प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः ।
अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥
pratyāśvasto yadā rājā mohātpratyāgataṃ punaḥ |
athā'juhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt ||
हिंदी अर्थजब राजा होश में आए और मूर्च्छा से लौटे, तब उन्होंने राम का समाचार जानने के लिए सारथि को बुलाया।
English meaningWhen the king had recovered and come back from his faint, he called the charioteer to hear what had happened to Rama.
अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ।
वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ।
विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम् ॥
atha sūto mahārājaṃ kṛtāñjalirupasthitaḥ |
rāmamevānuśocantaṃ duḥkhaśokasamanvitam |
vṛddhaṃ paramasantaptaṃ navagrahamiva dvipam |
viniśvasantaṃ dhyāyantamasvastha miva kuṅañaram ||
हिंदी अर्थसारथि हाथ जोड़कर महाराज के पास आए, जो केवल राम के लिए शोक कर रहे थे, दुख और शोक से भरे, वृद्ध, अत्यंत संतप्त, नए पकड़े हाथी की तरह आहें भरते और सोचते, अस्वस्थ हाथी जैसे।
English meaningThe charioteer came with folded hands to the great king, who grieved only for Rama, full of pain and sorrow, old, deeply tormented, sighing and brooding like a newly captured elephant, like an elephant that is unwell.
राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।
अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥
rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam |
aśrupūrṇamukhaṃ dīnamuvāca paramārtavat ||
हिंदी अर्थअत्यंत व्याकुल राजा ने सामने खड़े, धूल से सने शरीर और आँसुओं से भरे मुख वाले दीन सारथि से कहा:
English meaningThe king, deeply distressed, said to the wretched charioteer standing before him, his body covered in dust and his face full of tears:
क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः ॥
kvanu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
so'tyantasukhita ssūta kimaśiṣyati rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थसारथि, वे धर्मात्मा पेड़ की जड़ का सहारा लेकर कहाँ रहेंगे? हर सुख के अभ्यस्त राघव क्या खाएँगे?
English meaningCharioteer, where will the righteous one live, sheltering at the foot of a tree? What will Raghava, used to every comfort, eat?
दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥
duḥkhasyānucito duḥkhaṃ sumantra śayanocitaḥ |
bhūmipālātmajo bhūmau śete kathamanāthavat ||
हिंदी अर्थसुमंत्र, दुख के अनभ्यस्त और उत्तम शय्या के अभ्यस्त राजपुत्र अनाथ की तरह दुख में भूमि पर कैसे सोते हैं?
English meaningSumantra, how does the king's son, unused to pain and used to fine beds, lie on the ground in pain like one without a protector?
यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः ॥
yaṃ yāntamanuyānti sma padātirathakuñjarāḥ |
sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vana māśritaḥ ||
हिंदी अर्थजिनके चलने पर पैदल सैनिक, रथ और हाथी पीछे चलते थे, वे राम निर्जन वन का सहारा लेकर कैसे रहेंगे?
English meaningHe whom foot soldiers, chariots and elephants followed as he went, how will Rama live, sheltering in the lonely forest?
व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् ।
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ ॥
vyālairmṛgairācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam |
kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vana mupasthitau ||
हिंदी अर्थदोनों राजकुमार वैदेही के साथ हिंसक पशुओं से भरे और काले नागों से सेवित वन में कैसे पहुँचे?
English meaningHow have the two princes with Vaidehi reached a forest roamed by beasts of prey and haunted by black cobras?
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ ॥
sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |
rājaputrau kathaṃ pādairavaruhya rathādgatau ||
हिंदी अर्थसुमंत्र, दोनों राजकुमार रथ से उतरकर कोमल, तपस्विनी सीता के साथ पैदल कैसे गए?
English meaningSumantra, how did the two princes get down from the chariot and go on foot with tender, devoted Sita?
सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ ।
वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम् ॥
siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamā'tmajau |
vanāntaṃ praviśantau tāvaśvināvivamandaram ||
हिंदी अर्थसारथि, तुम्हारा मनोरथ पूरा हुआ, क्योंकि तुमने मेरे दोनों पुत्रों को वन में प्रवेश करते देखा, जैसे अश्विनीकुमार मंदर में।
English meaningCharioteer, you have had your wish, for you saw my two sons entering the forest, like the Ashvins entering Mandara.
किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली ॥
kimuvāca vaco rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ |
sumantra vanamāsādya kimuvāca ca maithilī ||
हिंदी अर्थसुमंत्र, वन पहुँचकर राम ने क्या कहा, लक्ष्मण ने क्या कहा, और मैथिली ने क्या कहा?
English meaningSumantra, what did Rama say, what did Lakshmana say, and what did Maithili say on reaching the forest?
आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥
āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya |
jīviṣyāmahametena yayātiriva sādhuṣu ||
हिंदी अर्थसारथि, मुझे बताओ राम कैसे बैठे, सोए और खाए। इसी से मैं जीवित रहूँगा, जैसे सज्जनों के बीच ययाति।
English meaningCharioteer, tell me how Rama sat, slept and ate. By this I shall live, like Yayati among the good.
इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया ।
उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया ॥
iti sūto narendreṇa bodhita ssajjamānayā |
uvāca vācā rājānaṃ sa bāṣpaparibaddhayā ||
हिंदी अर्थनरेश द्वारा ऐसे पूछे जाने पर सारथि ने अटकती और आँसुओं से रुँधी वाणी में राजा से कहा:
English meaningUrged so by the lord of men, the charioteer spoke to the king in a voice faltering and choked with tears:
अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च ॥
abravīnmāṃ mahārāja dharmamevānupālayan |
añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasā'bhipraṇamya ca ||
हिंदी अर्थमहाराज, केवल धर्म का पालन करते हुए राघव ने हाथ जोड़े, सिर झुकाया और मुझसे कहा:
English meaningGreat king, keeping only to dharma, Raghava joined his palms, bowed his head and said to me:
सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥
sūta madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ |
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थसारथि, मेरी ओर से मेरे आत्मज्ञानी महात्मा पिता के चरणों में प्रणाम करना, जो सिर झुकाकर वंदनीय हैं।
English meaningCharioteer, on my behalf bow to the feet of my wise and great souled father, who is worthy of being saluted with the head.
सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम् ॥
sarvamantaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāttvayā |
ārogyamaviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam ||
हिंदी अर्थसारथि, मेरी ओर से पूरे अंतःपुर को मेरा कुशल बताना, और सबको यथायोग्य प्रणाम कहना।
English meaningCharioteer, tell the whole inner palace on my behalf that I am well, and give each the greeting they deserve.
माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् ।
अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः ॥
mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam |
apramādaṃ ca vaktavyā brūyāścaināmidaṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थमेरी माता कौसल्या से मेरा कुशल और प्रणाम कहना; उनसे सावधान रहने को कहना, और यह कहना:
English meaningTell my mother Kausalya that I am well and send my greetings; tell her to be watchful, and say this to her:
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय ॥
dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava |
devi devasya pādau ca devavatparipālaya ||
हिंदी अर्थदेवी, सदा धर्म में रहिए और उचित समय पर अग्निशाला की सेवा कीजिए, और राजा के चरणों की देवता की तरह सेवा कीजिए।
English meaningQueen, always keep to dharma and tend the sacred fire at the proper times, and serve the king's feet as you would a god's.
अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय ॥
abhimānaṃ ca mānaṃ ca tyaktvā vartasva mātṛṣu |
anu rājānamāryāṃ ca kaikeyīmamba kāraya ||
हिंदी अर्थअभिमान और अहंकार छोड़कर अन्य माताओं के साथ अच्छा व्यवहार कीजिए। माँ, आर्या कैकेयी को राजा की तरह मान दीजिए।
English meaningGiving up pride and self regard, behave well towards the other mothers. Mother, treat noble Kaikeyi as the king does.
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥
kumāre bharate vṛttirvartitavyā ca rājavat |
arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara ||
हिंदी अर्थराजकुमार भरत के साथ राजा जैसा व्यवहार कीजिए; क्योंकि राजा पद से बड़े होते हैं। राजधर्म को याद रखिए।
English meaningBehave towards Prince Bharata as towards the king; for kings are first by right of rule. Remember the dharma of kings.
भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च ।
सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥
bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca |
sarvāsveva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu ||
हिंदी अर्थभरत से कुशल पूछना और मेरी ओर से कहना: सब माताओं के साथ उचित व्यवहार करो।
English meaningAsk Bharata after his welfare and tell him from me: Behave rightly towards all the mothers.
वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥
vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ |
pitaraṃ yauvarājyastho rājyasthamanupālaya ||
हिंदी अर्थऔर इक्ष्वाकु कुल के महाबाहु नंदन से कहना: युवराज के रूप में राज्य पर बैठे पिता का पालन करो।
English meaningAnd tell the mighty armed joy of the Ikshvaku line: As prince regent, care for our father who holds the throne.
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः ।
कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात् ॥
atikrāntavayā rājā māsmainaṃ vyavarorudhaḥ |
kumāra rājye jīva tvaṃ tasyaivājñāpravartanāt ||
हिंदी अर्थराजा वृद्ध हो गए हैं; उन्हें हटाना मत। राजकुमार, उनकी आज्ञा का पालन करते हुए राज्य में रहो।
English meaningThe king is past his prime; do not set him aside. Prince, live in the kingdom carrying out his commands.
अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥
abravīccāpi māṃ bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan |
māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī ||
हिंदी अर्थऔर फिर बहुत आँसू बहाते हुए उन्होंने मुझसे कहा: पुत्र के लिए तरसती मेरी माता को अपनी माता की तरह देखना।
English meaningAnd again, shedding many tears, he said to me: Look upon my mother, longing for her son, as your own mother.
इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः ।
रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥
ityevaṃ māṃ maharāja bruvanneva mahāyaśāḥ |
rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśamaśrūṇyavartayat ||
हिंदी अर्थमहाराज, मुझसे ऐसा कहते हुए कमल जैसी लाल आँखों वाले यशस्वी राम ने बहुत आँसू बहाए।
English meaningGreat king, as he spoke to me so, renowned Rama, with eyes red as lotuses, shed many tears.
लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत् ।
केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः ॥
lakṣmaṇastu susaṅkṛddho niśśvasanvākyamabravīt |
kenāyamaparādhena rājaputro vivāsitaḥ ||
हिंदी अर्थपर लक्ष्मण ने अत्यंत क्रुद्ध होकर आह भरते हुए कहा: किस अपराध के लिए इस राजकुमार को निर्वासित किया गया?
English meaningBut Lakshmana, very angry, sighing, said: For what offence has this prince been exiled?
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघुत्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीडिताः ॥
rājñā tu khalu kaikeyyā laghutvāśritya śāsanam |
kṛtaṃ kāryamakāryaṃ vā vayaṃ yenābhipīḍitāḥ ||
हिंदी अर्थराजा ने दुर्बलता से कैकेयी की आज्ञा मानकर करने या न करने योग्य काम किया, और हमें पीड़ा दी गई।
English meaningThe king, following Kaikeyi's command out of weakness, has done what should or should not be done, and we are made to suffer.
यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् ।
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् ॥
yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam |
varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam ||
हिंदी अर्थचाहे राम को लोभ से निर्वासित किया गया हो या वर के कारण, हर प्रकार से पाप हुआ है।
English meaningWhether Rama was exiled out of greed or because of a boon, in every way a wrong has been done.
इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये ॥
idaṃ tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam |
rāmasya tu parityāge na hetu mupalakṣaye ||
हिंदी अर्थयह शासक की इच्छा से किया गया हो सकता है, पर मुझे राम को त्यागने का कोई कारण नहीं दिखता।
English meaningThis may have been done at the will of the ruler, but I see no reason for abandoning Rama.
असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात् ।
जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥
asamīkṣaya samārabdhaṃ viruddhaṃ budhdilāghavāt |
janayiṣyati saṅkrośaṃ rāghavasya vivāsanam ||
हिंदी अर्थबिना सोचे, उचित के विरुद्ध, बुद्धि की हल्कापन से आरंभ किया गया राघव का निर्वासन कोलाहल उठाएगा।
English meaningBegun without thought, contrary to right, out of shallowness, Raghava's exile will raise an outcry.
अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥
ahaṃ tāvanmahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣye |
bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थमैं अब महाराज में पिता नहीं देखता। राघव ही मेरे भाई, स्वामी, बंधु और पिता हैं।
English meaningI no longer see a father in the great king. Raghava is my brother, my master, my kin and my father.
सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् ।
सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा ॥
sarvarlokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam |
sarvaloko'nurajyeta kathaṃ tvā'nenakarmaṇā ||
हिंदी अर्थसारे संसार के प्रिय और उसके हित में लगे उन्हें त्यागकर, इस कर्म के बाद संसार आपसे प्रेम कैसे करेगा?
English meaningHaving abandoned him who is dear to all the world and devoted to its good, how will the world love you after this deed?
सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि ॥
sarvaprajābhirāmaṃ hi rāmaṃ pravrājya dhārmikam |
sarvalokaṃ virudhyemaṃ kathaṃ rājā bhaviṣyasi ||
हिंदी अर्थसब प्रजा के प्रिय धर्मात्मा राम को निर्वासित करके और सारे संसार को विरोधी बनाकर आप राजा कैसे रहेंगे?
English meaningHaving exiled righteous Rama, the delight of all the people, and set the whole world against you, how will you be king?
जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी ।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता ॥
jānakī tu mahārāja niśśvasantī manasvinī |
bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vismṛtā smitā ||
हिंदी अर्थपर जानकी, महाराज, मनस्विनी, आहें भरती हुई ऐसे खड़ी रहीं मानो भूतग्रस्त हों, खोई हुई, मुस्कुराना भूलकर।
English meaningBut Janaki, great king, high minded, sighing, stood as if possessed, lost, forgetting to smile.
अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी ।
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत् ॥
adṛṣṭapūrvavyasanā rājyaputrī yaśasvinī |
tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiñcidabravīt ||
हिंदी अर्थयशस्विनी राजकुमारी, जिन्होंने ऐसी विपत्ति कभी नहीं देखी थी, उस दुख से रोती हुई मुझसे कुछ नहीं बोलीं।
English meaningThe renowned princess, who had never known such misfortune, weeping with that sorrow, said nothing to me.
उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा ॥
udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā |
mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntamudīkṣya sā ||
हिंदी अर्थअपने पति की ओर देखती, सूखते मुख वाली, मुझे जाते देखकर वे अचानक आँसू बहाने लगीं।
English meaningLooking up at her husband, her face drying, she suddenly shed tears on seeing me leave.
तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥
tathaiva rāmo'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito'bhavallakṣmaṇabāhupālitaḥ |
tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām ||
हिंदी अर्थऔर राम भी वैसे ही खड़े रहे, आँसुओं से भीगे मुख के साथ, हाथ जोड़े, लक्ष्मण की भुजा से रक्षित; और तपस्विनी सीता भी रोती हुई राजा के रथ और मुझे देखती रहीं।
English meaningAnd Rama stood just so, his face wet with tears, his palms joined, guarded by Lakshmana's arm; and devoted Sita too, weeping, looked at the king's chariot and at me.