Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 47 of 119 19 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 47

The Citizens Return

अयोध्याकांड, सर्ग 47: नागरिकों की वापसी

Waking to find Rama gone, the citizens search for the chariot's tracks and return home in despair.

जागने पर राम को न पाकर नागरिक रथ के निशान खोजते हैं और निराश होकर लौट आते हैं।

In this sarga
1 2.47.1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना ।
शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavaṃ vinā |
śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब रात प्रभात में बदली, तब राघव के बिना नगरवासी शोक से निश्चल और सुन्न मन वाले हो गए।

English meaning

When night turned to dawn, the citizens, without Raghava, were struck motionless by grief, their minds stunned.

2 2.47.2

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।
आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥

śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ |
ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ ||

हिंदी अर्थ

शोक के आँसुओं से क्षीण, इधर उधर देखते हुए दुखी लोगों को राम का कोई चिह्न भी नहीं दिखा।

English meaning

Worn by tears of grief, looking here and there, the grieving people could not see even a trace of Rama.

3 2.47.3

ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता ।
कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः ॥

te viṣādārtavadanā rahitāstena dhīmatā |
kṛpaṇāḥ karuṇā vāco vadanti sma manasvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

उदासी से पीड़ित मुखों वाले, उन बुद्धिमान से बिछुड़े, दीन मनस्वी लोग करुण वचन कहने लगे:

English meaning

Their faces stricken with dejection, parted from that wise one, the wretched, high minded people spoke pitiful words:

4 2.47.4

धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः ।
नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम् ॥

dhigastu khalu nidrāṃ tāṃ yayā'pahṛtacetasaḥ |
nādya paśyāmahe rāmaṃ pṛthūraskaṃ mahābhujam ||

हिंदी अर्थ

धिक्कार है उस नींद को जिसने हमारी चेतना हर ली, कि आज हम चौड़े वक्ष वाले, महाबाहु राम को नहीं देखते।

English meaning

Shame on that sleep which stole our senses, so that today we do not see broad chested, mighty armed Rama.

5 2.47.5

कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः ।
भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः ॥

kathaṃ nāma mahābāhu ssa tathāvitathakriyaḥ |
bhaktaṃ janaṃ parityajya pravāsaṃ rāghavo gataḥ ||

हिंदी अर्थ

सदा सफल कर्म वाले महाबाहु राघव अपने भक्त लोगों को छोड़कर वनवास कैसे चले गए?

English meaning

How could mighty armed Raghava, whose deeds are never in vain, abandon his devoted people and go into exile?

6 2.47.6

यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान् ।
कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः ॥

yo naḥ sadā pālayati pitā putrānivaurasān |
kathaṃ raghūṇāṃ sa śreṣṭhastyaktvā no vipinaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

जो पिता की तरह अपने पुत्रों के समान सदा हमारी रक्षा करते थे, वे रघुश्रेष्ठ हमें छोड़कर वन कैसे चले गए?

English meaning

He who always protected us like a father his own sons, how could that best of the Raghus leave us and go to the forest?

7 2.47.7

इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा ।
रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः ॥

ihaiva nidhanaṃ yāmo mahāprasthānameva vā |
rāmeṇa rahitānāṃ hi kimarthaṃ jīvitaṃ hi naḥ ||

हिंदी अर्थ

हम यहीं मर जाएँ, या महाप्रस्थान पर निकल पड़ें। राम के बिना हम क्यों जिएँ?

English meaning

Let us die right here, or set out on the great final journey. Without Rama, why should we live?

8 2.47.8

सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च ।
तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम् ॥

santi śuṣkāṇi kāṣṭhāni prabhūtāni mahānti ca |
taiḥ prajvālya citāṃ sarve praviśāmo'tha pāvakam ||

हिंदी अर्थ

यहाँ बहुत सी बड़ी सूखी लकड़ियाँ हैं। उनसे चिता जलाकर हम सब अग्नि में प्रवेश करें।

English meaning

There are plenty of large dry logs. Let us light a pyre with them and all enter the fire.

9 2.47.9

किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः ।
नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम् ॥

kiṃ vakṣyāmo mahābāhuranasūyaḥ priyaṃvadaḥ |
nīta ssa rāghavo'smābhiriti vaktuṃ kathaṃ kṣamam ||

हिंदी अर्थ

हम क्या कहेंगे? कैसे कहें: हम ईर्ष्या रहित, प्रियभाषी महाबाहु राघव को ले गए?

English meaning

What shall we say? How can we say: We took mighty armed Raghava, free of envy and kind spoken, away?

10 2.47.10

सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना ।
भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका ॥

sā nūnaṃ nagarī dīnā dṛṣṭvā'smān rāghavaṃ vinā |
bhaviṣyati nirānandā sastrībālavayodhikā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही वह दीन नगरी हमें राघव के बिना देखकर स्त्रियों, बच्चों और वृद्धों सहित आनंदहीन हो जाएगी।

English meaning

Surely that wretched city, seeing us without Raghava, will be joyless, with its women, children and elders.

11 2.47.11

निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना ।
विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम् ॥

niryātāstena vīreṇa saha nityaṃ jitātmanā |
vihīnāstena ca punaḥ kathaṃ paśyāma tāṃ purīm ||

हिंदी अर्थ

हम उन जितेंद्रिय वीर के साथ निकले थे; उनके बिना उस नगरी को फिर कैसे देखें?

English meaning

We went out with that self controlled hero; how can we see that city again without him?

12 2.47.12

इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः ।
विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः ॥

itīva bahudhā vāco bāhumudyamya te janāḥ |
vilapanti sma duḥkhārtā vivatsā iva dhenavaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसी अनेक बातें कहते, भुजाएँ उठाते हुए लोग बछड़ों से बिछुड़ी गायों की तरह दुख से विलाप करने लगे।

English meaning

Saying many such things, raising their arms, the people lamented in pain, like cows without their calves.

13 2.47.13

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः ।
मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः ॥

tato mārgānusāreṇa gatvā kiñcit kṣaṇaṃ punaḥ |
mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर थोड़ी दूर मार्ग के निशान के पीछे गए, पर निशान खो जाने पर वे बड़ी निराशा में डूब गए।

English meaning

Then, following the track a little way, when the track was lost they were overwhelmed by great dejection.

14 2.47.14

रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः ।
किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥

rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ |
kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti ||

हिंदी अर्थ

रथ के निशान खो जाने पर मनस्वी लोग यह कहते हुए लौटे: यह क्या है? हम क्या करें? हम भाग्य के मारे हैं।

English meaning

With the chariot's track lost, the high minded people turned back, saying: What is this? What shall we do? We are struck by fate.

15 2.47.15

ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।
अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥

tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ |
ayodhyāmāgamansarve purīṃ vyathitasajjanām ||

हिंदी अर्थ

फिर जिस मार्ग से आए थे उसी से, थके मन से, वे सब अयोध्या लौटे, जहाँ सज्जन व्यथित थे।

English meaning

Then by the same road they had come, weary in mind, they all returned to Ayodhya, where good people were in distress.

16 2.47.16

आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः ।
आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः ॥

ālokya nagarīṃ tāṃ ca kṣayavyākulamānasāḥ |
āvartayanta te'śrūṇi nayanaiḥ śokapīḍitaiḥ ||

हिंदी अर्थ

उस नगरी को देखकर, उसकी दुर्दशा से व्याकुल मन वाले, उन्होंने शोक से पीड़ित आँखों से आँसू बहाए।

English meaning

Seeing that city, their minds troubled by its ruin, they shed tears from their grief stricken eyes.

17 2.47.17

एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते ।
आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा ॥

eṣā rāmeṇa nagarī rahitā nātiśobhate |
āpagā garuḍeneva hradāduddhṛtapannagā ||

हिंदी अर्थ

राम के बिना यह नगरी नहीं शोभती, जैसे वह नदी जिसके कुंड से गरुड़ ने नाग उठा लिया हो।

English meaning

This city without Rama does not shine, like a river whose serpent Garuda has lifted from its pool.

18 2.47.18

चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम् ।
अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः ॥

candrahīnamivākāśaṃ toyahīnamivārṇavam |
apaśyannihatānandaṃ nagaraṃ te vicetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

सुन्न होकर उन्होंने नगर को आनंदहीन देखा, जैसे चंद्रमा के बिना आकाश, जैसे जल के बिना समुद्र।

English meaning

Senseless, they saw the city joyless, like the sky without the moon, like the ocean without water.

19 2.47.19

ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः ।
नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वा निरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः ॥

te tāni veśmāni mahādhanāni duḥkhena duḥkhopahatā viśantaḥ |
naiva prajajñuḥ svajanaṃ janaṃ vā nirīkṣamāṇāḥ pravinaṣṭaharṣāḥ ||

हिंदी अर्थ

उन धनी घरों में दुख से प्रवेश करते, शोक से आहत, आनंद खो चुके वे देखते हुए भी अपनों या दूसरों को पहचान नहीं सके।

English meaning

Entering those rich houses with pain, stricken by sorrow, their joy gone, they did not recognise their own people or others as they looked at them.

Next sarga · Ayodhya Kanda 48The Women of Ayodhya WeepThe women of the city grieve for Rama and blame Kaikeyi, fearing life under her rule.

Characters in this sarga

All characters