Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 48 of 119 37 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 48

The Women of Ayodhya Weep

अयोध्याकांड, सर्ग 48: अयोध्या की स्त्रियों का विलाप

The women of the city grieve for Rama and blame Kaikeyi, fearing life under her rule.

नगर की स्त्रियाँ राम के लिए शोक करती हैं और कैकेयी को दोष देती हैं, उनके राज्य से भयभीत।

1-2 2.48.1-2

तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया ।
अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।
उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥

teṣāmevaṃ viṣaṇṇānāṃ pīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇāṃ saśokānāṃ mumūrṣayā |
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva satvāni babhūvuramanasvinām ||

हिंदी अर्थ

राम के पीछे जाकर लौटे नगरवासी इतने उदास और अत्यंत पीड़ित थे, आँसुओं से तैरती आँखों वाले, शोकाकुल और मरना चाहते हुए, हतोत्साह, मानो उनके प्राण ही निकल गए हों।

English meaning

As the citizens, who had followed Rama and turned back, sat so dejected and deeply pained, their eyes swimming with tears, grieving and wishing to die, without spirit, it was as if their very life breath had left them.

3 2.48.3

स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता ।
अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥

svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraissamāvṛtā |
aśrūṇi mumucussarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने घर पहुँचकर, पुत्रों और पत्नियों से घिरे, सबने आँसू बहाए, उनके मुख आँसुओं से ढके थे।

English meaning

Reaching their homes, surrounded by sons and wives, all of them shed tears, their faces covered with weeping.

4 2.48.4

न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥

na cāhṛṣyan nacāmodan vaṇijo na prasārayan |
na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ ||

हिंदी अर्थ

कोई प्रसन्न या आनंदित नहीं था; व्यापारियों ने अपना सामान नहीं फैलाया, वस्तुएँ सुंदर नहीं लगीं, गृहस्थों ने भोजन नहीं पकाया।

English meaning

No one was glad or cheerful; merchants did not spread out their wares, the goods did not look fine, householders did not cook.

5 2.48.5

नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् ।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥

naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam |
putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata ||

हिंदी अर्थ

लोग खोई वस्तु मिलने या बड़े धन लाभ पर प्रसन्न नहीं हुए; पहला पुत्र पाकर माता प्रसन्न नहीं हुई।

English meaning

People did not rejoice at finding something lost or at great gain of wealth; a mother who bore her first son did not rejoice.

6 2.48.6

गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।
व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥

gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam |
vyagarhayanta duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān ||

हिंदी अर्थ

घर घर में रोती, दुख से पीड़ित स्त्रियों ने घर आए पतियों को अंकुश जैसे वचनों से उलाहना दिया, जैसे हाथियों को।

English meaning

In house after house the weeping women, stricken with grief, reproached their husbands as they came home, with words like goads on elephants.

7 2.48.7

किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा ।
पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥

kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam ||

हिंदी अर्थ

जो राघव को नहीं देखते, उन्हें घर, पत्नी, धन, पुत्र या सुख से क्या काम?

English meaning

What use are houses, wives, wealth, sons or comforts to those who do not see Raghava?

8 2.48.8

एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया ।
योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥

ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇa ssaha sītayā |
yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane ||

हिंदी अर्थ

संसार में लक्ष्मण ही एक सच्चे सत्पुरुष हैं, जो सीता के साथ काकुत्स्थ राम के पीछे जाकर वन में उनकी सेवा कर रहे हैं।

English meaning

Lakshmana is the one true man in the world, who goes with Sita after Kakutstha Rama, serving him in the forest.

9 2.48.9

आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥

āpagāḥ kṛtapuṇyāstā padminyaśca sarāṃsi ca |
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci ||

हिंदी अर्थ

धन्य हैं वे नदियाँ, कमल सरोवर और तालाब जिनमें काकुत्स्थ पवित्र जल में डुबकी लगाकर स्नान करेंगे।

English meaning

Blessed are the rivers, the lotus ponds and the lakes in which Kakutstha will bathe, plunging into the pure water.

10 2.48.10

शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः ।
आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥

śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ |
āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदर उपवनों वाले वन, बड़े दलदली तटों वाली नदियाँ, और ढलानों वाले पर्वत काकुत्स्थ को सुशोभित करेंगे।

English meaning

The woods with their lovely groves, the rivers with great marshes, and the mountains with their slopes will adorn Kakutstha.

11 2.48.11

काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति ।
प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥

kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'dhigamiṣyati |
priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum ||

हिंदी अर्थ

राम जिस भी वन या पर्वत पर पहुँचेंगे, वे प्रिय अतिथि की तरह आए उनका सत्कार किए बिना नहीं रह सकेंगे।

English meaning

Whatever forest or mountain Rama reaches, they will not be able to keep from honouring him, like a dear guest who has come.

12 2.48.12

विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः ।
राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः ॥

vicitrakusumāpīḍā bahumañjari dhāriṇaḥ |
rāghavaṃ darśayiṣyanti nagā bhramaraśālinaḥ ||

हिंदी अर्थ

रंग बिरंगे फूलों के मुकुट वाले, अनेक मंजरियाँ धारण किए और भौंरों से गूँजते पेड़ राघव को अपना रूप दिखाएँगे।

English meaning

Trees crowned with many coloured flowers, bearing many clusters and humming with bees, will show themselves to Raghava.

13 2.48.13

अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥

akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam ||

हिंदी अर्थ

करुणा से पर्वत आए राम को असमय में भी उत्तम फूल और फल दिखाएँगे।

English meaning

Out of compassion the mountains will show Rama when he comes the finest flowers and fruits, even out of season.

14 2.48.14

प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् ॥

prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |
vidarśayanto vividhān bhūyaścitrāṃśca nirjharān ||

हिंदी अर्थ

पर्वत निर्मल जल बहाएँगे, उन्हें बार बार अनेक सुंदर झरने दिखाते हुए।

English meaning

The mountains will pour forth clear waters, showing him again and again many lovely waterfalls.

15 2.48.15

पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः ॥

pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam |
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वतों की चोटियों पर पेड़ राघव को आनंदित करेंगे। जहाँ राम हैं, वहाँ न भय है न पराजय।

English meaning

The trees on the mountain tops will delight Raghava. Where Rama is, there is no fear and no defeat.

16 2.48.16

स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ।
पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम् ॥

sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca |
purā bhavati nodūrādanugacchāma rāghavam ||

हिंदी अर्थ

वे दशरथ के वीर, महाबाहु पुत्र हैं। इससे पहले कि वे बहुत दूर जाएँ, हम राघव के पीछे चलें।

English meaning

He is the brave, mighty armed son of Dasharatha. Before he goes too far, let us follow Raghava.

17 2.48.17

पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम् ॥

pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ |
sa hi nātho janasyāsya sa gati ssaparāyaṇam ||

हिंदी अर्थ

ऐसे महात्मा स्वामी के चरणों की छाया सुखद है। वे इन लोगों के रक्षक, उनका आश्रय और परम लक्ष्य हैं।

English meaning

The shade at the feet of such a great souled master is pleasant. He is the protector of these people, their refuge and their final goal.

18 2.48.18

वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् ।
इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥

vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
iti paurastriyo bhartṛ़n dukhārtāstattadabruvan ||

हिंदी अर्थ

हम सीता की सेवा करेंगी, और तुम राघव की: इस प्रकार नगर की दुखी स्त्रियों ने अपने पतियों से कहा।

English meaning

We shall serve Sita, and you shall serve Raghava: so the women of the city, stricken with grief, said to their husbands.

19 2.48.19

युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति ।
सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥

yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati ||

हिंदी अर्थ

राघव वन में तुम्हारे योगक्षेम का ध्यान रखेंगे, और सीता हम स्त्रियों के योगक्षेम का।

English meaning

Raghava will provide for your welfare in the forest, and Sita will provide for the welfare of us women.

20 2.48.20

को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च ।
सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥

ko nvanenā'pratītena sotkaṇṭhitajanena ca |
sampriyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā ||

हिंदी अर्थ

इस आनंदहीन, उत्कंठित लोगों से भरे, अप्रिय और मन हरने वाले निवास में कौन सुख पा सकता है?

English meaning

Who could find any joy in this dwelling, joyless, full of longing people, unpleasant and stealing the mind?

21 2.48.21

कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् ।
न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥

kaikeyyā yadi ce drājyaṃ syādadharmyamanāthavat |
na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ ||

हिंदी अर्थ

यदि राज्य कैकेयी का होगा, अधर्मपूर्ण और अनाथ, तो हमें जीवन से भी कोई काम नहीं, पुत्रों या धन की तो बात ही क्या।

English meaning

If the kingdom is to be Kaikeyi's, unrighteous and without a protector, we have no use for life, let alone sons or wealth.

22 2.48.22

यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् ।
कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥

yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt |
kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī ||

हिंदी अर्थ

जिसने ऐश्वर्य के लिए पुत्र और पति को त्याग दिया, कुल को कलंकित करने वाली वह कैकेयी और किसे छोड़ेगी?

English meaning

She who abandoned her son and husband for the sake of power, whom else would Kaikeyi, the disgrace of her family, spare?

23 2.48.23

कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥

kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi |
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe ||

हिंदी अर्थ

जब तक कैकेयी जीवित है, हम जीते जी कभी उसके राज्य में दासी बनकर नहीं रहेंगी; हम अपने पुत्रों की शपथ लेती हैं।

English meaning

We shall never live as servants in Kaikeyi's kingdom while she lives, as long as we live; we swear it by our sons.

24 2.48.24

या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥

yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm ||

हिंदी अर्थ

राजाधिराज के पुत्र को निर्वासित करने वाली उस निर्दयी, अधर्मी, दुराचारिणी से मिलकर कौन सुख से जी सकता है?

English meaning

Who could live happily after meeting her, the pitiless, unrighteous woman of wicked conduct who exiles the son of the king of kings?

25 2.48.25

उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति ॥

upadrutamidaṃ sarvamanālambamanāyakam |
kaikeyyā hi kṛte sarvaṃ vināśamupayāsyati ||

हिंदी अर्थ

यह सब संकट में है, बिना सहारे, बिना नायक के। कैकेयी के कारण सब नष्ट हो जाएगा।

English meaning

All this is in distress, without support, without a leader. Because of Kaikeyi everything will go to ruin.

26 2.48.26

न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम् ॥

na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ |
mṛte daśarathe vyaktaṃ vilāpastadanantaram ||

हिंदी अर्थ

राम के निर्वासित होने पर राजा जीवित नहीं रहेंगे। दशरथ के मरने पर निश्चय ही विलाप होगा।

English meaning

With Rama exiled the king will not live. When Dasharatha dies, clearly lamentation will follow.

27 2.48.27

ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः ।
राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥

te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyā ssudurgatāḥ |
rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata ||

हिंदी अर्थ

तुम जिनका पुण्य क्षीण हो गया और जो इतने अभागे हो, विष घोलकर पी लो, या राघव के पीछे चलो, या ऐसी जगह जाओ जहाँ कोई तुम्हारा नाम न सुने।

English meaning

You whose merit is used up and who are so unfortunate, stir poison and drink it, or follow Raghava, or go where no one hears of you.

28 2.48.28

मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः ।
भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा ॥

mithyāpravrājito rāma ssasīta ssahalakṣmaṇaḥ |
bharate sannisṛṣṭāssma ssaunike paśavo yathā ||

हिंदी अर्थ

राम को सीता और लक्ष्मण के साथ झूठे कारण से निर्वासित किया गया है, और हमें भरत को ऐसे सौंप दिया गया है जैसे पशुओं को कसाई को।

English meaning

Rama has been falsely exiled with Sita and Lakshmana, and we have been handed over to Bharata like beasts to a butcher.

29-31 2.48.29-31

पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः ।
पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ।
नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥

pūrṇacandrānana śśyāmo gūḍhajatrurarindamaḥ |
ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmaṇapūrvajaḥ |
pūrvābhibhāṣī madhura ssatyavādī mahābalaḥ |
saumyassarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ |
nūnaṃ puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |
śobhayiṣyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण के बड़े भाई राम, पूर्णचंद्र जैसे मुख वाले, श्याम, छिपी हँसली वाले, शत्रुदमन, घुटनों तक लंबी भुजाओं वाले, कमलनयन, पहले बोलने वाले, मधुर, सत्यवादी, महाबली, सारे संसार के लिए सौम्य और चंद्रमा जैसे प्रियदर्शन, मत्त हाथी जैसी चाल वाले वह पुरुषसिंह महारथी विचरते हुए निश्चय ही वनों को सुशोभित करेंगे।

English meaning

Rama, elder brother of Lakshmana, his face like the full moon, dark, his collarbones hidden, subduer of foes, his arms reaching to his knees, lotus eyed, first to speak, sweet, truthful, mighty, gentle to all the world and lovely to see as the moon, that tiger among men, walking like an elephant in rut, that great chariot warrior, will surely adorn the forests as he roams.

32 2.48.32

तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥

tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
cukruśu rduḥkhasantaptā mṛtyoriva bhayāgame ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार नगर की स्त्रियों ने विलाप किया, और दुख से जलती हुई ऐसे चीत्कार किया मानो मृत्यु का भय आ गया हो।

English meaning

So the women of the city lamented, and burning with grief they cried out as if at the approach of death.

33 2.48.33

इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥

ityevaṃ vilapantīnāṃ strīṇāṃ veśmasu rāghavam |
jagāmāstaṃ dinakaro rajanī cābhyavartata ||

हिंदी अर्थ

जब घरों में स्त्रियाँ राघव के लिए ऐसे विलाप कर रही थीं, तब सूर्य अस्त हुआ और रात आ गई।

English meaning

While the women in their houses lamented so for Raghava, the sun set and night came on.

34 2.48.34

नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ ॥

naṣṭajvalanasantāpā praśāntādhyāyasatkathā |
timireṇābhilipteva sā tadā nagarī babhau ||

हिंदी अर्थ

बिना जलती अग्नि के, पाठ और सत्कथा शांत होने पर, वह नगरी तब अंधकार से लिपी हुई सी लगी।

English meaning

With no fires lit, with recitation and good talk silenced, that city then seemed smeared with darkness.

35 2.48.35

उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥

upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |
ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram ||

हिंदी अर्थ

व्यापारियों का सामान हटा दिया गया, आनंद चला गया और कोई आश्रय नहीं रहा, अयोध्या नगरी तारों के बिना आकाश जैसी थी।

English meaning

With merchants' wares put away, joy gone and no refuge, the city of Ayodhya was like the sky without its stars.

36 2.48.36

तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतस स्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥

tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
vilapya dīnā rurudurvicetasa ssūtairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat ||

हिंदी अर्थ

स्त्रियाँ राम के लिए ऐसे व्याकुल थीं मानो पुत्र या भाई निर्वासित हुआ हो, वे दीन और अचेत होकर विलाप करती और रोती रहीं; क्योंकि वे उन्हें अपने पुत्रों से भी अधिक प्रिय थे।

English meaning

The women, distressed for Rama as if a son or brother had been exiled, lamented and wept, wretched and senseless; for he was dearer to them than their own sons.

37 2.48.37

प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादना व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा महार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा ॥

praśāntagītotsavanṛttavādanā vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |
tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā mahārṇava ssaṅkṣapitodako yathā ||

हिंदी अर्थ

गीत, उत्सव, नृत्य और संगीत शांत, आनंद त्यागा हुआ और दुकानें बंद, अयोध्या नगरी तब ऐसे महासागर जैसी थी जिसका जल सूख गया हो।

English meaning

With song, festival, dance and music stilled, joy cast off and shops shut, the city of Ayodhya was then like the great ocean with its waters dried up.

Next sarga · Ayodhya Kanda 49Crossing the Borders of KosalaRama crosses the rivers Vedashruti and Gomati, leaves the kingdom of Kosala and looks back toward Ayodhya.

Characters in this sarga

All characters