तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ।
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam |
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata ||
हिंदी अर्थराजा को स्वर्ग गया देखकर, जैसे बुझी अग्नि, जैसे जल रहित सागर, जैसे प्रभाहीन सूर्य, आँसुओं से भरी आँखों वाली, अनेक शोकों से दुर्बल कौसल्या ने राजा का सिर गोद में लेकर कैकेयी से कहा:
English meaningSeeing the king gone to heaven, like a fire gone out, like an ocean without water, like the sun robbed of its light, Kausalya, her eyes full of tears and wasted by many griefs, took the king's head in her lap and spoke to Kaikeyi:
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi ||
हिंदी अर्थअपनी इच्छा पूरी करो, कैकेयी; निष्कंटक राज्य भोगो, एकाग्र होकर राजा को त्यागकर, हे क्रूर, दुराचारिणी।
English meaningHave your wish, Kaikeyi; enjoy the kingdom free of thorns, having single mindedly cast off the king, cruel woman of wicked conduct.
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe ||
हिंदी अर्थराम मुझे छोड़कर चले गए, और मेरे पति स्वर्ग चले गए। बुरे मार्ग पर साथियों के बिना छोड़ी गई की तरह, मैं जी नहीं सकती।
English meaningRama has gone, leaving me, and my husband has gone to heaven. Like one abandoned on a bad road without companions, I cannot bear to live.
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ ||
हिंदी अर्थकौन स्त्री अपने पति, अपने देवता को खोकर जीना चाहेगी, सिवाय कैकेयी के, जिसने धर्म छोड़ दिया?
English meaningWhat woman, having lost her husband, her god, would wish to live, except Kaikeyi, who has abandoned dharma?
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam ||
हिंदी अर्थलोभी दोष नहीं देखते, जैसे विषैला किंपाक फल खाने वाला। कुबड़ी के कारण कैकेयी ने राघवों का कुल नष्ट कर दिया।
English meaningThe greedy do not see faults, like one eating the poisonous kimpaka fruit. Because of the hunchback, Kaikeyi has destroyed the family of the Raghavas.
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā ||
हिंदी अर्थजब जनक सुनेंगे कि अनुचित आज्ञा से विवश राजा ने राम को पत्नी सहित निर्वासित किया, तो वे मेरी तरह दुखी होंगे।
English meaningWhen Janaka hears that Rama with his wife has been exiled by the king, pressed into a wrongful order, he will grieve as I do.
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ ||
हिंदी अर्थधर्मात्मा, कमलनयन राम आज नहीं जानते कि मैं अनाथ विधवा हूँ; जीवित होकर भी वे यहाँ से मानो खोकर चले गए।
English meaningRighteous, lotus eyed Rama does not know today that I am a widow without protector; alive, he has gone from here as if lost.
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati ||
हिंदी अर्थऔर विदेहराज की पुत्री तपस्विनी सीता, कष्ट की अनभ्यस्त, वन में कष्ट से डरेंगी।
English meaningAnd devoted Sita, daughter of the Videha king, unused to hardship, will be terrified by hardship in the forest.
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati ||
हिंदी अर्थरात में पशुओं और पक्षियों की भयानक आवाजें सुनकर वे निश्चय ही डरकर राघव से लिपट जाएँगी।
English meaningHearing at night the fearsome cries of beasts and birds, she will surely cling to Raghava in fright.
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam ||
हिंदी अर्थवृद्ध, और केवल पुत्री वाले, वैदेही के बारे में सोचते हुए वे भी शोक में डूबकर निश्चय ही प्राण त्याग देंगे।
English meaningOld, and with only a daughter, thinking of Vaidehi, he too, overcome by grief, will surely give up his life.
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam ||
हिंदी अर्थमैं, पतिव्रता, आज ही अपना अंत करूँगी। इस शरीर को गले लगाकर मैं अग्नि में प्रवेश करूँगी।
English meaningI, devoted to my husband, shall meet my end this very day. Embracing this body, I shall enter the fire.
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ ||
हिंदी अर्थफिर सेवकों ने विलाप करती, अत्यंत दुखी तपस्विनी कौसल्या को गले लगाकर वहाँ से हटाया।
English meaningThen the attendants embraced the devoted Kausalya as she lamented, deeply grieved, and led her away.
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram ||
हिंदी अर्थआज्ञा पाकर मंत्रियों ने जगत्पति को तेल के पात्र में रखा और फिर क्रम से राजा के सब कर्म किए।
English meaningThe ministers, so instructed, laid the lord of the world in a vessel of oil and then performed all the king's rites in due order.
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam ||
हिंदी अर्थसब जानने वाले मंत्री पुत्र के बिना राजा का दाह संस्कार नहीं करना चाहते थे, इसलिए उन्होंने राजा को सुरक्षित रखा।
English meaningThe all knowing ministers did not wish to perform the king's cremation without a son, so they kept the king.
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan ||
हिंदी अर्थमंत्रियों द्वारा तेल के पात्र में रखे नरेश को देखकर स्त्रियाँ यह जानकर कि हाय, वे मर गए, विलाप करने लगीं।
English meaningSeeing the lord of men laid in the vessel of oil by the ministers, the women, knowing: Alas, he is dead, lamented.
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan ||
हिंदी अर्थभुजाएँ उठाकर, दीन होकर, आँसुओं से बहते मुखों के साथ, शोक से जलती हुई वे करुण विलाप करने लगीं:
English meaningRaising their arms, wretched, their faces streaming with tears, burning with grief, they lamented piteously:
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।
विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ ||
हिंदी अर्थहाय महाराज, आप हमें क्यों छोड़ रहे हैं, जो पहले ही सदा प्रियभाषी और सत्यप्रतिज्ञ राम से बिछुड़ चुकी हैं?
English meaningAlas, great king, why do you leave us, already parted from Rama, always kind spoken and true to his word?
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।
कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam ||
हिंदी अर्थदुष्ट हृदय कैकेयी द्वारा राघव से बिछुड़ी हम विधवाएँ उस पतिघातिनी के पास कैसे रहेंगी?
English meaningParted from Raghava by wicked hearted Kaikeyi, how shall we widows live near her who killed her husband?
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam ||
हिंदी अर्थवे सदा हमारे रक्षक थे, और आपके भी, आत्मवान स्वामी। श्रीमान राम राजलक्ष्मी छोड़कर वन चले गए।
English meaningHe was always our protector, and yours, the self possessed lord. Glorious Rama has gone to the forest, leaving royal splendour.
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ ||
हिंदी अर्थआपके और उन वीर के बिना, विपत्ति से मोहित होकर, कैकेयी से अपमानित होकर हम कैसे रहेंगी?
English meaningWithout you and that hero, bewildered by calamity, how shall we live, put to shame by Kaikeyi?
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati ||
हिंदी अर्थजिसने राजा, राम, महाबली लक्ष्मण और सीता को त्याग दिया, वह और किसे नहीं त्यागेगी?
English meaningShe by whom the king, Rama, mighty Lakshmana and Sita have been cast off, whom else will she not cast off?
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ ||
हिंदी अर्थआँसुओं और गहरे शोक में लिपटी राघव राजा की श्रेष्ठ पत्नियाँ आनंदहीन होकर छटपटाने लगीं।
English meaningWrapped in tears and great grief, the fine wives of the Raghava king writhed, joyless.
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā ||
हिंदी अर्थमहात्मा राजा के बिना अयोध्या नगरी नहीं चमकी, जैसे चंद्रमा के बिना रात, जैसे पति के बिना स्त्री।
English meaningWithout the great souled king, the city of Ayodhya did not shine, like a night without the moon, like a woman without her husband.
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram ||
हिंदी अर्थआँसुओं से धुँधले लोगों, हाहाकार करती कुलीन स्त्रियों, सूने चौराहों और घरों के साथ वह पहले जैसी नहीं चमकी।
English meaningWith its people clouded by tears, its noble women crying out in woe, its squares and houses empty, it did not shine as before.
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।
निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā ||
हिंदी अर्थजब नरेश शोक से स्वर्ग चले गए और राजपत्नियाँ भूमि पर पड़ी थीं, तब सूर्य अपना मार्ग पूरा करके सहसा अस्त हो गया, और रात ने अपना मार्ग आरंभ किया।
English meaningWhen the lord of men had gone to heaven through grief and the king's wives lay on the ground, the sun, its course ended, suddenly set, and night began its course.
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam ||
हिंदी अर्थएकत्र मित्रों को पुत्र के बिना राजा का दाह उचित नहीं लगा; इसलिए सोच विचार कर उन्होंने अकल्पनीय रूप वाले राजा को उसी शय्या पर रखा।
English meaningThe friends who had gathered did not approve of burning the king without a son; so, thinking it over, they kept the king, of unthinkable appearance, lying on that bed.
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā ||
हिंदी अर्थमहात्मा के बिना नगरी ऐसी लगी जैसे सूर्य के बिना प्रभाहीन आकाश, जैसे तारों से रहित रात; उसके मार्ग और चौराहे आँसुओं से रुँधे गले वाले लोगों से भरे थे।
English meaningWithout the great soul the city shone like the sky without the sun, its light gone, like a night with its stars vanished; its roads and squares were crowded with people choked by tears.
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire ||
हिंदी अर्थपुरुष और स्त्रियाँ झुंड बनाकर भरत की माता की निंदा करने लगे; नगर में राजा के मरने पर वे व्याकुल थे और उन्हें कोई शांति नहीं मिली।
English meaningMen and women gathered in groups, reviling Bharata's mother; in the city, with the king dead, they were in distress and found no peace.