Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 60 of 119 23 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 60

Sumantra Comforts Kausalya

अयोध्याकांड, सर्ग 60: सुमंत्र द्वारा कौसल्या को सांत्वना

Sumantra assures Kausalya that Rama, Sita and Lakshmana are content and fearless in the forest.

सुमंत्र कौसल्या को आश्वस्त करते हैं कि राम, सीता और लक्ष्मण वन में संतुष्ट और निर्भय हैं।

1 2.60.1

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥

tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ |
dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर मानो भूतग्रस्त होकर बार बार काँपती, भूमि पर प्राणहीन सी पड़ी कौसल्या ने सारथि से कहा:

English meaning

Then Kausalya, trembling again and again as if possessed by a spirit, lying on the ground as if lifeless, said to the charioteer:

2 2.60.2

नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम् ॥

naya māṃ yatra kākutsthassītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |
tānvinā kṣaṇamapyatra jīvituṃ notsahehyaham ||

हिंदी अर्थ

मुझे वहाँ ले चलो जहाँ काकुत्स्थ हैं, जहाँ सीता और लक्ष्मण हैं। उनके बिना मैं यहाँ एक क्षण भी नहीं जी सकती।

English meaning

Take me where Kakutstha is, where Sita and Lakshmana are. Without them I cannot bear to live here even a moment.

3 2.60.3

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि ।
अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥

nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakānnaya māmapi |
atha tānnānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam ||

हिंदी अर्थ

रथ शीघ्र लौटाओ और मुझे भी दंडकवन ले चलो। यदि मैं उनके पीछे नहीं जाऊँगी, तो यमलोक चली जाऊँगी।

English meaning

Turn the chariot back quickly and take me too to the Dandakas. If I do not follow them, I shall go to the abode of Yama.

4 2.60.4

बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया ।
इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥

bāṣpavegopahatayā sa vācā sajjamānayā |
idamāśvāsayandevīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़कर सारथि ने आँसुओं से रुँधी, अटकती वाणी में रानी को सांत्वना देते हुए कहा:

English meaning

With folded hands the charioteer, in a voice faltering and choked by tears, said this to comfort the queen:

5 2.60.5

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा ।
व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः ॥

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca sambhramaṃ duḥkhajaṃ tathā |
vyavadhūya ca santāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

शोक, मोह और दुख से उपजी घबराहट छोड़िए। राघव सब संताप त्यागकर वन में रहेंगे।

English meaning

Give up grief, confusion and the agitation born of sorrow. Raghava will live in the forest, shaking off all distress.

6 2.60.6

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने ।
आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥

lakṣmaṇaścāpi rāmasya pādau paricaranvane |
ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

और धर्मज्ञ, जितेंद्रिय लक्ष्मण वन में राम के चरणों की सेवा करते हुए परलोक जीत रहे हैं।

English meaning

And Lakshmana, knowing dharma and master of himself, serving Rama's feet in the forest, is winning the world beyond.

7 2.60.7

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।
विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा ॥

vijane'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣviva |
visrambhaṃ labhate'bhītā rāme sannyastamānasā ||

हिंदी अर्थ

सीता निर्जन वन में भी घर की तरह रहते हुए निश्चिंत और निडर हैं, उनका मन राम में लगा है।

English meaning

Sita, living even in a lonely forest as if at home, is at ease and fearless, her heart given to Rama.

8 2.60.8

नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते ।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥

nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiñcitsusūkṣmamapi lakṣyate |
uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā ||

हिंदी अर्थ

उनमें जरा सी भी उदासी नहीं दिखती। वैदेही मुझे ऐसी लगती हैं मानो प्रवास की अभ्यस्त हों।

English meaning

Not the slightest sign of dejection is seen in her. Vaidehi seems to me as if used to living away from home.

9 2.60.9

नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा ।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥

nagaropavanaṃ gatvā yathā smaramate purā |
tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣvapi ||

हिंदी अर्थ

जैसे वे पहले नगर के उपवनों में जाकर आनंद करती थीं, वैसे ही सीता निर्जन वनों में भी आनंद करती हैं।

English meaning

As she used to delight on going to the city gardens, so Sita delights even in the lonely forests.

10 2.60.10

बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना ।
रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥

bāleva ramate sītā'bālacandranibhānanā |
rāmā rāme hyadhīnātmā vijane'pi vane satī ||

हिंदी अर्थ

पूर्णचंद्र जैसे मुख वाली सीता बालिका की तरह आनंद करती हैं; राम में मन लगाए सती रामपत्नी निर्जन वन में भी।

English meaning

Sita, her face like the full moon, delights like a girl; devoted Rama's wife, her heart given to Rama, even in the lonely forest.

11 2.60.11

तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।
अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम् ॥

tadgataṃ hṛdayaṃ hyasyāstadadhīnaṃ ca jīvitam |
ayodhyāpi bhave'ttasyā rāmahīnā tadā vanam ||

हिंदी अर्थ

उनका हृदय उन्हीं में है और जीवन उन्हीं पर निर्भर है। राम के बिना अयोध्या भी उनके लिए वन होती।

English meaning

Her heart has gone to him and her life depends on him. Without Rama, even Ayodhya would be a forest to her.

12-13 2.60.12-13

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि ।
रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी ।
अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता ॥

paripṛcchati vaidehī grāmāṃśca nagarāṇi ca |
gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapānvividhānapi |
rāmaṃ hi lakṣmaṇaṃ vāpi pṛṣṭvā jānāti jānakī |
ayodhyā krośamātre tu vihāramiva saṃśritā ||

हिंदी अर्थ

वैदेही गाँवों और नगरों के बारे में पूछती हैं, और नदियों की धारा और अनेक प्रकार के पेड़ देखकर जानकी राम या लक्ष्मण से पूछकर उन्हें जानती हैं, मानो अयोध्या से एक कोस पर किसी बगीचे में घूमने आई हों।

English meaning

Vaidehi asks about the villages and towns, and on seeing the course of the rivers and the many kinds of trees, Janaki learns about them by asking Rama or Lakshmana, as if she had gone to a pleasure garden a krosha from Ayodhya.

14 2.60.14

इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम् ।
कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा ॥

idameva smarāmyasyāssahasaivopajalpitam |
kaikeyī saṃśritaṃ vākyaṃ nedānīṃ pratibhāti mā ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने जो कहा उसमें से मुझे बस यही याद है; कैकेयी के बारे में कहे उनके अचानक वचन अभी मुझे याद नहीं आते।

English meaning

This is all I remember of what she said; her sudden words about Kaikeyi do not come back to me now.

15 2.60.15

ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम् ।
ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥

dhvaṃsayitvā tu tadvākyaṃ pramādātparyupatsthitam |
hlādanaṃ vacanaṃ sūto devyā madhuramabravīt ||

हिंदी अर्थ

भूल से निकले उन वचनों को टालकर सारथि ने रानी से मधुर, आनंददायक वचन कहे।

English meaning

Brushing aside those words that had slipped out by mistake, the charioteer spoke sweet, cheering words to the queen.

16 2.60.16

अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च ।
न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा ॥

adhvanā vātavegena sambhrameṇā''tapena ca |
na vigacchati vaidehyāścandrāṃśu sadṛśī prabhā ||

हिंदी अर्थ

न मार्ग, न हवा का वेग, न जल्दबाजी, न धूप वैदेही की चंद्रकिरणों जैसी कांति को मंद करती है।

English meaning

Neither the road, nor the force of the wind, nor hurry, nor heat dims Vaidehi's glow, like moonbeams.

17 2.60.17

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।
वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥

sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham |
vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate ||

हिंदी अर्थ

उदार वैदेही का कमल जैसा, पूर्णचंद्र जैसा उजला मुख नहीं बदलता।

English meaning

The generous Vaidehi's face, like a lotus and bright as the full moon, does not change.

18 2.60.18

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥

alaktarasaraktābhāvalaktarasavarjitau |
adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau ||

हिंदी अर्थ

अब भी उनके चरण, बिना महावर के भी महावर जैसे लाल, कमल की कलियों जैसे चमकते हैं।

English meaning

Even now her feet, red as lac though without lac, glow like lotus buds.

19 2.60.19

नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी ।
इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा ॥

nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī |
idānīmapi vaidehī tadrāgānnayasta bhūṣaṇā ||

हिंदी अर्थ

अब भी सुंदरी वैदेही मानो नूपुरों की झनकार के साथ लीला से चलती हैं, उनके प्रेम में आभूषण पहने।

English meaning

Even now Vaidehi, the lovely lady, walks playfully as if her anklets were tinkling, having put on ornaments out of love for him.

20 2.60.20

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।
नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥

gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanamāśritā |
nā'hārayati santrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā ||

हिंदी अर्थ

वन में रहते हुए और राम की भुजाओं पर भरोसा करके उन्हें हाथी, सिंह या बाघ देखकर भी भय नहीं होता।

English meaning

Living in the forest and relying on Rama's arms, she feels no fear at the sight of an elephant, a lion or a tiger.

21 2.60.21

न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः ।
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥

na śocyāste na cātmanaśśocyo nāpi janādhipaḥ |
idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam ||

हिंदी अर्थ

उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए, न अपने लिए, न राजा के लिए। यह कथा संसार में सदा रहेगी।

English meaning

They are not to be grieved for, nor are you, nor the king. This story will stand in the world forever.

22 2.60.22

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः ।
वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥

vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavatsthitāḥ |
vaneratā vanyaphalāśanāḥ pituśśubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te ||

हिंदी अर्थ

शोक त्यागकर, प्रसन्न मन से, महर्षियों के मार्ग पर दृढ़ होकर, वन में आनंद करते और वन्य फल खाते हुए वे पिता के शुभ वचन का पालन कर रहे हैं।

English meaning

Shaking off grief, glad at heart, firmly set on the path walked by great sages, delighting in the forest and eating forest fruits, they are keeping their father's good promise.

23 2.60.23

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।
न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥

tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā |
na caiva devī virarāma kūjitātpriyeti putreti ca rāghaveti ca ||

हिंदी अर्थ

फिर भी, सारथि के ऐसे उचित वचनों से रोकी जाकर भी, पुत्रशोक से दुर्बल रानी यह पुकारना बंद नहीं कर सकीं: मेरे प्रिय! मेरे पुत्र! राघव!

English meaning

Even so, though held back by the charioteer with such fitting words, the queen, wasted by grief for her son, did not stop crying: My dear! My son! Raghava!

Next sarga · Ayodhya Kanda 61Kausalya Reproaches the KingIn her grief Kausalya blames Dasharatha for exiling their son, and the king is overwhelmed.

Characters in this sarga

All characters