Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 45 of 119 33 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 45

By the Tamasa River

अयोध्याकांड, सर्ग 45: तमसा तट पर

Citizens follow Rama, begging him to return. The party reaches the bank of the Tamasa as night falls.

नागरिक राम के पीछे आते हैं और लौटने की विनती करते हैं। रात होते होते सब तमसा नदी के तट पर पहुँचते हैं।

1 2.45.1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥

anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ ||

हिंदी अर्थ

सत्यपराक्रमी महात्मा राम के अनुरागी लोग वनवास के लिए जाते हुए उनके पीछे चले।

English meaning

Devoted to great souled Rama, true in valour, the people followed him as he went to live in the forest.

2 2.45.2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि ।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥

nivartite'pi ca balātsuhṛdvarge ca rājani |
naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham ||

हिंदी अर्थ

जब राजा और मित्रों का समूह बलपूर्वक लौटा दिया गया, तब भी राम के रथ के पीछे चलने वाले नहीं लौटे।

English meaning

Even when the king and the group of friends had been made to turn back, those who followed Rama's chariot did not turn back.

3 2.45.3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ |
babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि वे यशस्वी, गुणों से संपन्न, अयोध्या के लोगों को पूर्णचंद्र की तरह प्रिय थे।

English meaning

For the renowned one, full of virtues, was as dear to the men of Ayodhya as the full moon.

4 2.45.4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥

sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā |
kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata ||

हिंदी अर्थ

अपनी प्रजा द्वारा विनती किए जाने पर भी काकुत्स्थ पिता को सत्यवादी बनाए रखने के लिए वन की ओर ही चले।

English meaning

Though begged by his own people, Kakutstha, keeping his father true, went on to the forest.

5 2.45.5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।
उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva |
uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva ||

हिंदी अर्थ

उन्हें स्नेह से देखते हुए, मानो आँखों से पीते हुए, राम ने प्रेम से प्रजा से अपनी संतान की तरह कहा:

English meaning

Looking at them with affection, as if drinking them in with his eyes, Rama spoke lovingly to the people as if to his own children:

6 2.45.6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥

yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām |
matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām ||

हिंदी अर्थ

अयोध्या के लोगों का मेरे प्रति जो प्रेम और बड़ा सम्मान है, वह मेरे लिए विशेष रूप से भरत को दीजिए।

English meaning

The love and great regard the people of Ayodhya have for me, give it all the more to Bharata, for my sake.

7 2.45.7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥

sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ |
kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca ||

हिंदी अर्थ

वे सदाचारी और कैकेयी के आनंद हैं। वे आपके लिए उचित रूप से प्रिय और हितकर करेंगे।

English meaning

He is of good conduct and the joy of Kaikeyi. He will do what is dear and good for you, as he should.

8 2.45.8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥

jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ |
anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ ||

हिंदी अर्थ

आयु में छोटे पर ज्ञान में बड़े, कोमल पर पराक्रमी, वे आपके योग्य स्वामी होंगे और आपका भय दूर करेंगे।

English meaning

Mature in wisdom though young in years, gentle yet full of valour, he will be a fitting master for you and remove your fears.

9 2.45.9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥

sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ |
api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam ||

हिंदी अर्थ

उनमें राजा के गुण हैं और वे युवराज चुने गए हैं। आपको और मुझे भी स्वामी की आज्ञा माननी है।

English meaning

He has the qualities of a king and has been chosen as prince regent. You and I too must obey our master's command.

10 2.45.10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥

na ca santapyedyathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi |
mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā ||

हिंदी अर्थ

मुझे प्रसन्न करने के लिए ऐसा कीजिए कि मेरे वन जाने पर महाराज दुखी न हों।

English meaning

To please me, act so that the great king does not grieve when I have gone to forest life.

11 2.45.11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत् ।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥

yathā yathā dāśarathi rdharma evāsthito'bhavat |
tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan ||

हिंदी अर्थ

दशरथपुत्र जितना धर्म पर दृढ़ रहे, प्रजा उतना ही राम को अपना स्वामी चाहने लगी।

English meaning

The more the son of Dasharatha held to dharma, the more the people wanted Rama as their lord.

12 2.45.12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।
चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम् ॥

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ puranivāsinam ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रानंदन के साथ राम मानो आँसुओं से भरे, दीन नगरवासियों को अपने गुणों की रस्सियों से बाँधकर खींच रहे थे।

English meaning

Rama with the son of Sumitra seemed to draw the tearful, wretched people of the city after him, bound by the cords of his virtues.

13 2.45.13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।
वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥

te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |
vayaḥ prakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

ज्ञान, आयु और तेज तीनों से वृद्ध, आयु से हिलते सिरों वाले ब्राह्मणों ने दूर से पुकारा:

English meaning

Brahmins, old in three ways, in knowledge, age and power, their heads shaking with age, called out from afar:

14 2.45.14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṅgamāḥ |
nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari ||

हिंदी अर्थ

हे राम को ले जाते वेगवान, उत्तम कुल के घोड़ो, लौटो; मत जाओ। अपने स्वामी का भला करो।

English meaning

O swift, well bred horses carrying Rama, turn back; do not go. Be good to your master.

15 2.45.15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥

karṇavanti hi bhūtāni viśeṣeṇa turaṅgamāḥ |
yūyaṃ tasmānnivartadhvaṃ yācanāṃ prativeditāḥ ||

हिंदी अर्थ

सब प्राणियों के कान होते हैं, घोड़ों के विशेष रूप से। इसलिए हमारी विनती सुनकर लौट जाओ।

English meaning

All beings have ears, horses especially. So turn back, now that our plea has been made known to you.

16 2.45.16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥

dharmataḥ sa viśuddhātmā vīraḥ śubhadṛḍhavrataḥ |
upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam ||

हिंदी अर्थ

धर्म से तुम्हारा स्वामी शुद्धात्मा, वीर और शुभ व्रतों में दृढ़ है। उसे घर ले जाना चाहिए, नगर से वन नहीं।

English meaning

By dharma your master is pure in soul, brave, firm in good vows. He is to be carried home, not carried away from the city to the forest.

17 2.45.17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥

evamārtapralāpāṃstān vṛddhān pralapato dvijān |
avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha ||

हिंदी अर्थ

बूढ़े ब्राह्मणों को ऐसे व्याकुल होकर पुकारते देखकर राम अचानक रथ से उतर पड़े।

English meaning

Seeing the old brahmins crying out so in distress, Rama suddenly got down from the chariot.

18 2.45.18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः ।
सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥

padbhyāmeva jagāmātha sasīta ssahalakṣmaṇaḥ |
sannikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर सीता और लक्ष्मण के साथ वन की ओर बढ़ते राम छोटे छोटे कदमों से पैदल चले।

English meaning

Then, with Sita and Lakshmana, Rama, bent on the forest, went on foot, taking short steps.

19 2.45.19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥

dvijātīṃstu padātīṃstān rāmaścāritravatsalaḥ |
na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ ||

हिंदी अर्थ

सदाचार से प्रेम करने वाले, करुणा भरी आँखों वाले राम पैदल चलते उन ब्राह्मणों को रथ से पीछे नहीं छोड़ सके।

English meaning

Rama, who cherished good conduct, his eyes full of pity, could not bear to leave those brahmins on foot behind by going in the chariot.

20 2.45.20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः ।
ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥

gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sambhrāntacetasaḥ |
ūcuḥ paramasantaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ ||

हिंदी अर्थ

राम को फिर भी आगे जाते देखकर व्याकुल मन वाले, अत्यंत दुखी ब्राह्मणों ने राम से कहा:

English meaning

Seeing Rama still going on, the brahmins, their minds agitated and deeply distressed, said to Rama:

21 2.45.21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥

brāhmaṇyaṃ sarvametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati |
dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī ||

हिंदी अर्थ

यह सारा ब्राह्मण समाज ब्राह्मणों के हितैषी आपके पीछे चल रहा है। ब्राह्मणों के कंधों पर रखी ये पवित्र अग्नियाँ भी आपके पीछे चल रही हैं।

English meaning

All this brahminhood follows you, who are devoted to brahmins. These sacred fires too follow you, carried on the shoulders of brahmins.

22 2.45.22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥

vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ |
pṛṣṭhato'nuprayātāni meghāniva jalātyaye ||

हिंदी अर्थ

हमारे वाजपेय यज्ञ से मिले छत्र देखिए, जो वर्षा के अंत के बादलों की तरह हमारे पीछे चल रहे हैं।

English meaning

See our umbrellas, gained in the Vajapeya sacrifice, following behind us like clouds at the end of the rains.

23 2.45.23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥

anavāptātapatrasya raśmisantāpitasya te |
ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ ||

हिंदी अर्थ

आपके पास छत्र नहीं और आप सूर्य की किरणों से तप रहे हैं; हम अपने वाजपेय छत्रों से आपके लिए छाया करेंगे।

English meaning

You have no umbrella and are scorched by the sun's rays; we shall make shade for you with our Vajapeya umbrellas.

24 2.45.24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥

yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī |
tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī ||

हिंदी अर्थ

वत्स, हमारी बुद्धि, जो सदा वेदमंत्रों का अनुसरण करती थी, अब आपके लिए वनवास का अनुसरण करने लगी है।

English meaning

Child, our minds, which always followed the Vedic mantras, have for your sake now turned to following forest life.

25 2.45.25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम् ।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥

hṛdayeṣveva tiṣṭhanti vedā ye naḥ paraṃ dhanam |
vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

वेद, हमारा परम धन, हमारे हृदय में रहते हैं; हमारी पत्नियाँ अपने सदाचार से सुरक्षित होकर घर में रहेंगी।

English meaning

The Vedas, our greatest wealth, stay in our hearts; our wives, protected by their good conduct, will stay at home.

26 2.45.26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम् ॥

na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ |
tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmapathe sthitam ||

हिंदी अर्थ

हमें फिर निर्णय नहीं करना; आपके साथ चलने का हमारा मन दृढ़ है। पर यदि आप धर्म की उपेक्षा करें, तो धर्म के मार्ग पर क्या टिकेगा?

English meaning

We need not decide again; our mind is well made up to go with you. But if you disregard dharma, what will stand on the path of dharma?

27 2.45.27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ |
śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃsulaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हम हंसों जैसे सफेद बालों वाले, भूमि पर गिरने से धूल भरे सिरों से विनती करते हैं: हे सदाचारी, लौट आइए।

English meaning

We beg you with heads white as swans, dusty from falling on the ground: turn back, you of good conduct.

28 2.45.28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ |
teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane ||

हिंदी अर्थ

यहाँ आए ब्राह्मणों ने अनेक यज्ञ आरंभ किए हैं; वत्स, उनका पूरा होना आपके लौटने पर निर्भर है।

English meaning

Many sacrifices have been begun by the brahmins who have come here; their completion depends on your turning back, child.

29 2.45.29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।
याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥

bhaktimanti hi bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca |
yācamāneṣu rāma tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya ||

हिंदी अर्थ

हे राम, चर और अचर सब प्राणी आपके भक्त हैं। विनती करते अपने भक्तों पर अपना प्रेम दिखाइए।

English meaning

All beings, moving and unmoving, are devoted to you, Rama. Show your love to your devotees as they beg you.

30 2.45.30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥

anugantumaśaktā stvāṃ mūlairuddhataveginaḥ |
unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ ||

हिंदी अर्थ

आपके पीछे चलने में असमर्थ, अपनी जड़ों से रुके, हवा के वेग से ऊँचे उठे पेड़ मानो पुकार रहे हैं।

English meaning

Unable to follow you, held back by their roots, the trees raised high by the force of the wind seem to cry out.

31 2.45.31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥

niśceṣṭāhārasañcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ |
pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam ||

हिंदी अर्थ

पक्षी भी, निश्चल, न खाते न घूमते, पेड़ों पर एक स्थान पर बैठे, सब प्राणियों पर दया करने वाले आपसे विनती कर रहे हैं।

English meaning

Even the birds, motionless, not feeding or moving, staying in one place on the trees, beg you, who pity all beings.

32 2.45.32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |
dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam ||

हिंदी अर्थ

जब ब्राह्मण उन्हें लौटाने के लिए ऐसे पुकार रहे थे, तब वहाँ तमसा नदी दिखाई दी, मानो राघव को रोक रही हो।

English meaning

As the brahmins cried out so to turn him back, the Tamasa river was seen there, as if holding Raghava back.

33 2.45.33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥

tataḥ sumantro'pi rathādvimucya śrāntānhayānsamparivartya śīghram |
pītodakāṃstoyapariplutāṅgā nacārayadvai tamasāvidūre ||

हिंदी अर्थ

फिर सुमंत्र ने शीघ्र थके घोड़ों को रथ से खोलकर घुमाया, और जल पिलाकर और उनके अंग नहलाकर उन्हें तमसा के पास चरने छोड़ दिया।

English meaning

Then Sumantra quickly unyoked the tired horses from the chariot, turned them about, and when they had drunk and their limbs were bathed, let them graze near the Tamasa.

Next sarga · Ayodhya Kanda 46Leaving the Citizens BehindAt dawn, while the citizens sleep, Rama has Sumantra drive the chariot on so that they cannot follow.

Characters in this sarga

All characters