Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 8 of 119 39 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 8

Manthara Poisons Kaikeyi's Mind

अयोध्याकांड, सर्ग 8: मंथरा द्वारा कैकेयी को भड़काना

Kaikeyi praises Rama, but Manthara argues that his crowning will make Bharata a servant and Kaikeyi a rival's subject. Slowly her fear takes hold.

कैकेयी राम की प्रशंसा करती हैं, पर मंथरा तर्क देती है कि राम के अभिषेक से भरत दास और कैकेयी सौत की अधीन बन जाएँगी। धीरे धीरे यह भय कैकेयी के मन में बैठ जाता है।

1 2.8.1

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत् ।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥

mantharā tvabhyasūyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat |
uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā ||

हिंदी अर्थ

मंथरा ने उनका तिरस्कार करके वह आभूषण फेंक दिया और क्रोध तथा दुख से भरकर ये वचन कहे:

English meaning

Manthara, scorning her and flinging the ornament away, spoke these words, full of anger and grief:

2 2.8.2

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥

harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |
śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase ||

हिंदी अर्थ

मूर्ख, तुम बेमौके क्यों प्रसन्न हो रही हो? तुम नहीं देखतीं कि तुम शोक के सागर के बीच खड़ी हो।

English meaning

Foolish one, why do you rejoice out of place? You do not see that you stand in the middle of an ocean of grief.

3 2.8.3

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती ।
यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत् ॥

manasā prahasāmi tvāṃ devi duḥkhārditā satī |
yacchocitavye hṛṣṭā'si prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat ||

हिंदी अर्थ

दुख से पीड़ित होकर भी, देवी, मैं मन में तुम पर हँसती हूँ, क्योंकि इतनी बड़ी विपत्ति आने पर जहाँ शोक करना चाहिए वहाँ तुम प्रसन्न हो।

English meaning

Though stricken with sorrow, queen, I laugh at you in my mind, for you rejoice where you should grieve, having met this great calamity.

4 2.8.4

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।
अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम् ॥

śocāmi durmatitvaṃ te kā hi prājñā praharṣayet |
aressapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyorivāgatām ||

हिंदी अर्थ

मैं तुम्हारी दुर्बुद्धि पर शोक करती हूँ। कौन बुद्धिमान स्त्री अपनी सौत के पुत्र, अपने शत्रु की मृत्यु जैसी उन्नति पर प्रसन्न होगी?

English meaning

I grieve at your folly. What wise woman would rejoice at the rise of her rival's son, her enemy, coming like death?

5 2.8.5

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम् ।
तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते ॥

bharatādeva rāmasya rājyasādhāraṇādbhayam |
tadvicintya viṣaṇṇā'smi bhayaṃ bhītā'ddhi jāyate ||

हिंदी अर्थ

राम को केवल भरत से भय है, जिनका राज्य पर समान अधिकार है। यह सोचकर मैं दुखी हूँ, क्योंकि डरे हुए से ही भय उत्पन्न होता है।

English meaning

Rama fears only Bharata, who has an equal claim to the kingdom. Thinking of this I am downcast, for fear arises from those who fear.

6 2.8.6

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः ।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा ॥

lakṣmaṇo hi maheṣvāso rāmaṃ sarvātmanā gataḥ |
śatrughnaścāpi bharataṃ kākutsthaṃ lakṣmaṇo yathā ||

हिंदी अर्थ

महाधनुर्धर लक्ष्मण पूरे मन से राम के साथ हैं, और शत्रुघ्न भरत के साथ, जैसे लक्ष्मण काकुत्स्थ के।

English meaning

Lakshmana the great archer is devoted to Rama with all his being, and Shatrughna to Bharata, just as Lakshmana to Kakutstha.

7 2.8.7

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि ।
राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः ॥

pratyāsannakrameṇāpi bharatasyaiva bhāmini |
rājyakramo viprakṛṣṭastayostāvatkanīyasoḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, जन्म के क्रम से राज्य का अधिकार अगला भरत का है; दोनों छोटे भाई उससे दूर हैं।

English meaning

Lovely lady, by order of birth the right to the kingdom falls next to Bharata; the two younger ones are far from it.

8 2.8.8

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।
भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम् ॥

viduṣaḥ kṣatracāritre prājñasya prāptakāriṇaḥ |
bhayātpravepe rāmasya cintayantī tavātmajam ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे पुत्र के बारे में सोचकर मैं क्षत्रिय आचरण में विद्वान, बुद्धिमान और समय पर काम करने वाले राम के भय से काँपती हूँ।

English meaning

Thinking of your son, I tremble with fear of Rama, who is learned in the conduct of a kshatriya, wise, and acts at the right time.

9 2.8.9

सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥

subhagā khalu kauśalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |
yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्यशाली हैं कौसल्या, जिनके पुत्र का कल पुष्य में श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा युवराज पद पर अभिषेक होगा।

English meaning

Fortunate indeed is Kausalya, whose son will be consecrated as prince regent tomorrow under Pushya by the best of brahmins.

10 2.8.10

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः ॥

prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |
upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva ttvaṃ kṛtāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

जब कौसल्या महान आनंद और प्रतिष्ठा पा लेंगी और उनके शत्रु नष्ट हो जाएँगे, तब तुम दासी की तरह हाथ जोड़कर उनकी सेवा करोगी।

English meaning

You will wait upon Kausalya with folded hands like a slave, when she has gained great joy and fame and her enemies are destroyed.

11 2.8.11

एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि ।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति ॥

evaṃ cettvaṃ sahāsmābhistasyāḥ preṣyā bhaviṣyasi |
putraśca tava rāmasya preṣyabhāvaṃ gamiṣyati ||

हिंदी अर्थ

यदि ऐसा हुआ तो तुम और हम उनकी सेविकाएँ होंगी, और तुम्हारा पुत्र राम का सेवक बन जाएगा।

English meaning

If so, you and we shall be her servants, and your son will become Rama's servant.

12 2.8.12

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः ।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāsstriyaḥ |
aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye ||

हिंदी अर्थ

राम की स्त्रियाँ निश्चय ही प्रसन्न होंगी, और भरत के पतन से तुम्हारी बहुएँ दुखी होंगी।

English meaning

Rama's women will surely rejoice, and your daughters in law will be unhappy at Bharata's fall.

13 2.8.13

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥

tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |
rāmasyaiva guṇāndevī kaikeyī praśaśaṃsa ha ||

हिंदी अर्थ

मंथरा को अत्यंत अप्रसन्न होकर बोलते देखकर रानी कैकेयी ने राम के गुणों की प्रशंसा की।

English meaning

Seeing Manthara speaking in great displeasure, Queen Kaikeyi praised Rama's virtues.

14 2.8.14

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः ।
रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥

dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajñassatyavākchuciḥ |
rāmo rājña ssuto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati ||

हिंदी अर्थ

राम धर्मज्ञ हैं, गुरुओं से शिक्षित हैं, कृतज्ञ, सत्यवादी और पवित्र हैं। वे राजा के ज्येष्ठ पुत्र हैं, इसलिए युवराज पद के योग्य हैं।

English meaning

Rama knows dharma, has been trained by his elders, is grateful, truthful and pure. He is the king's eldest son, so he deserves to be prince regent.

15 2.8.15

भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।
सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥

bhrātṛ़nbhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |
santapsyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam ||

हिंदी अर्थ

वे दीर्घायु हों; वे भाइयों और सेवकों का पिता की तरह पालन करेंगे। कुबड़ी, राम के अभिषेक की बात सुनकर तुम क्यों दुखी हो?

English meaning

Long may he live; he will protect his brothers and servants like a father. Hunchback, why are you so pained to hear of Rama's consecration?

16 2.8.16

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः ॥

bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |
pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāptā puruṣarṣabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

और निश्चय ही सौ वर्ष बाद पुरुषश्रेष्ठ भरत भी राम के बाद पिता और पितामह का राज्य पाएँगे।

English meaning

And surely after a hundred years Bharata too, that bull among men, will gain the kingdom of his father and grandfather after Rama.

17 2.8.17

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।
भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे ॥

sā tvamabhyudaye prāpte vartamāne ca manthare |
bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase ||

हिंदी अर्थ

मंथरा, जब सौभाग्य आ गया है, वर्तमान है और आगे भी आने वाला है, तब तुम क्यों दुखी होती हो?

English meaning

Manthara, when good fortune has come, is present and is yet to come, why do you torment yourself?

18 2.8.18

यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः ।
कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम् ॥

yathā me bharato mānyastathā bhūyo'pi rāghavaḥ |
kauśalyāto'tiriktaṃ ca so'nuśuśrūṣate hi mām ||

हिंदी अर्थ

राघव मुझे भरत जितने ही प्रिय हैं, बल्कि अधिक, क्योंकि वे कौसल्या से भी अधिक मेरी सेवा करते हैं।

English meaning

Raghava is as dear to me as Bharata, even more, for he serves me more than he serves Kausalya.

19 2.8.19

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा ।
मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः ॥

rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tattadā |
manyate hi yathātmānaṃ tathā bhrātṛ़ṃśca rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

यदि राज्य राम का है तो भरत का भी है, क्योंकि राघव अपने भाइयों को अपने समान मानते हैं।

English meaning

If the kingdom is Rama's, it is Bharata's too, for Raghava regards his brothers as himself.

20 2.8.20

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

kaikeyīvacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |
dīrghamuṣṇaṃ ca viniśvasya kaikeyīmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी के वचन सुनकर मंथरा बहुत दुखी हुई और लंबी गर्म साँस लेकर कैकेयी से बोली:

English meaning

Hearing Kaikeyi's words, Manthara, deeply pained, sighed long and hot and said to Kaikeyi:

21 2.8.21

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥

anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |
śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare ||

हिंदी अर्थ

मूर्खता से अनर्थ को अर्थ समझकर तुम अपनी दशा नहीं समझतीं, शोक और विपत्ति से फैले दुख के सागर में डूबती जा रही हो।

English meaning

Seeing harm as good through folly, you do not understand your own state, sinking into an ocean of sorrow spread wide with grief and calamity.

22 2.8.22

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः ।
राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते ॥

bhavitā rāghavo rājā rāghavasyānu yassutaḥ |
rājavaṃśāttu kaikeyi bharataḥparihāsyate ||

हिंदी अर्थ

राघव राजा होंगे, और राघव के बाद उनका पुत्र; पर कैकेयी, भरत राजवंश से हटा दिए जाएँगे।

English meaning

Raghava will be king, and after Raghava his son; but Bharata, Kaikeyi, will be cut off from the royal line.

23 2.8.23

न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥

na hi rājñassutā ssarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |
sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, राजा के सब पुत्र राज्य पर नहीं बैठते; यदि सब बैठाए जाएँ तो बड़ा अनर्थ होगा।

English meaning

Lovely lady, not all a king's sons stand in the kingdom; if all were placed there, there would be great disorder.

24 2.8.24

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥

tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |
sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi ||

हिंदी अर्थ

इसलिए हे निर्दोष अंगों वाली कैकेयी, राजा दूसरे गुणवान हों तब भी राज्य का भार ज्येष्ठ को ही सौंपते हैं।

English meaning

So, Kaikeyi of flawless limbs, kings place the rule in the eldest, even when the others are virtuous.

25 2.8.25

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति ।
अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥

asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati |
anāthavatsukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale ||

हिंदी अर्थ

हे वात्सल्यमयी, तुम्हारा पुत्र पूरी तरह टूट जाएगा, अनाथ की तरह सुखों से और राजवंश से वंचित होगा।

English meaning

Your son, loving one, will be utterly broken, cut off from comforts and from the royal line like an orphan.

26 2.8.26

साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे ।
सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि ॥

sā'haṃ tvadarthe samprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabuddhyase |
sapatni vṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumicchasi ||

हिंदी अर्थ

मैं तुम्हारे लिए आई हूँ, पर तुम मुझे समझती नहीं; सौत की उन्नति पर तुम मुझे पुरस्कार देना चाहती हो।

English meaning

I have come for your sake, but you do not understand me; you want to give me a gift at your rival's rise.

27 2.8.27

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा ॥

dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |
deśāntaraṃ vā nayitā lokāntaramathā'pi vā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही निष्कंटक राज्य पाकर राम भरत को दूसरे देश में, या दूसरे लोक में भी भेज देंगे।

English meaning

Surely once Rama has the kingdom free of thorns, he will send Bharata to another land, or even to another world.

28 2.8.28

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥

bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |
sannikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi ||

हिंदी अर्थ

तुमने बालक भरत को मामा के घर भेज दिया; पर निकटता से स्नेह उत्पन्न होता है, पौधों में भी।

English meaning

You sent Bharata, still a boy, to his uncle's house; but affection grows from nearness, even among plants.

29 2.8.29

भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः ।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः ॥

bharatasyāpyanuvaśaśśatrughno'pi samaṃ gataḥ |
lakṣmaṇo hi yathā rāmaṃ tathā'sau bharataṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत के अनुगामी शत्रुघ्न भी उनके साथ गए हैं; जैसे लक्ष्मण राम के हैं, वैसे ही वे भरत के।

English meaning

Shatrughna too, devoted to Bharata, has gone with him; as Lakshmana is to Rama, so is he to Bharata.

30 2.8.30

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः ।
सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात् ॥

śrūyate hi drumaḥ kaścicchettavyo vanajīvibhiḥ |
sannikarṣādiṣīkābhirmocitaḥ paramādbhayāt ||

हिंदी अर्थ

सुना जाता है कि वनवासी जिस पेड़ को काटने वाले थे, वह पास उगी सरकंडों के कारण बड़े भय से बच गया।

English meaning

It is said that a tree which foresters meant to cut down was saved from great danger by the reeds growing close beside it.

31 2.8.31

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥

goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |
aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन राम की रक्षा करते हैं और राघव लक्ष्मण की; उनका भाईचारा अश्विनीकुमारों की तरह लोकों में प्रसिद्ध है।

English meaning

The son of Sumitra guards Rama, and Raghava guards Lakshmana; their brotherhood is famed in the worlds like that of the Ashvins.

32 2.8.32

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति ।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः ॥

tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiñcitkariṣyati |
rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए राम लक्ष्मण का कोई अहित नहीं करेंगे, पर भरत का अहित करेंगे इसमें संदेह नहीं।

English meaning

So Rama will do no harm to Lakshmana, but there is no doubt he would do harm to Bharata.

33 2.8.33

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥

tasmādrājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ |
etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava ||

हिंदी अर्थ

इसलिए तुम्हारा पुत्र राजमहल से ही वन चला जाए। यह मुझे अच्छा लगता है और तुम्हारे लिए सबसे हितकर है।

English meaning

So let your son go straight from the king's house to the forest. This pleases me, and is most for your good.

34 2.8.34

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि ॥

evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |
yadi cedbharato dharmātpitryaṃ rājyamavāpsyasi ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार तुम्हारे संबंधियों का भी कल्याण होगा, यदि भरत धर्म से पिता का राज्य पा लें।

English meaning

In this way good will come to your kin, if Bharata by right gains his father's kingdom.

35 2.8.35

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥

sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |
samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe ||

हिंदी अर्थ

सुख में पला तुम्हारा बालक, जो राम का स्वाभाविक प्रतिद्वंद्वी है, नष्ट होकर समृद्ध हुए के अधीन कैसे जिएगा?

English meaning

Your boy, used to comfort and Rama's natural rival, how will he live, ruined, under the power of one who has prospered?

36 2.8.36

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥

abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |
pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

जैसे वन में सिंह द्वारा आक्रांत हाथियों के झुंड का नेता, वैसे ही भरत राम द्वारा दबाए जा रहे हैं; तुम्हें उन्हें बचाना चाहिए।

English meaning

Like the leader of an elephant herd attacked by a lion in the forest, Bharata is being overwhelmed by Rama; you must save him.

37 2.8.37

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत् ॥

darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |
rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na śātayet ||

हिंदी अर्थ

राजा की कृपा पर गर्व करके तुमने पहले अपनी सौत राम की माता का अपमान किया था। वे बदला क्यों न लें?

English meaning

Proud of your favour with the king, you slighted Rama's mother, your rival, before. How would she not take revenge?

38 2.8.38

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम् ।
तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati prabhūtaratnākaraśailapattanām |
tadā gamiṣyasyaśubhaṃ parābhavaṃ sahaiva dīnā bharatena bhāmini ||

हिंदी अर्थ

जब राम अनेक रत्नों की खानों, पर्वतों और नगरों वाली पृथ्वी पा लेंगे, तब हे सुंदरी, तुम भरत के साथ दीन होकर भयानक अपमान पाओगी।

English meaning

When Rama gains the earth with its many mines of jewels, its mountains and cities, then, lovely lady, you will meet a grim humiliation, wretched together with Bharata.

39 2.8.39

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।
अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम् ॥

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati dhruvaṃ praṇaṣṭo bharato bhaviṣyati |
ato hi sañcintaya rājyamātmaje parasya caivādya vivāsakāraṇam ||

हिंदी अर्थ

जब राम पृथ्वी पा लेंगे, तब भरत निश्चय ही नष्ट हो जाएँगे। इसलिए अभी अपने पुत्र के लिए राज्य और दूसरे के निर्वासन का उपाय सोचो।

English meaning

When Rama gains the earth, Bharata will surely be destroyed. So think now of how to win the kingdom for your son and how to have the other banished.

Next sarga · Ayodhya Kanda 9The Chamber of WrathManthara reminds Kaikeyi of the two boons Dasharatha once gave her for saving his life in battle. Kaikeyi throws off her ornaments and lies on the…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story