Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 67 of 119 38 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 67

A Kingdom Without a King

अयोध्याकांड, सर्ग 67: राजा विहीन राज्य

The ministers and priests describe the dangers of a land without a ruler and urge Vasishtha to name an heir at once.

मंत्री और पुरोहित राजाविहीन राज्य के खतरे बताते हैं और वसिष्ठ से तुरंत उत्तराधिकारी चुनने का आग्रह करते हैं।

In this sarga
1 2.67.1

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला ।
अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी ॥

ākranditanirānandā sāsrakaṇṭhajanākulā |
ayodhyāyāmavatatā sā vyatīyāya śarvarī ||

हिंदी अर्थ

अयोध्या में विलाप से भरी, आनंदहीन, आँसुओं से रुँधे गले वाले लोगों से व्याकुल वह रात धीरे धीरे बीती।

English meaning

That night in Ayodhya, full of wailing and joyless, crowded with people choked with tears, passed slowly.

2 2.67.2

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः ।
समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः ॥

vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyodaye tataḥ |
sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ ||

हिंदी अर्थ

रात बीतने और सूर्योदय होने पर राजा बनाने वाले द्विज मिलकर सभा में आए।

English meaning

When the night had passed and the sun rose, the twice born who make kings gathered and came to the assembly hall.

3-4 2.67.3-4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः ।
एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन् ।
वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम् ॥

mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
kātyāyano gautamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ |
ete dvijā ssahāmātyaiḥ pṛthagvā ca mudīrayan |
vasiṣṭhamevābhimukhāḥ śreṣṭhaṃ rājapurohitam ||

हिंदी अर्थ

मार्कंडेय, मौद्गल्य, वामदेव, कश्यप, कात्यायन, गौतम और महायशस्वी जाबालि, ये ब्राह्मण मंत्रियों सहित, एक एक करके, श्रेष्ठ राजपुरोहित वसिष्ठ की ओर मुख करके बोले।

English meaning

Markandeya, Maudgalya, Vamadeva, Kashyapa, Katyayana, Gautama and the famed Jabali, these brahmins with the ministers, each in turn, spoke facing Vasishtha, the chief royal priest.

5 2.67.5

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा ।
अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे ॥

atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā |
asminpañcatvamāpanne putraśokena pārthive ||

हिंदी अर्थ

यह रात हमारे लिए दुख में सौ वर्षों जैसी बीती, क्योंकि राजा पुत्रशोक से मृत्यु को प्राप्त हुए।

English meaning

The night has passed in sorrow, like a hundred years for us, now that the king has died of grief for his son.

6 2.67.6

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह ॥

svargataśca mahārājo rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
lakṣmaṇaścāpi tejasvī rāmeṇaiva gatassaha ||

हिंदी अर्थ

महाराज स्वर्ग चले गए, राम ने वन का आश्रय लिया, और तेजस्वी लक्ष्मण भी राम के साथ चले गए।

English meaning

The great king has gone to heaven, Rama has taken to the forest, and radiant Lakshmana too has gone with Rama.

7 2.67.7

उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ ।
पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने ॥

ubhau bharataśatrughnau kekayeṣu parantapau |
pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane ||

हिंदी अर्थ

भरत और शत्रुघ्न दोनों, शत्रुओं को तपाने वाले, केकय देश में, सुंदर राजगृह नगर में, अपने नाना के घर हैं।

English meaning

Both Bharata and Shatrughna, scorchers of foes, are among the Kekayas, in lovely Rajagriha, in their maternal grandfather's home.

8 2.67.8

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम् ।
अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात् ॥

ikṣvākūṇāmihādyaiva kaścidrājā vidhīyatām |
arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ vināśaṃ samavāpnuyāt ||

हिंदी अर्थ

आज ही यहाँ इक्ष्वाकुओं में से किसी को राजा बनाया जाए, क्योंकि बिना राजा का राज्य नष्ट हो जाएगा।

English meaning

Let some prince of the Ikshvakus be made king here this very day, for a kingdom without a king would come to ruin.

9 2.67.9

नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा ॥

nārājake janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ |
abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में बिजली की माला पहने, गरजता बादल पृथ्वी पर दिव्य जल नहीं बरसाता।

English meaning

In a land without a king, the cloud, garlanded with lightning and loudly thundering, does not rain heavenly water on the earth.

10 2.67.10

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते ।
नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥

nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate |
nārājake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में मुट्ठी भर बीज नहीं बोया जाता; बिना राजा के पुत्र पिता के और पत्नी पति के वश में नहीं रहती।

English meaning

In a land without a king, no handful of seed is sown; without a king, son does not obey father, nor wife husband.

11 2.67.11

नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके ।
इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके ॥

nārājake dhanaṃ cāsti nāsti bhāryā pyarājake |
ida matyāhitaṃ cānyatkutassatya marājake ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के न धन रहता है, न पत्नी; यह बड़ा संकट है, और बिना राजा के सत्य कहाँ?

English meaning

Without a king there is no wealth, and no wife either; this is the great danger, and how can there be truth without a king?

12 2.67.12

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च ॥

nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ |
udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में लोग प्रसन्न होकर सभाभवन, सुंदर उद्यान और पुण्यगृह नहीं बनवाते।

English meaning

In a land without a king, people do not, with joy, build assembly halls, lovely gardens and holy houses.

13 2.67.13

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः ।
सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः ॥

nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ |
satrāṇyanvāsate dāntā brāhmaṇā ssaṃśitavratāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में यज्ञ परायण, संयमी, कठोर व्रत वाले ब्राह्मण लंबे सत्र यज्ञ नहीं करते।

English meaning

In a land without a king, twice born devoted to sacrifice, self controlled brahmins of strict vows, do not sit through long sacrificial sessions.

14 2.67.14

नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।
ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः ॥

nārājake janapade mahāyajñeṣu yajvanaḥ |
brāhmaṇā vasusampannā visṛjantyāptadakṣiṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में धनी ब्राह्मण महायज्ञ करते हुए पर्याप्त दक्षिणा नहीं देते।

English meaning

In a land without a king, wealthy brahmins performing great sacrifices do not give generous fees.

15 2.67.15

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः ।
उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ॥

nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ |
utsavāśca samājāśca vardhante rāṣṭravardhanāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में बहुत से नटों और नर्तकों वाले, राष्ट्र को बढ़ाने वाले उत्सव और समाज नहीं बढ़ते।

English meaning

In a land without a king, festivals and gatherings full of actors and dancers, which make a kingdom flourish, do not grow.

16 2.67.16

नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः ।
कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ॥

nārājake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ |
kathābhiranurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में वादी अपने मामले नहीं सुलझा पाते, और कथाकार कथाप्रेमियों को कथाओं से प्रसन्न नहीं करते।

English meaning

In a land without a king, litigants do not get their cases settled, and storytellers do not delight lovers of stories with their tales.

17 2.67.17

नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः ॥

nārājake janapade udyānāni samāgatāḥ |
sāyāhne krīḍituṃ yānti kumāryo hemabhūṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में सोने से सजी कुमारियाँ सांझ को उद्यानों में मिलकर खेलने नहीं जातीं।

English meaning

In a land without a king, maidens adorned with gold do not gather in gardens in the evening to play.

18 2.67.18

नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः ।
नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः ॥

nārājake janapade vāhanai śaśīghragāmibhiḥ |
narā niryāntyaraṇyāni nārībhissaha kāminaḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में प्रेमी अपनी स्त्रियों के साथ तेज वाहनों पर वनों में नहीं निकलते।

English meaning

In a land without a king, lovers do not ride out with their women to the woods on swift carriages.

19 2.67.19

नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः ।
शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः ॥

nārājake janapade dhanavantassurakṣitāḥ |
śerate vivṛtadvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में खेती और पशुपालन से जीने वाले धनी सुरक्षित होकर खुले द्वारों के साथ नहीं सोते।

English meaning

In a land without a king, the wealthy, living by farming and herding, do not sleep well guarded with doors open.

20 2.67.20

नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः ।
अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः ॥

nārājake janapade baddhaghaṇṭāviṣāṇinaḥ |
aṭanti rājamārgeṣu kuñjarā ṣaṣṭihāyanāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में घंटियाँ बँधे, दाँतों वाले साठ वर्ष के हाथी राजमार्गों पर नहीं घूमते।

English meaning

In a land without a king, sixty year old tusked elephants with bells tied on do not roam the royal roads.

21 2.67.21

नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने ॥

nārājake janapade śarānsantatamasyatām |
śrūyate talanirghoṣa iṣvastrāṇāmupāsane ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में शस्त्र अभ्यास में लगातार बाण चलाने वालों की हथेलियों की आवाज नहीं सुनाई देती।

English meaning

In a land without a king, the sound of palms is not heard from those constantly shooting arrows in weapons practice.

22 2.67.22

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः ।
गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः ॥

nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ |
gacchanti kṣemamadhvānaṃ bahupaṇyasamācitāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में बहुत सा माल लेकर दूर जाने वाले व्यापारी सुरक्षित मार्ग पर नहीं जाते।

English meaning

In a land without a king, merchants travelling far with many wares do not go safely on the road.

23 2.67.23

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी ।
भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः ॥

nārājake janapade caratyekacaro vaśī |
bhāvayannātmanā'tmānaṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में अकेला विचरने वाला, आत्मा से आत्मा का ध्यान करने वाला, जहाँ सांझ हो वहीं रुकने वाला संयमी मुनि नहीं घूमता।

English meaning

In a land without a king, the self controlled sage who wanders alone, meditating on the self and sleeping wherever evening finds him, does not roam.

24 2.67.24

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते ।
नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि ॥

nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate |
nacāpyarājake senā śatrūnviṣahate yudhi ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में योग और क्षेम नहीं चलता, और बिना राजा के सेना युद्ध में शत्रुओं का सामना नहीं करती।

English meaning

In a land without a king, the gaining and keeping of welfare does not go on, and without a king the army does not withstand enemies in battle.

25 2.67.25

नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।
नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः ॥

nārājake janapade hṛṣṭaiḥ paramavājibhiḥ |
narāssaṃyānti sahasā rathaiśca parimaṇḍitāḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में लोग प्रसन्न उत्तम घोड़ों और सजे रथों पर तेजी से नहीं निकलते।

English meaning

In a land without a king, men do not ride out swiftly on joyful fine horses and decorated chariots.

26 2.67.26

नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः ।
संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च ॥

nārājake janapade narāśśāstraviśāradāḥ |
saṃvadanto'vatiṣṭhante vaneṣūpavaneṣu ca ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में शास्त्रों के ज्ञाता लोग वनों और उपवनों में चर्चा करते नहीं ठहरते।

English meaning

In a land without a king, men learned in the shastras do not stay debating in forests and groves.

27 2.67.27

नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।
देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः ॥

nārājake janapade mālyamodakadakṣiṇāḥ |
devatābhyarcanārthāya kalpyante niyatairjanaiḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में नियमनिष्ठ लोग देवपूजा के लिए माला, मोदक और दक्षिणा तैयार नहीं करते।

English meaning

In a land without a king, garlands, sweets and offerings are not prepared by devoted people for worship of the gods.

28 2.67.28

नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः ।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः ॥

nārājake janapade candanāgarurūṣitāḥ |
rājaputrā virājante vasanta iva śākhinaḥ ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में चंदन और अगरु लगाए राजकुमार वसंत के वृक्षों जैसे नहीं चमकते।

English meaning

In a land without a king, princes smeared with sandal and aloe do not shine like trees in spring.

29 2.67.29

यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम् ।
अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥

yathā hyanudakā nadyaḥ yathā vā'pyatṛṇaṃ vanam |
agopālā yathā gāvastathā rāṣṭramarājakam ||

हिंदी अर्थ

जैसे बिना जल की नदियाँ, जैसे बिना घास का वन, जैसे बिना ग्वाले की गायें, वैसा ही बिना राजा का राज्य है।

English meaning

Like rivers without water, like a forest without grass, like cows without a herdsman, is a kingdom without a king.

30 2.67.30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः ।
तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः ॥

dhvajo rathasya prajñānaṃ dhūmo jñānaṃ vibhāvasoḥ |
teṣāṃ yo no dhvajo rājā sa devatvamito gataḥ ||

हिंदी अर्थ

ध्वज रथ की पहचान है, धुआँ अग्नि की; हमारा जो ध्वज राजा था, वह यहाँ से देवलोक चला गया।

English meaning

A flag is the mark of a chariot, smoke the mark of fire; the king who was our flag has gone from here to the gods.

31 2.67.31

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥

nārājake janapade svakaṃ bhavati kasyacit |
matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam ||

हिंदी अर्थ

बिना राजा के देश में किसी का कुछ अपना नहीं रहता; लोग मछलियों की तरह सदा एक दूसरे को खाते हैं।

English meaning

In a land without a king, nothing is anyone's own; people always devour one another like fish.

32 2.67.32

ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः ।
तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः ॥

ye hi sambhinnamaryādā nāstikāśchinnasaṃśayāḥ |
te'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ ||

हिंदी अर्थ

मर्यादा तोड़ने वाले, संशयरहित नास्तिक भी राजदंड से दबकर अच्छे मार्ग पर आते हैं।

English meaning

Even those who break bounds, unbelievers whose doubts are cut away, turn to good when pressed by the king's rod.

33 2.67.33

यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः ॥

yathā dṛṣṭi śśarīrasya nityameva pravartate |
tathā narendro rāṣṭrasya prabhavassatyadharmayoḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे दृष्टि सदा शरीर के लिए काम करती है, वैसे ही राजा राज्य के लिए सत्य और धर्म का स्रोत है।

English meaning

As sight always works for the body, so the king is the source of truth and dharma for the kingdom.

34 2.67.34

राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम् ॥

rājā satyaṃ ca dharmaśca rājā kulavatāṃ kulam |
rājā mātā pitā caiva rājā hitakaro nṛṇām ||

हिंदी अर्थ

राजा सत्य और धर्म है; राजा कुलीनों का कुल है; राजा माता और पिता है; राजा मनुष्यों का हित करने वाला है।

English meaning

The king is truth and dharma; the king is the family of the well born; the king is mother and father; the king does good to people.

35 2.67.35

यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः ।
विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः ॥

yamo vaiśravaṇa śśakraḥ varuṇaśca mahābalaḥ |
viśeṣyante narendreṇa vṛttena mahatā tataḥ ||

हिंदी अर्थ

यम, वैश्रवण, इंद्र और महाबली वरुण भी राजा के महान आचरण से पीछे रह जाते हैं।

English meaning

Yama, Vaishravana, Shakra and mighty Varuna are surpassed by a king through his great conduct.

36 2.67.36

अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन ।
राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी ॥

aho tama ivedaṃ syānnaprajñāyeta kiñcana |
rājā ce nna bhave lloke vibhaja sādhvasādhunī ||

हिंदी अर्थ

अहो, यदि संसार में अच्छे और बुरे को अलग करने वाला राजा न हो, तो यह सब अंधकार जैसा हो जाए, और कुछ न जाना जाए।

English meaning

Ah, if there were no king in the world to divide good from bad, all this would be like darkness, and nothing would be known.

37 2.67.37

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम् ।
नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः ॥

jīvatyapi mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam |
nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ ||

हिंदी अर्थ

महाराज के जीवित रहते भी हम सब आपके वचन का उल्लंघन नहीं करते थे, जैसे सागर तट को पार नहीं करता।

English meaning

Even while the great king lived, all of us never went beyond your word, as the ocean does not pass its shore.

38 2.67.38

स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् ।
कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च ॥

sa na ssamīkṣya dvijavarya vṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyamaraṇyabhūtam |
kumāramikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvameva rājānamihābhiṣiñca ||

हिंदी अर्थ

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हमारी स्थिति और बिना राजा के वन बने राज्य को देखकर, किसी उदार इक्ष्वाकुवंशी कुमार का यहाँ राजा के रूप में अभिषेक कीजिए।

English meaning

Best of brahmins, seeing our condition and the kingdom without a king turned into a wilderness, consecrate as king here some generous prince, a son of the Ikshvakus.

Next sarga · Ayodhya Kanda 68Messengers to KekayaVasishtha sends swift messengers to Rajagriha in Kekaya to bring Bharata and Shatrughna, without telling them the news.

Characters in this sarga

All characters