Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 46 of 119 34 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 46

Leaving the Citizens Behind

अयोध्याकांड, सर्ग 46: नागरिकों को सोता छोड़ना

At dawn, while the citizens sleep, Rama has Sumantra drive the chariot on so that they cannot follow.

भोर में जब नागरिक सो रहे होते हैं, राम सुमंत्र से रथ आगे बढ़वाते हैं ताकि वे पीछे न आ सकें।

1 2.46.1

ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः ।
सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tatastu tamasātīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ |
sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर तमसा के सुंदर तट पर पहुँचकर राघव ने सीता की ओर देखकर सुमित्रानंदन से कहा:

English meaning

Then, reaching the lovely bank of the Tamasa, Raghava looked at Sita and said to the son of Sumitra:

2 2.46.2

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम् ।
वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥

iyamadya niśā pūrvā saumitre prahitā vanam |
vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन, यह हमारे वनवास की पहली रात है। तुम्हारा कल्याण हो; तुम्हें उदास नहीं होना चाहिए।

English meaning

Son of Sumitra, this is the first night of our forest life. Bless you; you should not pine.

3 2.46.3

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः ।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥

paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ |
yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर सूने वनों को देखो, मानो रो रहे हों, जहाँ लौटते हिरण और पक्षी अपने ठिकानों में सिमट गए हैं।

English meaning

See the empty woods all around, as if weeping, the deer and birds settled in as they return to their homes.

4 2.46.4

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः ॥

adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama |
sastrīpuṃsā gatānasmāñśociṣyati na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

आज अयोध्या नगरी, मेरे पिता की राजधानी, निश्चय ही हमारे जाने पर स्त्री पुरुष सब शोक करेंगे।

English meaning

Today the city of Ayodhya, my father's capital, will surely grieve for us who have gone, men and women alike.

5 2.46.5

अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः ।
त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा ॥

anuraktā hi manujā rājānaṃ bahubhirguṇaiḥ |
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra śatrughna bharatau tathā ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि लोग अनेक गुणों के कारण राजा के, तुम्हारे और मेरे, हे पुरुषव्याघ्र, और शत्रुघ्न तथा भरत के अनुरागी हैं।

English meaning

For the people are devoted, by many virtues, to the king, to you and me, tiger among men, and to Shatrughna and Bharata.

6 2.46.6

पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम् ।
अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥

pitaraṃ cānuśocāmi mātaraṃ ca yaśasvinīm |
api vāndhau bhavetāṃ tu rudantau tāvabhīkṣṇaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं अपने पिता और यशस्विनी माता के लिए दुखी हूँ। मुझे डर है कि बार बार रोने से वे दोनों अंधे न हो जाएँ।

English meaning

I grieve for my father and for my renowned mother. I fear the two may go blind from weeping so much.

7 2.46.7

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे ।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति ॥

bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me |
dharmārthakāmasahitairvākyairvāśvāsayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

पर निश्चय ही धर्मात्मा भरत धर्म, अर्थ और काम से भरे वचनों से मेरे पिता और माता को सांत्वना देंगे।

English meaning

But surely righteous Bharata will comfort my father and mother with words full of dharma, artha and kama.

8 2.46.8

भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः ।
नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥

bharatasyānṛśaṃsatvaṃ vicintyāhaṃ punaḥ punaḥ |
nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण, भरत की कोमलता को बार बार सोचकर मैं अपने पिता या माता के लिए शोक नहीं करता।

English meaning

Lakshmana, thinking again and again of Bharata's kindness, I do not grieve for my father or my mother.

9 2.46.9

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥

tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam |
anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषव्याघ्र, मेरे पीछे आकर तुमने आवश्यक कार्य किया है; वैदेही की रक्षा के लिए सहायता चाहिए थी।

English meaning

Tiger among men, by following me you have done what was needed; help must be found to protect Vaidehi.

10 2.46.10

अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।
एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥

adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām |
etadhdi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन, आज रात मैं केवल जल पर रहूँगा। अनेक वन्य भोजन होते हुए भी मुझे यही अच्छा लगता है।

English meaning

Son of Sumitra, tonight I shall live on water alone. This pleases me, though there are many forest foods.

11 2.46.11

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः ।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥

evamuktvā tu saumitriṃ sumantramapi rāghavaḥ |
apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन से यह कहकर राघव ने सुमंत्र से भी कहा: सौम्य, घोड़ों का ध्यान रखिए।

English meaning

Having said this to the son of Sumitra, Raghava said to Sumantra too: Gentle one, take care of the horses.

12 2.46.12

सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।
प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥

so'śvānsumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate |
prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ ||

हिंदी अर्थ

सूर्य अस्त होने पर सुमंत्र ने घोड़ों को बाँधा, उन्हें भरपूर घास दी, और पास ही रहे।

English meaning

When the sun had set, Sumantra tied the horses, gave them plenty of fodder, and stayed close by.

13 2.46.13

उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् ।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥

upāsya tu śivāṃ sandhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām |
rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha ||

हिंदी अर्थ

पवित्र संध्या की उपासना करके और रात आती देखकर सारथि ने सुमित्रानंदन के साथ राम का बिछौना बनाया।

English meaning

Having worshipped at the holy twilight and seeing night come on, the charioteer with the son of Sumitra made Rama's bed.

14 2.46.14

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह ॥

tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sabhāryassaṃviveśa ha ||

हिंदी अर्थ

तमसा के तट पर पेड़ों के पत्तों से बने उस बिछौने को देखकर राम पत्नी और सुमित्रानंदन के साथ लेट गए।

English meaning

Seeing that bed of tree leaves on the bank of the Tamasa, Rama lay down with his wife and the son of Sumitra.

15 2.46.15

सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः ।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥

sabhāryaṃ samprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ |
kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān ||

हिंदी अर्थ

भाई को पत्नी के साथ सोता देखकर लक्ष्मण ने सारथि को राम के अनेक गुण बताए।

English meaning

Seeing his brother asleep with his wife, Lakshmana told the charioteer of Rama's many virtues.

16 2.46.16

जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः ।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥

jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ |
sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān ||

हिंदी अर्थ

तमसा के तट पर राम के गुण बताते हुए रात भर जागते सुमित्रानंदन और सारथि पर सूर्य उदय हुआ।

English meaning

The sun rose on the son of Sumitra and the charioteer, still awake all night on the bank of the Tamasa, telling of Rama's virtues.

17 2.46.17

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।
अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह ॥

gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ |
avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhissaha ||

हिंदी अर्थ

तमसा से थोड़ी दूर, जिसके तट गायों के झुंडों से भरे थे, राम ने वह रात लोगों के साथ बिताई।

English meaning

Not far from the Tamasa, whose banks were crowded with herds of cattle, Rama spent that night with the people.

18 2.46.18

उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥

utthāya sa mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca |
abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam ||

हिंदी अर्थ

उठकर तेजस्वी राम ने उन लोगों को देखा और शुभ लक्षणों वाले भाई लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Rising, the radiant Rama saw those people and said to his brother Lakshmana of auspicious marks:

19 2.46.19

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि ।
वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥

asmadvyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣvapi |
vṛkṣamūleṣu saṃsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन, लक्ष्मण, देखो ये लोग अब पेड़ों की जड़ों में सो रहे हैं, केवल हमारी चिंता करते, अपने घरों की कोई परवाह न करते।

English meaning

Son of Sumitra, Lakshmana, see these people sleeping now at the roots of trees, caring only for us, caring nothing for their homes.

20 2.46.20

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।
अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥

yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane |
api prāṇānnyasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam ||

हिंदी अर्थ

जिस तरह ये नगरवासी हमें लौटाने का संकल्प कर रहे हैं, वे अपने प्राण दे देंगे पर अपना निश्चय नहीं छोड़ेंगे।

English meaning

The way these citizens are vowing to turn us back, they will give up their lives rather than their resolve.

21 2.46.21

यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु ।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥

yāvadeva tu saṃsuptā stāvadeva vayaṃ laghu |
rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam ||

हिंदी अर्थ

जब तक वे सो रहे हैं, हम शीघ्र रथ पर चढ़कर निर्भय मार्ग से चल दें।

English meaning

While they are still asleep, let us quickly mount the chariot and go by a road free of danger.

22 2.46.22

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥

ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ |
svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ ||

हिंदी अर्थ

तब इक्ष्वाकु नगर के मेरे अनुरागी लोग फिर पेड़ों की जड़ों में नहीं सोएँगे।

English meaning

Then the people of the Ikshvaku city, devoted to me, will no longer sleep at the roots of trees.

23 2.46.23

पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः ।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥

paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ |
na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजकुमारों को नगरवासियों को अपने कारण हुए दुख से मुक्त करना चाहिए, उन्हें अपने दुख से नहीं जोड़ना चाहिए।

English meaning

Princes should free the citizens from sorrow they themselves have caused, not burden them with their own sorrow.

24 2.46.24

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम् ।
रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति ॥

abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamivasthitam |
rocate me tathā prājña kṣipra māruhyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण ने साक्षात धर्म जैसे खड़े राम से कहा: हे प्राज्ञ, मुझे यह अच्छा लगता है। शीघ्र चढ़ें।

English meaning

Lakshmana said to Rama, who stood like dharma itself: Wise one, that pleases me. Let us mount quickly.

25 2.46.25

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः ।
गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ॥

atha rāmo'bravīcchrīmānsumantraṃ yujyatāṃ rathaḥ |
gamiṣyāmi tato'raṇyaṃ gaccha śīghramitaḥ prabho ||

हिंदी अर्थ

फिर श्रीमान राम ने सुमंत्र से कहा: रथ जोता जाए। मैं वन जाऊँगा। प्रभु, यहाँ से शीघ्र चलिए।

English meaning

Then glorious Rama said to Sumantra: Let the chariot be yoked. I shall go to the forest. Go quickly from here, lord.

26 2.46.26

सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।
योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥

sūtastata ssattvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ |
yojayitvrā'tha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat ||

हिंदी अर्थ

फिर सारथि ने शीघ्र उन उत्तम घोड़ों से रथ जोता और हाथ जोड़कर राम को सूचना दी:

English meaning

Then the charioteer quickly yoked the chariot with those fine horses and, with folded hands, reported to Rama:

27 2.46.27

अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर ।
त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः ॥

ayaṃ yukto mahābāho rathaste rathināṃ vara |
tvamārohasva bhadraṃ te sasīta ssahalakṣmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

महाबाहु, रथियों में श्रेष्ठ, आपका रथ जुत गया है। सीता और लक्ष्मण के साथ चढ़िए; आपका कल्याण हो।

English meaning

Mighty armed one, best of chariot warriors, your chariot is yoked. Mount it with Sita and Lakshmana; bless you.

28 2.46.28

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः ।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥

taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghava ssaparicchadaḥ |
śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm ||

हिंदी अर्थ

अपनी सामग्री के साथ उस रथ पर चढ़कर राघव ने भँवरों से भरी तेज बहती तमसा नदी पार की।

English meaning

Mounting that chariot with his belongings, Raghava crossed the swift Tamasa river, full of whirlpools.

29 2.46.29

स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् ।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥

sa santīrya mahābāhuḥ śrīmān śivamakaṇṭakam |
prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām ||

हिंदी अर्थ

उसे पार करके श्रीमान महाबाहु एक महामार्ग पर पहुँचे, जो मंगलमय, निष्कंटक और डरपोकों के लिए भी निर्भय था।

English meaning

Having crossed it, the glorious, mighty armed one reached a great road, auspicious and free of thorns, safe even for the fearful.

30-31 2.46.30-31

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः ।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ।
मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥

mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ |
udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe |
muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nivartaya rathaṃ punaḥ |
yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

नगरवासियों को भ्रम में डालने के लिए राम ने सारथि से कहा: सारथि, रथ लेकर उत्तर की ओर जाओ। थोड़ी देर तेज चलकर फिर रथ लौटा लाओ। ध्यान रखो कि नगरवासी न जानें मैं कहाँ हूँ।

English meaning

To mislead the citizens, Rama said to the charioteer: Charioteer, take the chariot and go north. Go fast for a while, then turn the chariot back again. Take care that the citizens do not know where I am.

32 2.46.32

रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥

rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ |
pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर सारथि ने वैसा ही किया, और लौटकर राम को रथ की सूचना दी।

English meaning

Hearing Rama's words, the charioteer did so, and coming back, reported the chariot to Rama.

33 2.46.33

तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ ।
प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान् स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥

tau samprayuktaṃ tu rathaṃ samāsthitau tadā sasītau raghuvaṃśavardhanau |
pracodayāmāsa tatasturaṅgamān sa sārathiryena pathā tapovanam ||

हिंदी अर्थ

जब रघुवंश को बढ़ाने वाले दोनों सीता के साथ जुते रथ पर बैठ गए, तब सारथि ने घोड़ों को तपोवन के मार्ग पर हाँका।

English meaning

When the two who increase the Raghu line had mounted the yoked chariot with Sita, the charioteer urged the horses along the road to the forest of austerities.

34 2.46.34

तत स्समास्थाय रथं महारथः ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ ।
उदङ्मुखं तं तु रथं चकार स प्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात् ॥

tata ssamāsthāya rathaṃ mahārathaḥ sasārathirdāśarathirvanaṃ yayau |
udaṅmukhaṃ taṃ tu rathaṃ cakāra sa prayāṇamāṅgalya nimittadarśanāt ||

हिंदी अर्थ

फिर महारथी दशरथपुत्र सारथि के साथ रथ पर बैठकर वन की ओर गए। यात्रा के शुभ शकुन देखकर उन्होंने पहले रथ का मुख उत्तर की ओर कराया।

English meaning

Then the great chariot warrior, son of Dasharatha, mounting the chariot with the charioteer, went to the forest. He had the chariot face north first, having seen good omens for the journey.

Next sarga · Ayodhya Kanda 47The Citizens ReturnWaking to find Rama gone, the citizens search for the chariot's tracks and return home in despair.

Characters in this sarga

All characters