया है, मैं उसे वैसे ही दूर करूँगा जैसे सूर्य कोहरे को।

English meaning

Why this distress, timid one? Get up, get up, lovely lady. Tell me truly, Kaikeyi, where your fear has come from, and I shall drive it away as the sun drives away mist.

40 2.10.40

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥

tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam |
paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर आश्वस्त होकर, वह अप्रिय बात कहने की इच्छा से, वे पति को और अधिक पीड़ा देने लगीं।

English meaning

So addressed and reassured, wishing to speak that unwelcome thing, she set about tormenting her husband further.

Next sarga · Ayodhya Kanda 11The Two BoonsHolding him to his oath, Kaikeyi asks that Bharata be crowned and that Rama live in the Dandaka forest for fourteen years as an ascetic.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story