Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 44 of 119 31 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 44

Sumitra's Comfort

अयोध्याकांड, सर्ग 44: सुमित्रा की सांत्वना

Sumitra consoles Kausalya, reminding her of Rama's strength and virtue and promising he will return with glory.

सुमित्रा कौसल्या को सांत्वना देती हैं, राम के बल और गुण याद दिलाती हैं और कहती हैं कि वे यश के साथ लौटेंगे।

1 2.44.1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥

vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसे विलाप करती स्त्रियों में श्रेष्ठ कौसल्या से धर्म में स्थित सुमित्रा ने ये धर्मपूर्ण वचन कहे:

English meaning

To Kausalya, best of women, lamenting so, Sumitra, firm in dharma, spoke these righteous words:

2 2.44.2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥

tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā ||

हिंदी अर्थ

हे आर्ये, आपका पुत्र, पुरुषोत्तम, सच्चे गुणों से युक्त है। इस तरह दीन होकर विलाप करने या रोने से क्या लाभ?

English meaning

Noble lady, your son, best of men, is endowed with true virtues. What use is lamenting so pitifully, or weeping?

3-4 2.44.3-4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ।
शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये ।
रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥

yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam |
śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |
rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana ||

हिंदी अर्थ

हे आर्ये, आपका महाबली पुत्र, जो राज्य छोड़कर अपने महात्मा और सत्यवादी पिता का भला करते हुए गया है, श्रेष्ठ है, शिष्टों द्वारा आचरित धर्म में स्थित, जिसका फल मृत्यु के बाद शाश्वत है। राम के लिए कभी शोक नहीं करना चाहिए।

English meaning

Noble lady, your mighty son, who has given up the kingdom and gone, doing right by his great souled and truthful father, is the best, firm in the dharma practised by the wise, whose fruit is eternal after death. Rama is never to be grieved for.

5 2.44.5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

निष्पाप लक्ष्मण सदा उनके साथ उत्तम व्यवहार करते हैं। सब प्राणियों पर दयालु उन महात्मा ने बहुत लाभ पाया है।

English meaning

Sinless Lakshmana always behaves towards him in the best way. Compassionate to all beings, that great soul has gained much.

6 2.44.6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥

araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam ||

हिंदी अर्थ

सुख की अभ्यस्त वैदेही, वनवास के कष्ट जानते हुए भी, आपके धर्मात्मा पुत्र के पीछे जा रही हैं।

English meaning

Vaidehi, used to comfort and knowing the hardships of forest life, follows your righteous son.

7 2.44.7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।
धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥

kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

आपके पुत्र ने क्या नहीं पाया, जो स्वामी संसार में कीर्ति की पताका फहराते हैं, धर्म, सत्य और व्रत के धनी?

English meaning

What has your son not gained, the lord who waves the banner of fame in the world, rich in dharma, truth and vows?

8 2.44.8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति ॥

vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati ||

हिंदी अर्थ

राम की पवित्रता और परम महिमा को स्पष्ट जानकर सूर्य अपनी किरणों से उनके शरीर को नहीं तपाएगा।

English meaning

Clearly knowing Rama's purity and supreme greatness, the sun will not scorch his body with its rays.

9 2.44.9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः ।
राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥

śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ ||

हिंदी अर्थ

वनों से आती, हर समय मंगलमय, आवश्यकता के अनुसार ठंडी या गर्म सुखद हवा राघव की सेवा करेगी।

English meaning

A pleasant wind, auspicious at all times, coming from the woods, cool or warm as needed, will serve Raghava.

10 2.44.10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति ॥

śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

रात में सोते निष्पाप को चंद्रमा पिता की तरह गले लगाते हुए शीतल किरणों से छूकर आनंदित करेगा।

English meaning

As the sinless one sleeps at night, the moon, embracing him like a father, will touch him with cool rays and delight him.

11-12 2.44.11-12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ।
स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।
असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥

dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe |
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati ||

हिंदी अर्थ

वह वीर पुरुषव्याघ्र, जिस महाबली को युद्ध में तिमिध्वज के पुत्र दानवराज को मारा देखकर ब्रह्मा ने दिव्य अस्त्र दिए थे, अपनी भुजाओं के बल पर भरोसा करके वन में भी घर की तरह निडर रहेगा।

English meaning

That brave tiger among men, to whom, so mighty, Brahma gave divine weapons on seeing the danava lord, son of Timidhvaja, slain in battle, relying on the strength of his own arms, will live fearless even in the forest as if at home.

13 2.44.13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥

yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati ||

हिंदी अर्थ

जो शत्रु उनके बाणों की पहुँच में आते हैं वे नष्ट हो जाते हैं। पृथ्वी उनके शासन में कैसे न रहे?

English meaning

Enemies who come within range of his arrows perish. How should the earth not stay under his rule?

14 2.44.14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता ।
निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥

yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |
nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati ||

हिंदी अर्थ

राम की शोभा, शौर्य और कल्याणकारी बल से, वनवास पूरा होते ही वे शीघ्र राज्य पाएँगे।

English meaning

With Rama's glory, valour and noble strength, once his forest life is over he will soon gain the kingdom.

15-16 2.44.15-16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः ।
श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा ।
दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥

sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |
śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā |
daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure ||

हिंदी अर्थ

वे सूर्य के भी सूर्य, अग्नि की भी अग्नि, प्रभुओं के प्रभु, लक्ष्मी की भी परम लक्ष्मी, कीर्ति की कीर्ति, क्षमा की क्षमा, देवताओं के देवता और प्राणियों में श्रेष्ठ हैं। देवी, वन में या नगर में उनमें कौन सा गुण कम है?

English meaning

He is the sun of the sun, the fire of fire, the lord of lords, the highest glory of glory, the fame of fame, the patience of patience, the god of gods and the best of beings. What qualities does he lack, queen, in forest or in city?

17 2.44.17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate ||

हिंदी अर्थ

वह पुरुषश्रेष्ठ शीघ्र इन तीनों के साथ अभिषिक्त होंगे: पृथ्वी, वैदेही और लक्ष्मी।

English meaning

That bull among men will soon be consecrated together with these three: the earth, Vaidehi and Fortune.

18-19 2.44.18-19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः ।
कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम् ।
सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥

duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ |
kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham ||

हिंदी अर्थ

जिन्हें निकलते देखकर अयोध्या के सब लोग शोक के वेग से आहत होकर दुख के आँसू बहाने लगे; कुश चीर पहने जाते अपराजित देवस्वरूप, जिनके पीछे सीता के रूप में लक्ष्मी चल रही हैं: उनके लिए क्या दुर्लभ है?

English meaning

He whom all the people of Ayodhya, struck by the force of grief, watched going out and shed tears of sorrow; the unconquered divine one going in kusha bark, followed by Lakshmi in the form of Sita: what is hard for him to gain?

20 2.44.20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् ।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥

dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham ||

हिंदी अर्थ

जिनके आगे धनुर्धरों में श्रेष्ठ लक्ष्मण स्वयं बाण, तलवार और अस्त्र लेकर चलते हैं: उनके लिए क्या दुर्लभ है?

English meaning

He before whom Lakshmana goes, best of bowmen, himself carrying arrows, sword and weapons: what is hard for him to gain?

21 2.44.21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।
जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥

nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te ||

हिंदी अर्थ

आप उन्हें वनवास पूरा करके फिर लौटा देखेंगी। देवी, शोक और मोह छोड़िए; मैं सच कहती हूँ।

English meaning

You will see him back again, his forest life over. Give up grief and confusion, queen; I tell you the truth.

22 2.44.22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥

śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam ||

हिंदी अर्थ

हे निर्दोष, कल्याणी, आप अपने पुत्र को उगते चंद्रमा की तरह फिर देखेंगी, आपके चरणों में सिर झुकाते हुए।

English meaning

Blameless, good lady, you will see your son again, like the risen moon, bowing his head at your feet.

23 2.44.23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥

punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें फिर प्रवेश करते, अभिषिक्त और श्रीमान देखकर आप शीघ्र आँखों से आनंद के आँसू बहाएँगी।

English meaning

Seeing him enter again, consecrated and glorious, you will soon shed tears of joy from your eyes.

24 2.44.24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम् ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥

mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam ||

हिंदी अर्थ

देवी, शोक या दुख न हो; राम में कुछ अशुभ नहीं दिखता। आप शीघ्र अपने पुत्र को सीता और लक्ष्मण के साथ देखेंगी।

English meaning

Queen, let there be no grief or sorrow; nothing inauspicious is seen in Rama. You will soon see your son with Sita and Lakshmana.

25 2.44.25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे ।
किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥

tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |
kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, आपको बाकी लोगों को सांत्वना देनी चाहिए। देवी, अब आप अपने हृदय को इतना व्याकुल क्यों करती हैं?

English meaning

Sinless one, you should comfort the rest of the people. Why, queen, do you now let your heart be so troubled?

26 2.44.26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः ।
न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥

nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |
na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी, जिनके पुत्र राघव हैं उन्हें शोक नहीं करना चाहिए। सन्मार्ग पर राम से श्रेष्ठ संसार में कोई नहीं।

English meaning

Queen, you whose son is Raghava should not grieve. There is no one in the world better than Rama on the right path.

27 2.44.27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥

abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī ||

हिंदी अर्थ

अपने पुत्र को मित्रों के साथ आपको प्रणाम करते देखकर आप शीघ्र वर्षा के बादलों की पंक्ति की तरह आनंद के आँसू बहाएँगी।

English meaning

Seeing your son with his friends saluting you, you will soon shed tears of joy, like a line of rain clouds.

28 2.44.28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥

putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

आपके वरदाता पुत्र शीघ्र अयोध्या लौटकर अपने कोमल और पुष्ट हाथों से आपके चरण दबाएँगे।

English meaning

Your son, giver of boons, soon back in Ayodhya, will press your feet with his soft, strong hands.

29 2.44.29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम् ॥

abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam ||

हिंदी अर्थ

मित्रों के साथ आपको प्रणाम करते अपने वीर पुत्र को आप आनंद के आँसुओं से ऐसे नहलाएँगी जैसे मेघमाला पर्वत को।

English meaning

You will bathe your brave son, bowing to you with his friends, with tears of joy, as a bank of clouds bathes a mountain.

30 2.44.30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या ।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥

āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार अनेक वचनों से राम की माता को सांत्वना देकर वाक्पटु, निर्दोष रानी सुमित्रा चुप हो गईं।

English meaning

Comforting Rama's mother with many words in this way, the blameless queen Sumitra, skilled in speech, fell silent.

31 2.44.31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
सद्यश्शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥

niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण की माता के वे वचन सुनकर राम की माता, राजपत्नी के शरीर से शोक तुरंत वैसे मिट गया जैसे थोड़े जल वाला शरद का बादल।

English meaning

Hearing those words of Lakshmana's mother, the grief in the body of Rama's mother, the king's wife, vanished at once, like an autumn cloud with little water.

Next sarga · Ayodhya Kanda 45By the Tamasa RiverCitizens follow Rama, begging him to return. The party reaches the bank of the Tamasa as night falls.

Characters in this sarga

All characters