कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह ।
रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥
kathayitvā suduḥkhārtassumantreṇa ciraṃ saha |
rāme dakṣiṇakūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ ||
हिंदी अर्थजब राम दक्षिणी तट पर थे, तब अत्यंत दुखी गुह ने सुमंत्र से बहुत देर बात की और फिर घर चले गए।
English meaningWhen Rama was on the southern bank, Guha, deeply grieved, talked long with Sumantra and then went home.
भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम् ।
आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम् ॥
bharadvājābhigamanaṃ prayāge ca sahā'sanam |
āgirergamanaṃ teṣāṃ tatrasthairupalakṣitam ||
हिंदी अर्थउनका भरद्वाज के पास जाना, प्रयाग में ठहरना और पर्वत की ओर जाना वहाँ रहने वालों ने देखा।
English meaningTheir visit to Bharadvaja, their stay at Prayaga and their going on to the mountain were all noted by those who lived there.
अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् ।
अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥
anujñātassumantro'tha yojayitvā hayottamān |
ayodhyāmeva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ ||
हिंदी अर्थफिर अनुमति पाकर सुमंत्र ने उत्तम घोड़े जोते और अत्यंत दुखी मन से अयोध्या नगरी की ओर चले।
English meaningThen Sumantra, given leave, yoked the fine horses and set out for the city of Ayodhya, deeply sad at heart.
स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च ।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥
sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca |
paśyannatiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca ||
हिंदी अर्थसुगंधित वनों, नदियों और सरोवरों को देखते हुए वे गाँवों और नगरों को शीघ्र पार करते गए।
English meaningSeeing fragrant forests, rivers and lakes, he passed quickly by villages and towns.
तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः ।
अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥
tata ssāyāhna samaye tṛtīye'hani sārathiḥ |
ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha ||
हिंदी अर्थफिर तीसरे दिन की संध्या को सारथि अयोध्या पहुँचे और उसे आनंदहीन देखा।
English meaningThen, in the evening of the third day, the charioteer reached Ayodhya and saw it joyless.
स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥
sa śūnyāmiva niśśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ |
sumantraścintayāmāsa śokavegasamāhataḥ ||
हिंदी अर्थउसे सूनी सी, शब्दहीन देखकर अत्यंत उदास, शोक के वेग से आहत सुमंत्र ने सोचा:
English meaningSeeing it silent, as if empty, Sumantra, deeply downcast and struck by a rush of grief, thought:
कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा ।
रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी ॥
kaccinna sagajā sā'śvā sajanā sajanādhipā |
rāmasantāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī ||
हिंदी अर्थक्या हाथियों, घोड़ों, लोगों और उनके राजा सहित नगरी राम के संताप के दुख से, शोक की आग में जल गई है?
English meaningHas the city, with its elephants, horses, people and their king, been burned by the fire of grief, by the pain of sorrow for Rama?
इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः ।
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥
iti cintāparassūto vājibhiśśīghrapātibhiḥ |
nagaradvāramāsādya tvaritaḥ praviveśa ha ||
हिंदी अर्थऐसी चिंता में डूबे सारथि तेज घोड़ों से नगर द्वार पहुँचे और शीघ्र भीतर गए।
English meaningLost in such thoughts, the charioteer reached the city gate with his swift horses and quickly went in.
सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः ।
क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥
sumantramabhiyāntaṃ taṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
kva rāma iti pṛcchantassūtamabhyadravannarāḥ ||
हिंदी अर्थसुमंत्र को आते देखकर सैकड़ों हजारों लोग सारथि की ओर दौड़े, पूछते हुए: राम कहाँ हैं?
English meaningSeeing Sumantra coming, men ran to the charioteer by hundreds and thousands, asking: Where is Rama?
तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।
अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना ॥
teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam |
anujñāto nivṛtto'smi dhārmikeṇa mahātmānā ||
हिंदी अर्थउन्होंने उनसे कहा: गंगा पर मैंने राघव से विदा ली, और उन धर्मात्मा महात्मा की अनुमति से मैं लौट आया हूँ।
English meaningHe told them: At the Ganga I took leave of Raghava, and given leave by the righteous great soul, I have come back.
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः ।
अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥
te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ |
aho dhigiti niśśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ ||
हिंदी अर्थयह जानकर कि वे पार चले गए, आँसुओं से भरे मुख वाले लोगों ने आह भरी: हाय, धिक्कार! और पुकारे: हाय राम!
English meaningKnowing they had crossed, the people, their faces full of tears, sighed: Ah, shame! and cried: Alas, Rama!
शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम् ।
हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥
śuśrāva ca vacasteṣāṃ bṛndaṃ bṛndaṃ ca tiṣṭhatām |
hatāsma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam ||
हिंदी अर्थउन्होंने झुंड बनाकर खड़े लोगों की बातें सुनीं: हम सच में नष्ट हो गए, जो यहाँ राघव को नहीं देखेंगे।
English meaningHe heard the words of those standing in groups: We are ruined indeed, who shall not see Raghava here.
दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥
dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca |
na drakṣyāmaḥ puna rjātu dhārmikaṃ rāmamantarā ||
हिंदी अर्थदान, यज्ञ, विवाह और बड़ी सभाओं में हम धर्मात्मा राम को फिर कभी अपने बीच नहीं देखेंगे।
English meaningAt gifts, sacrifices, weddings and great gatherings we shall never again see righteous Rama among us.
किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् ।
इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम् ॥
kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham |
iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvatparipālitam ||
हिंदी अर्थलोगों के लिए क्या उचित है, क्या प्रिय है, क्या सुख देने वाला: ऐसे राम पिता की तरह नगर का पालन करते थे।
English meaningWhat is right for these people, what is dear, what brings happiness: so Rama cared for the city, like a father.
वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।
रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥
vātāyanagatānāṃ ca strīṇāmanvantarāpaṇam |
rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam ||
हिंदी अर्थबाजार की गलियों में उन्होंने खिड़कियों पर बैठी, राम के शोक से जलती स्त्रियों का विलाप सुना।
English meaningIn the market streets he heard the lament of women at the windows, burning with grief for Rama.
स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः ।
यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥
sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ |
yatra rājā daśarathastadevopayayau gṛham ||
हिंदी अर्थसुमंत्र मुँह ढककर राजमार्ग के बीच से उस भवन की ओर गए जहाँ राजा दशरथ थे।
English meaningSumantra, covering his face, went along the middle of the royal road to the house where King Dasharatha was.
सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥
so'vatīrya rathācchīghraṃ rājaveśma praviśya ca |
kakṣyā ssaptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ ||
हिंदी अर्थरथ से शीघ्र उतरकर और महल में प्रवेश करके वे लोगों से भरी सात कक्षाएँ पार कर गए।
English meaningGetting down quickly from the chariot and entering the palace, he passed through seven courts crowded with people.
हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥
harmyai rvimānaiḥ prāsādairavekṣyātha samāgatam |
hāhākārakṛtā nāryo rāmadarśanakarśitāḥ ||
हिंदी अर्थअपने भवनों, बुर्जों और महलों से उन्हें आया देखकर राम को न देख पाने से दुर्बल स्त्रियाँ हाहाकार करने लगीं।
English meaningSeeing him arrive from their mansions, towers and palaces, the women, wasted by not seeing Rama, cried out in woe.
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ ||
हिंदी अर्थआँसुओं से भरी अपनी लंबी, निर्मल आँखों से पहले से अधिक व्यथित स्त्रियाँ बिना कुछ कहे एक दूसरे को देखने लगीं।
English meaningWith their long, clear eyes flooded with tears, the women, more distressed than ever, looked at one another without words.
ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः ।
रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥
tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhya stata stataḥ |
rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam ||
हिंदी अर्थफिर इधर उधर के महलों से उन्होंने राम के शोक से जलती दशरथ की पत्नियों की धीमी बातें सुनीं:
English meaningThen from the palaces here and there he heard the low murmuring of Dasharatha's wives, burning with grief for Rama:
सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः ।
सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥
saha rāmeṇa niryāto vinā rāma mihāgataḥ |
sūtaḥ kinnāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati ||
हिंदी अर्थवे राम के साथ गए थे और राम के बिना लौटे हैं। सारथि शोक करती कौसल्या से क्या कहेंगे?
English meaningHe went out with Rama and has come back without Rama. What will the charioteer say to grieving Kausalya?
यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।
आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥
yathā ca manye durjīvamevaṃ na sukaraṃ dhruvam |
ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati ||
हिंदी अर्थमेरे विचार में कौसल्या के लिए जीना कठिन है, और निश्चय ही आसान नहीं, जब उनका पुत्र उनसे छीनकर चला गया।
English meaningAs I think, life is hard for Kausalya, and surely not easy, now that her son has been torn from her and gone.
सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् ।
प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥
satyarūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan |
pradīptamiva śokena viveśa sahasā gṛham ||
हिंदी अर्थराजा की पत्नियों के वे सच्चे वचन सुनकर वे मानो शोक से जलते हुए शीघ्र भवन में गए।
English meaningHearing those true words of the king's wives, he entered the house quickly, as if burning with grief.
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् ।
पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे ॥
sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnamāturam |
putraśokaparimlānamapaśyatpāṇḍure gṛhe ||
हिंदी अर्थआठवीं कक्षा में प्रवेश करके उन्होंने सफेद भवन में राजा को दीन, व्याकुल और पुत्रशोक से मुरझाया देखा।
English meaningEntering the eighth court, he saw the king, wretched and ill, wasted by grief for his son, in the white house.
अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च ।
सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥
abhigamya tamāsīnaṃ narendre mabhivādya ca |
sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat ||
हिंदी अर्थबैठे हुए राजा के पास जाकर और उन्हें प्रणाम करके सुमंत्र ने राम का संदेश जैसा कहा गया था वैसा सुनाया।
English meaningApproaching the king as he sat and saluting him, Sumantra gave him Rama's message as it had been spoken.
स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः ।
मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥
sa tūṣṇīmeva tacchrutvā rājā vibhrāntacetanaḥ |
mūrchito nyapatadbhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ ||
हिंदी अर्थउसे चुपचाप सुनकर, भ्रमित मन वाले, राम के शोक से पीड़ित राजा मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़े।
English meaningHearing it in silence, the king, his mind reeling, struck by grief for Rama, fell fainting to the ground.
ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ ॥
tato'ntaḥpuramāviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau |
uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patitekṣitau ||
हिंदी अर्थफिर पृथ्वीपति के मूर्च्छित होने पर अंतःपुर पीड़ा से भर गया, और राजा को गिरा देखकर स्त्रियाँ भुजाएँ उठाकर चीख पड़ीं।
English meaningThen, with the lord of the earth fainted, the inner palace was struck with pain, and seeing the king fall, the women raised their arms and cried out.
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् ।
उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥
sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim |
utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedamabravīt ||
हिंदी अर्थकौसल्या ने सुमित्रा के साथ गिरे पति को उठाया और फिर कहा:
English meaningKausalya with Sumitra raised her fallen husband and then said:
इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः ।
वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥
imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ |
vanavāsādanuprāptaṃ kasmānna pratibhāṣase ||
हिंदी अर्थहे महाभाग, कठिन कर्म करने वाले के इस दूत से, जो वनवास से लौटा है, आप बात क्यों नहीं करते?
English meaningFortunate one, why do you not speak to this messenger of the one who does hard things, come back from his forest life?
अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता ॥
adyaivamanayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava |
uttiṣṭha sukṛtaṃ testu śoke nasyā tsahāyatā ||
हिंदी अर्थराघव, यह अन्याय करके क्या अब आप लज्जित हैं? उठिए; आपके पुण्य आपके साथ रहें; शोक का साथ न हो।
English meaningRaghava, having done this wrong, are you ashamed now? Get up; may your good deeds stand by you; let there be no grief to help.
देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् ।
नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥
deva yasyā bhayādrāmaṃ nānupṛcchasi sārathim |
neha tiṣṭhiti kaikeyī visrabdhaṃ pratibhāṣyatām ||
हिंदी अर्थदेव, जिस कैकेयी के भय से आप सारथि से राम के बारे में नहीं पूछते, वह यहाँ नहीं है। निःसंकोच बोलिए।
English meaningLord, Kaikeyi, for fear of whom you do not ask the charioteer about Rama, is not here. Speak freely.
सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा ।
धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥
sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā |
dharaṇyāṃ nipapātā'śu bāṣpaviplutabhāṣiṇī ||
हिंदी अर्थमहाराज से यह कहकर शोक में डूबी, आँसुओं से रुँधी वाणी वाली कौसल्या तुरंत भूमि पर गिर पड़ीं।
English meaningHaving said this to the great king, Kausalya, lost in grief, her words choked with tears, fell at once to the ground.
एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।
पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥
evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
patiṃ cāvekṣya tā ssarvā susvaraṃ ruruduḥ striyaḥ ||
हिंदी अर्थकौसल्या को ऐसे विलाप करते और भूमि पर गिरा देखकर, और पति को देखकर, सब स्त्रियाँ जोर से रो पड़ीं।
English meaningSeeing Kausalya lamenting so and fallen on the ground, and looking at their husband, all the women wept aloud.
तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः ।
स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम् ॥
tata stamantaḥpuranādamutthitaṃ samīkṣya vṛddhā staruṇāśca mānavāḥ |
striyaśca sarvā rurudu ssamantataḥ puraṃ tadāsītpunareva saṅkulam ||
हिंदी अर्थफिर अंतःपुर से उठा वह रुदन सुनकर बूढ़े और युवा पुरुष और सब स्त्रियाँ चारों ओर रो पड़ीं, और नगर फिर से व्याकुल हो गया।
English meaningThen, hearing that cry rise from the inner palace, men old and young and all the women wept on every side, and the city was in turmoil once again.