इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥
iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam | brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ जब मंत्रियों में श्रेष्ठ सारथि सुमंत्र ऐसा कह रहे थे, तब राजा ने कहा: बाकी फिर बताओ।
English meaning As the charioteer Sumantra, best of ministers, spoke so, the king said: Tell me the rest again.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः । कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ | kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram ||
हिंदी अर्थ उनकी बात सुनकर आँसुओं से रुँधे सुमंत्र ने राम के संदेश का और विस्तार बताया।
English meaning Hearing his words, Sumantra, choked with tears, told him more of Rama's message in full.
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ । गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau | gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau ||
हिंदी अर्थ महाराज, जटाएँ बनाकर और चीर वल्कल पहनकर दोनों वीर गंगा पार करके प्रयाग की ओर गए।
English meaning Great king, having matted their hair and wearing bark, the two heroes crossed the Ganga and went towards Prayaga.
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् । तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam | tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण रघुनंदन की रक्षा करते आगे चले। उन्हें ऐसे जाते देखकर मैं विवश होकर लौट आया।
English meaning Lakshmana went ahead, guarding the joy of the Raghus. Seeing them go so, I turned back, helpless.
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि । उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani | uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam ||
हिंदी अर्थ जब मैं लौटा, तो मेरे घोड़े मार्ग पर चलते नहीं थे, राम के वन जाने पर गर्म आँसू बहाते रहे।
English meaning As I turned back, my horses would not move on the road, shedding hot tears now that Rama had gone to the forest.
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् । प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim | prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan ||
हिंदी अर्थ दोनों राजकुमारों को हाथ जोड़कर मैं रथ पर बैठा और वह दुख सहते हुए चल पड़ा।
English meaning Joining my palms to the two princes, I mounted the chariot and set out, bearing that grief.
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् । आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn | āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti ||
हिंदी अर्थ मैं वहीं गुह के साथ कई दिन रुका रहा, इस आशा में कि शायद राम मुझे फिर बुलाएँ।
English meaning I stayed there with Guha for many days, in the hope that Rama might call me back.
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः । अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ | api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ ||
हिंदी अर्थ महाराज, आपके राज्य में राम की विपत्ति से पेड़ भी अपने फूलों, अंकुरों और कलियों सहित मुरझा गए हैं।
English meaning Great king, in your land even the trees are withered, wasted by Rama's misfortune, with their flowers, shoots and buds.
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च । परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca | pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca ||
हिंदी अर्थ नदियों, तालाबों और सरोवरों का जल तप गया है, और वनों तथा उपवनों के पत्ते सूख गए हैं।
English meaning The rivers, ponds and lakes have heated water, and the leaves in the forests and groves are dried up.
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च । रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca | rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam ||
हिंदी अर्थ प्राणी नहीं हिलते और हिंसक पशु नहीं घूमते; राम के शोक से अभिभूत वन मौन हो गया है।
English meaning The creatures do not move and beasts of prey do not roam; the forest, overcome by grief for Rama, has fallen silent.
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः । सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ | santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ ||
हिंदी अर्थ हे नरेश, कमल सरोवरों के पत्ते मुरझाए हैं और जल मैला है; कमल झुलसे हैं और मछलियाँ तथा पक्षी छिप गए हैं।
English meaning Lord of men, the lotus ponds have their lotus leaves drooping and their water muddied; the lotuses are scorched and the fish and birds hidden.
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च । नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca | nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram ||
हिंदी अर्थ जल के फूल, स्थल के फूल और मालाएँ आज नहीं चमकतीं, और फलों में पहले जैसी सुगंध नहीं।
English meaning Water flowers, land flowers and garlands do not shine today, and fruits have little scent, not as before.
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च । न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca | na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha ||
हिंदी अर्थ यहाँ उद्यान सूने हैं और पक्षी छिप गए हैं; हे पुरुषश्रेष्ठ, मुझे बगीचों में कोई सुंदरता नहीं दिखती।
English meaning Here the gardens are empty and the birds have hidden; bull among men, I see no charm in the pleasure groves.
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति । नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati | narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ ||
हिंदी अर्थ जब मैंने अयोध्या में प्रवेश किया, तब किसी ने मेरा स्वागत नहीं किया। राम को न देखकर लोग बार बार आहें भरते रहे।
English meaning As I entered Ayodhya no one greeted me. Not seeing Rama, men sighed again and again.
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् । दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam | duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ ||
हिंदी अर्थ देव, राम के बिना राजरथ को यहाँ आया देखकर राजमार्ग पर सब लोगों के मुख दुख से आँसुओं से भर गए।
English meaning Lord, seeing the royal chariot come here without Rama, all the people on the royal road had faces full of tears from grief.
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् । हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam | hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ ||
हिंदी अर्थ भवनों, बुर्जों और महलों से रथ को आया देखकर राम को न देखने से दुर्बल स्त्रियाँ हाहाकार करने लगीं।
English meaning From mansions, towers and palaces, seeing the chariot come, the women, wasted by not seeing Rama, cried out in woe.
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ | anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ ||
हिंदी अर्थ आँसुओं से भरी लंबी, निर्मल आँखों से पहले से अधिक दुखी स्त्रियाँ बिना कुछ कहे एक दूसरे को देखने लगीं।
English meaning With their long, clear eyes flooded with tears, the women, more distressed than ever, looked at one another without words.
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च । अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca | ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye ||
हिंदी अर्थ उनकी व्यथा में मुझे शत्रुओं, मित्रों और तटस्थ लोगों में कोई अंतर नहीं दिखा।
English meaning In their distress I could see no difference between enemies, friends and those who are neutral.
19-20
2.59.19-20
Copy link
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा । आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना । निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा । कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā | ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā | nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā | kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā ||
हिंदी अर्थ महाराज, उदास लोगों, दीन हाथियों और घोड़ों वाली, आर्तनाद से मुरझाई, केवल आहों के शब्द वाली, आनंदहीन और राम के निर्वासन से पीड़ित अयोध्या मुझे पुत्रहीन कौसल्या जैसी लगती है।
English meaning Great king, with its people joyless, its elephants and horses wretched, withered by cries of pain, its sound only sighing, cheerless and stricken by Rama's exile, Ayodhya seems to me like Kausalya bereft of her son.
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया । बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā | bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt ||
हिंदी अर्थ सारथि के वचन सुनकर राजा ने अत्यंत दीन, आँसुओं से रुँधी वाणी में उनसे कहा:
English meaning Hearing the charioteer's words, the king said to him in a most wretched voice, choked with tears:
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया । मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā | mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam ||
हिंदी अर्थ पापी कुल और स्वभाव वाली कैकेयी के कहने पर मैंने मंत्रणा में कुशल वृद्धों से परामर्श नहीं किया।
English meaning Commanded by Kaikeyi, whose family and nature are wicked, I did not take counsel with aged men skilled in counsel.
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः । मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ | mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ ||
हिंदी अर्थ मित्रों, मंत्रियों या व्यापारियों से परामर्श किए बिना मैंने यह काम मोह में, एक स्त्री के लिए, जल्दबाजी में किया।
English meaning Without consulting friends, ministers or merchants, I did this thing rashly, in delusion, for a woman's sake.
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् । कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat | kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही, सारथि, यह बड़ी विपत्ति भाग्य से, संयोग से, इस कुल के नाश के लिए आई है।
English meaning Surely, charioteer, this great calamity came by chance, as fate would have it, to destroy this family.
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् । त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam | tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām ||
हिंदी अर्थ सारथि, यदि मैंने कभी तुम्हारा कोई भला किया हो, तो मुझे शीघ्र राम के पास ले चलो; मेरे प्राण मुझे जल्दी करा रहे हैं।
English meaning Charioteer, if I have ever done you any good, take me quickly to Rama; my life breath is hurrying me.
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् । न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam | na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum ||
हिंदी अर्थ यदि मेरी आज्ञा अब भी चलती है, तो वह राघव को लौटा लाए। मैं राम के बिना एक क्षण भी नहीं जी सकता।
English meaning If my command still holds, let it bring Raghava back. I cannot live a moment without Rama.
अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति । मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥
athavā'pi mahābāhurgato dūraṃ bhaviṣyati | māmeva rathamāropya śīghraṃ rāmāya darśaya ||
हिंदी अर्थ या शायद महाबाहु दूर चले गए होंगे। मुझे रथ में बैठाकर शीघ्र राम को दिखाओ।
English meaning Or perhaps the mighty armed one has gone far. Put me in the chariot and quickly show me to Rama.
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः । यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ | yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha ||
हिंदी अर्थ गोल दाँतों वाले वे महाधनुर्धर, लक्ष्मण के बड़े भाई, कहाँ हैं? यदि मैं जीवित रहूँ, तो उन्हें सीता के साथ देखूँ।
English meaning Where is that great archer, Lakshmana's elder brother, with rounded teeth? If I live, let me see him with Sita.
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् । रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam | rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam ||
हिंदी अर्थ यदि मैं लाल आँखों वाले, महाबाहु, मणि कुंडल पहने राम को नहीं देखूँगा, तो यमलोक चला जाऊँगा।
English meaning If I do not see red eyed, mighty armed Rama, wearing his gem earrings, I shall go to the abode of Yama.
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् । इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam | imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam ||
हिंदी अर्थ इससे अधिक दुखद क्या होगा, कि इस दशा में मैं यहाँ इक्ष्वाकुनंदन राघव को नहीं देख पाता?
English meaning What could be more painful than this, that in this state I do not see here Raghava, joy of the Ikshvakus?
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि । न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini | na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat ||
हिंदी अर्थ हाय राम, राम के छोटे भाई, हाय तपस्विनी वैदेही: तुम नहीं जानते कि मैं अनाथ की तरह दुख से मर रहा हूँ।
English meaning Alas Rama, Rama's younger brother, alas devoted Vaidehi: you do not know that I am dying of grief like one without a protector.
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः । अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ | avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt ||
हिंदी अर्थ उस दुख से अत्यंत आहत मन वाले, अत्यंत दुस्तर शोकसागर में डूबे राजा ने कहा:
English meaning The king, his mind deeply struck by that grief, sunk in an ocean of sorrow very hard to cross, said:
33-36
2.59.33-36
Copy link
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः । श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः । बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः । प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः । ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः । वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः । यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना । दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ | śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ | bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ | prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ | mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ | varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ | yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā | dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ ||
हिंदी अर्थ कौसल्या, देवी, यह शोकसागर जिसमें मैं राघव के बिना डूबा हूँ, जीते जी पार करना कठिन है: राम का शोक इसका विस्तार है, सीता का वियोग इसका दूसरा किनारा, आहें इसकी लहरें और बड़े भँवर, आँसुओं के फेन से यह मैला है, मेरी भुजाओं का पटकना इसकी मछलियों के झुंड, मेरा विलाप इसकी महागर्जना, मेरे बिखरे बाल इसकी शैवाल, कैकेयी इसकी वडवाग्नि, मेरे आँसुओं का वेग इसका स्रोत, कुबड़ी के वचन इसके बड़े मगर, उस क्रूर स्त्री का वर इसका तट, और राम का निर्वासन इसका फैलाव है।
English meaning Kausalya, queen, this ocean of grief in which I am sunk without Raghava is hard to cross while I live: grief for Rama is its great expanse, separation from Sita its far shore, sighs its waves and great whirlpools, it is muddied with foam of tears, the flinging of my arms its shoals of fish, my wailing its great roar, my scattered hair its weed, Kaikeyi its submarine fire, the rush of my tears its source, the hunchback's words its great crocodiles, the cruel woman's boon its shore, and Rama's exile its breadth.
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् । इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam | itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ ||
हिंदी अर्थ दुर्भाग्य है कि लक्ष्मण सहित राघव को देखना चाहकर भी मैं नहीं देख पाता। इस प्रकार विलाप करते यशस्वी राजा तुरंत मूर्च्छित होकर शय्या पर गिर पड़े।
English meaning It is wretched that, longing to see Raghava with Lakshmana, I cannot. Lamenting so, the renowned king fell at once fainting on his bed.
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः । वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥
iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ | vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā ||
हिंदी अर्थ जब राजा राम के लिए और अधिक करुणा और दोगुने दुख से ऐसे विलाप करते हुए अचेत हो गए, तब उनके वचन सुनकर राम की माता रानी फिर भयभीत हो गईं।
English meaning As the king lamented so, more pitifully and doubly for Rama's sake, and lost his senses, Rama's mother, the queen, hearing his words, was seized with fear once more.