अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि । वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् । सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः । गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani | vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam | sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ | gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak ||
हिंदी अर्थ रात बीतने पर अगले दिन प्रातःकाल ही वंदी राजमहल पहुँचे: उच्च शिक्षित सूत, उत्तम विद्या वाले मंगलपाठक, और स्तुति करने वाले गायक, सब अलग अलग पाठ करते हुए।
English meaning When the night had passed, early on the next day, the bards came to the king's palace: charioteer bards of high training, panegyrists of fine learning, and singers given to praise, each reciting separately.
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् । प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām | prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata ||
हिंदी अर्थ जब वे राजा की स्तुति करते और ऊँचे आशीर्वाद देते, तब स्तुति की ध्वनि पूरे महल में फैल गई।
English meaning As they praised the king and pronounced lofty blessings, the sound of praise spread through the whole breadth of the palace.
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः । अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ | apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan ||
हिंदी अर्थ फिर जब सूत स्तुति कर रहे थे, ताल देने वालों ने वीर कर्मों का गान करके तालियाँ बजाईं।
English meaning Then, as the bards praised, those who clap time recited the glorious deeds and beat their hands.
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः । शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ | śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ ||
हिंदी अर्थ उस ध्वनि से जागकर राजकुल के पक्षी, डालियों पर और पिंजरों में, गाने लगे।
English meaning Woken by that sound, the birds of the royal household, on branches and in cages, began to sing.
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः । आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ | āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat ||
हिंदी अर्थ बोले गए पवित्र शब्द, वीणाओं की ध्वनि और मंगल गीतों से वह भवन भर गया।
English meaning The holy words spoken, the sound of lutes and the blessing songs filled that house.
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः । स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ | strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram ||
हिंदी अर्थ फिर पवित्र आचरण वाले, सेवा में कुशल सेवक, अधिकतर स्त्रियाँ और नपुंसक, पहले की तरह आए।
English meaning Then attendants of pure conduct, skilled in service, mostly women and eunuchs, came as before.
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः । आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ | āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi ||
हिंदी अर्थ स्नान की विधि जानने वालों ने उचित समय और विधि से सोने के घड़ों में पीले चंदन मिला जल लाया।
English meaning Those who knew the bathing rites brought water mixed with yellow sandal in golden pots, at the right time and in the right way.
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् । उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān | upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ ||
हिंदी अर्थ अन्य स्त्रियाँ, जिनमें बहुत सी कन्याएँ थीं, स्पर्श करने की मंगल वस्तुएँ, खाने की वस्तुएँ और अन्य सामग्री लाईं।
English meaning Other women, many of them maidens, brought auspicious things to touch, things to eat and other articles.
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् । सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam | sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam ||
हिंदी अर्थ लाई गई सब वस्तुएँ सब शुभ लक्षणों से युक्त, विधिपूर्वक पूजित, उत्तम गुण और शोभा वाली थीं।
English meaning Everything brought had every auspicious mark, was duly honoured, of fine quality and splendid.
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् । तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam | tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam ||
हिंदी अर्थ फिर सूर्योदय तक सब उत्सुकता से प्रतीक्षा करते रहे; जब वे नहीं आए, तब उन्हें शंका हुई कि क्या बात है।
English meaning Then, until sunrise, everyone stood waiting eagerly; when he did not come, they wondered what was wrong.
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः । ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ | tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan ||
हिंदी अर्थ फिर कोसलपति की शय्या के सबसे निकट रहने वाली स्त्रियाँ मिलकर पति को जगाने आईं।
English meaning Then the women closest to the bed of the lord of Kosala came together to wake their husband.
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च । नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca | nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire ||
हिंदी अर्थ उचित आचरण वाली उन्होंने विनय और सावधानी से उनकी शय्या छुई, पर कोई चेतना नहीं पाई।
English meaning Proper in conduct, with courtesy and care, they touched his bed but found no sign of life at all.
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः । प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ | pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire ||
हिंदी अर्थ नींद, हलचल और गति के लक्षण जानने वाली वे स्त्रियाँ काँपती हुई और राजा के प्राणों के लिए डरती हुई धारा के विरुद्ध घास की नोकों जैसी दिखीं।
English meaning Those women, who knew the signs of sleep, of movement and stirring, trembling and fearing for the king's life, looked like the tips of grass against a current.
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् । यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam | yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर संदेह करती स्त्रियों ने राजा को देखा, तो जिस अनिष्ट की आशंका थी वह निश्चित हो गया।
English meaning Then, as the doubting women looked at the king, the evil they feared became certain.
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते । प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite | prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite ||
हिंदी अर्थ पुत्रशोक से पराजित कौसल्या और सुमित्रा सो रही थीं और नहीं जागीं, मानो मृत्यु के वश में हों।
English meaning Kausalya and Sumitra, overcome by grief for their sons, were asleep and did not wake, like ones in the grip of death.
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता । न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā | na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā ||
हिंदी अर्थ कांतिहीन, फीकी, शोक से डूबी और झुकी कौसल्या अंधकार से ढके तारे की तरह नहीं चमकीं।
English meaning Lustreless, pale, sunk in and bowed by grief, Kausalya did not shine, like a star covered by darkness.
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् । न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram | na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā ||
हिंदी अर्थ राजा के पास कौसल्या लेटी थीं, और उनके बाद सुमित्रा; शोक के आँसुओं से भीगे मुख वाली रानी नहीं चमकीं।
English meaning Next to the king lay Kausalya, and after her Sumitra; the queen did not shine, her face wet with tears of grief.
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् । सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam | suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata ||
हिंदी अर्थ दोनों शुभ रानियों को ऐसे सोते और राजा को भी देखकर अंतःपुर ने देखा कि वे सोते सोते ही प्राण त्याग चुके थे।
English meaning Seeing the two good queens asleep like that and the king too, the inner palace saw that he had died in his sleep.
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः । करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ | kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर वे सुंदर स्त्रियाँ दुख से जोर से रो पड़ीं, जैसे वन में झुंड के नायक के गिरने पर हथिनियाँ।
English meaning Then those lovely women cried out aloud in misery, like she elephants in the forest when the leader of their herd has fallen.
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने । कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane | kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ ||
हिंदी अर्थ उनके विलाप की ध्वनि से कौसल्या और सुमित्रा अचानक होश में आईं और जाग गईं।
English meaning At the sound of their wailing, Kausalya and Sumitra came suddenly to their senses and woke.
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम् । हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam | hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale ||
हिंदी अर्थ कौसल्या और सुमित्रा ने राजा को देखा और छुआ, और हाय नाथ! कहकर भूमि पर गिर पड़ीं।
English meaning Kausalya and Sumitra, seeing and touching the king, cried: Alas, my lord! and fell to the ground.
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले । न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale | na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā ||
हिंदी अर्थ कोसलराज की पुत्री धूल से सनी, भूमि पर छटपटाती, आकाश से गिरे तारे की तरह नहीं चमकीं।
English meaning The daughter of the Kosala king, writhing on the ground, covered in dust, did not shine, like a star fallen from the sky.
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि । अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi | apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva ||
हिंदी अर्थ राजा के प्राण शांत होने पर उन सब स्त्रियों ने कौसल्या को मारी गई नागिन की तरह भूमि पर गिरा देखा।
English meaning With the king's life ended, all those women saw Kausalya fallen on the ground like a slain serpent's mate.
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः । रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ | rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर कैकेयी आदि राजा की सब पत्नियाँ रोती और शोक से जलती हुई अचेत होकर गिर पड़ीं।
English meaning Then all the king's wives, led by Kaikeyi, weeping and burning with grief, fell senseless.
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः । येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ | yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat ||
हिंदी अर्थ विलाप करती स्त्रियों से बढ़ा वह प्रबल क्रंदन और फैलकर भवन को फिर गुँजाने लगा।
English meaning That mighty cry, taken up by the wailing women, swelled and made the house resound again.
27-28
2.65.27-28
Copy link
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् । सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् । सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् । बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam | sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam | sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam | babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ ||
हिंदी अर्थ अंत को प्राप्त राजा का भवन डरे, घबराए और व्याकुल लोगों से भर गया, चारों ओर भारी विलाप और शोक से पीड़ित बंधु; उससे आनंद तुरंत चला गया, और वह दीन और व्याकुल दिखने लगा।
English meaning The house of the king who had met his end was full of frightened, bewildered and anxious people, with tumultuous wailing on every side and kin tormented by grief; joy fell from it at once, and it looked wretched and distraught.
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः । भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ | bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat ||
हिंदी अर्थ यह जानकर कि यशस्वी राजश्रेष्ठ चल बसे, उनकी पत्नियाँ उन्हें घेरकर, अत्यंत दुखी होकर करुण रोती हुई, भुजाएँ पकड़कर अनाथ स्त्रियों की तरह विलाप करने लगीं।
English meaning Knowing that the renowned best of kings had passed away, his wives surrounded him, and weeping bitterly, deeply grieved, holding their arms, they lamented like women without a protector.