Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 4 of 119 45 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 4

A Father's Urgency

अयोध्याकांड, सर्ग 4: पिता की आतुरता

Troubled by bad dreams, Dasharatha calls Rama again and urges him to be crowned tomorrow, while Bharata is away. Rama shares the news with Kausalya, Sumitra, Sita and Lakshmana.

बुरे स्वप्नों से चिंतित दशरथ राम को फिर बुलाते हैं और कहते हैं कि भरत के लौटने से पहले कल ही अभिषेक हो। राम यह समाचार कौसल्या, सुमित्रा, सीता और लक्ष्मण को देते हैं।

1-2 2.4.1-2

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम् ।
श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥

gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ |
mantrayitvā tataścakre niścayajñassaniścayam |
śva eva puṣyo bhavitāśvo'bhiṣecyastu me sutaḥ |
rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

नगरवासियों के जाने पर निर्णय करना जानने वाले राजा ने फिर मंत्रियों से विचार करके निश्चय किया: कल पुष्य नक्षत्र है; कल मेरे लाल कमल जैसी आँखों वाले पुत्र राम का युवराज पद पर अभिषेक होगा।

English meaning

When the citizens had gone, the king, who knew how to decide, took counsel again with his ministers and resolved: Tomorrow is Pushya; tomorrow my son Rama, with eyes like red lotuses, shall be consecrated as prince regent.

3 2.4.3

अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥

athā'ntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā |
sūtamāmantrayāmāsa rāmaṃ punarihānaya ||

हिंदी अर्थ

फिर राजा दशरथ अंतःपुर में गए और सारथि से कहा: राम को फिर यहाँ ले आओ।

English meaning

Then King Dasharatha went into the inner palace and told the charioteer: Bring Rama here again.

4 2.4.4

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥

pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau |
rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनकी बात मानकर सारथि राम को फिर लाने के लिए शीघ्र उनके भवन गए।

English meaning

Accepting his words, the charioteer went quickly again to Rama's house to bring him once more.

5 2.4.5

द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥

dvārsthairāveditaṃ tasya rāmāyā''gamanaṃ punaḥ |
śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat ||

हिंदी अर्थ

द्वारपालों ने राम को फिर उनके आने की सूचना दी, और उनके आने की बात सुनते ही राम के मन में शंका हुई।

English meaning

The gatekeepers announced his coming again to Rama, and hearing that he had come, Rama was filled with doubt.

6 2.4.6

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् ।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥

praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanamabravīt |
yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbrūhyaśeṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें शीघ्र भीतर बुलाकर राम ने कहा: बताइए आप फिर किस कारण आए हैं।

English meaning

Having him brought in quickly, Rama said: Tell me fully why you have come again.

7 2.4.7

तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥

tamuvāca tata ssūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
śrutvā pramāṇamatra tvaṃ gamanāyetarāya vā ||

हिंदी अर्थ

सारथि ने उनसे कहा: राजा आपको देखना चाहते हैं। यह सुनकर आप तय करें कि जाना है या नहीं।

English meaning

The charioteer told him: The king wishes to see you. Having heard this, you must decide whether to go or not.

8 2.4.8

इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः ।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥

iti sūtavaca śśrutvā rāmo'tha tvarayā'nvitaḥ |
prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram ||

हिंदी अर्थ

सारथि के वचन सुनकर राम शीघ्रता से नरेश को फिर देखने राजमहल की ओर चल पड़े।

English meaning

Hearing the charioteer's words, Rama hurried off to the royal palace to see the lord of men again.

9 2.4.9

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥

taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ |
praveśayāmāsa gṛhaṃ vivakṣuḥ priyamuttamam ||

हिंदी अर्थ

राम के आने की बात सुनकर राजा दशरथ ने कोई अत्यंत प्रिय बात कहने की इच्छा से उन्हें भवन में बुलाया।

English meaning

Hearing that Rama had come, King Dasharatha had him brought into the house, wishing to tell him something most welcome.

10 2.4.10

प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥

praviśanneva ca śrīmānrāghavo bhavanaṃ pituḥ |
dadarśa pitaraṃ dūrātpraṇipatya kṛtāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

पिता के भवन में प्रवेश करते ही श्रीमान राघव ने पिता को दूर से देखा और हाथ जोड़कर प्रणाम किया।

English meaning

As soon as he entered his father's house, the glorious Raghava saw his father from afar and bowed with folded hands.

11 2.4.11

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥

praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ |
pradiśya cāsmai ruciramāsanaṃ punarabravīt ||

हिंदी अर्थ

राजा ने झुकते हुए उन्हें उठाया, गले लगाया, सुंदर आसन दिया और फिर कहा:

English meaning

The king raised him as he bowed, embraced him, offered him a fine seat, and said again:

12 2.4.12

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।
अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥

rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā mayepsitāḥ |
annavadbhiḥ kratuśatai statheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, मैं वृद्ध हूँ और लंबा जी चुका हूँ। मैंने मनचाहे भोग भोगे, और अन्न तथा भरपूर दक्षिणा वाले सौ यज्ञ किए।

English meaning

Rama, I am old and have lived long. I have enjoyed the pleasures I wished for, and offered a hundred sacrifices with food and generous gifts.

13 2.4.13

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥

jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi |
dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, आज तुम पृथ्वी पर अनुपम, मेरे प्रिय संतान हो। मैंने दान, यज्ञ और अध्ययन किया है।

English meaning

Best of men, today you are the dear child born to me, without equal on earth. I have given, sacrificed and studied.

14 2.4.14

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः ॥

anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhānyapi |
devarṣipitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathā'tmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, मैंने मनचाहे सुख भोगे हैं। मैं देवताओं, ऋषियों, पितरों, ब्राह्मणों और स्वयं के ऋण से मुक्त हूँ।

English meaning

Hero, I have known the pleasures I desired. I am free of my debts to the gods, sages, ancestors and brahmins, and to myself.

15 2.4.15

न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥

na kiñcinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt |
ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे अभिषेक के सिवा मेरे लिए कुछ करने को नहीं बचा। इसलिए जो मैं कहूँ वह तुम्हें करना चाहिए।

English meaning

Nothing remains for me to do except your consecration. So you should do what I tell you.

16 2.4.16

अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥

adya prakṛtayassarvāstvāmicchanti narādhipam |
atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka ||

हिंदी अर्थ

आज सब प्रजा तुम्हें अपना स्वामी चाहती है। इसलिए, पुत्र, मैं तुम्हारा युवराज पद पर अभिषेक करूँगा।

English meaning

Today all the people want you as their lord. So, my son, I shall consecrate you as prince regent.

17 2.4.17

अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान् ।
सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्वना ॥

api cādyā'śubhānrāma svapne paśyāmi dāruṇān |
sanirghātā divolkā ca patatīha mahāsvanā ||

हिंदी अर्थ

और हे राम, आज मुझे भयानक, अशुभ स्वप्न दिखते हैं, और दिन में ही आकाश से बड़े शब्द के साथ उल्काएँ गिर रही हैं।

English meaning

Also, Rama, today I see terrible, inauspicious dreams, and meteors fall here from the sky by day with a thunderous roar.

18 2.4.18

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥

avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇairgrahaiḥ |
āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ ||

हिंदी अर्थ

और हे राम, ज्योतिषी बताते हैं कि मेरा जन्म नक्षत्र सूर्य, मंगल और राहु जैसे क्रूर ग्रहों से घिरा है।

English meaning

And Rama, the astrologers tell me that my birth star is beset by the cruel planets, the sun, Mars and Rahu.

19 2.4.19

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्छति ॥

prāyeṇa hi nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave |
rājā hi mṛtyumāpnoti ghorāṃ vā''padamṛcchati ||

हिंदी अर्थ

ऐसे अपशकुन होने पर राजा प्रायः मृत्यु को प्राप्त होता है या भयानक विपत्ति में पड़ता है।

English meaning

When such omens appear, a king usually meets his death or falls into terrible misfortune.

20 2.4.20

तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥

tadyāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava |
tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए हे राघव, जब तक मेरा मन मोहित नहीं होता, तब तक अभिषेक करा लो, क्योंकि प्राणियों की बुद्धि चंचल होती है।

English meaning

So, Raghava, while my mind is still clear, be consecrated, for the minds of living beings are fickle.

21 2.4.21

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू ।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥

adya candro'bhyupagataḥ puṣyātpūrvaṃ punarvasū |
śvaḥ puṣyayogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ ||

हिंदी अर्थ

आज चंद्रमा पुष्य से पहले पुनर्वसु में आया है; ज्योतिषी कहते हैं कल वह निश्चय ही पुष्य से युक्त होगा।

English meaning

Today the moon has reached Punarvasu, just before Pushya; tomorrow, the astrologers say, it will surely be joined with Pushya.

22 2.4.22

ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप ॥

tataḥ puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām |
śvastvā'hamabhiṣekṣyāmi yauvarājye parantapa ||

हिंदी अर्थ

इसलिए पुष्य में अभिषेक कराओ; मेरा मन मुझे जल्दी करने को कहता है। हे परंतप, कल मैं तुम्हारा युवराज पद पर अभिषेक करूँगा।

English meaning

So be consecrated under Pushya; my mind urges me on. Tomorrow I shall consecrate you as prince regent, scorcher of foes.

23 2.4.23

तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥

tasmāttvayā'dya prabhṛti niśeyaṃ niyatātmanā |
saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā ||

हिंदी अर्थ

इसलिए आज से संयमित मन से तुम्हें आज रात अपनी पत्नी के साथ उपवास करना है, कुश के बिछौने पर सोते हुए।

English meaning

So from today, with your mind controlled, you must fast tonight with your wife, sleeping on a bed of darbha grass.

24 2.4.24

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥

suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ |
bhavanti bahu vighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi ||

हिंदी अर्थ

आज तुम्हारे मित्र सावधानी से चारों ओर तुम्हारी रक्षा करें, क्योंकि ऐसे कार्यों में बहुत विघ्न आते हैं।

English meaning

Let your friends guard you carefully on every side today, for affairs like this meet many obstacles.

25 2.4.25

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥

viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ |
tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama ||

हिंदी अर्थ

जब तक भरत नगर से बाहर हैं, तब तक मेरे विचार में तुम्हारे अभिषेक का यही उचित समय है।

English meaning

While Bharata is away from the city, I think this is the right time for your consecration.

26 2.4.26

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः ।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharatassthitaḥ |
jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही तुम्हारा भाई भरत सज्जनों के आचरण में स्थित है। वह बड़े का अनुसरण करने वाला, धर्मात्मा, दयालु और जितेंद्रिय है।

English meaning

Certainly your brother Bharata keeps to the conduct of the good. He follows his elder, is righteous, compassionate and master of his senses.

27 2.4.27

किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥

kintu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ |
satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava ||

हिंदी अर्थ

पर हे राघव, मेरे विचार में मनुष्यों का मन स्थिर नहीं होता, सदा धर्म में लगे सज्जनों का भी परिस्थिति से बदल सकता है।

English meaning

But I think the minds of men are not constant, Raghava, even those of the good, ever devoted to dharma, are swayed by circumstance.

28 2.4.28

इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥

ityukta sso'bhyanujñāta śśvobhāvinyabhiṣecane |
vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayādgṛham ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर और अगले दिन होने वाले अभिषेक की अनुमति पाकर राम ने पिता को प्रणाम किया, कहा: जाता हूँ, और घर चले गए।

English meaning

Told this and given leave for the consecration to be held next day, Rama saluted his father, said: I go, and went home.

29 2.4.29

प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने ।
तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं ययौ ॥

praviśya cātmano veśmarājñoddiṣṭe'bhiṣecane |
tatkṣaṇena vinirgamya māturantapuraṃ yayau ||

हिंदी अर्थ

अपने भवन में प्रवेश करके, राजा द्वारा अभिषेक का आदेश दिए जाने के कारण वे तुरंत बाहर निकले और माता के अंतःपुर में गए।

English meaning

Entering his own house, as the king had ordered the consecration, he came out again at once and went to his mother's inner apartments.

30 2.4.30

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम् ॥

tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm |
vāgyatāṃ devatāgāre dadarśā''yācatīṃ śriyam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ उन्होंने रेशमी वस्त्र पहने अपनी माता को देवालय में मौन और ध्यानमग्न होकर उनके लिए लक्ष्मी की प्रार्थना करते देखा।

English meaning

There he saw his mother, dressed in silk, in the shrine, silent and absorbed, praying for good fortune for him.

31 2.4.31

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा ।
सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥

prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇa stathā |
sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam ||

हिंदी अर्थ

सुमित्रा और लक्ष्मण पहले ही वहाँ आ गए थे, और राम के अभिषेक का शुभ समाचार सुनकर सीता को भी बुला लिया गया था।

English meaning

Sumitra and Lakshmana had already come there, and Sita had been brought, having heard the good news of Rama's consecration.

32 2.4.32

तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥

tasmin kāle hi kauśalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā |
sumitrayā'nvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca ||

हिंदी अर्थ

उस समय कौसल्या आँखें बंद किए खड़ी थीं, और सुमित्रा, सीता तथा लक्ष्मण उनके पास थे।

English meaning

At that time Kausalya stood with her eyes closed, attended by Sumitra, Sita and Lakshmana.

33 2.4.33

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥

śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyā'bhiṣecanam |
prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam ||

हिंदी अर्थ

पुष्य में अपने पुत्र के युवराज अभिषेक की बात सुनकर वे प्राणायाम के साथ परम पुरुष जनार्दन का ध्यान कर रही थीं।

English meaning

Having heard of her son's consecration as prince regent under Pushya, she was meditating on Janardana, the Supreme Person, with breath control.

34 2.4.34

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम् ॥

tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca |
uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmaninditām ||

हिंदी अर्थ

व्रत में लगी उन निर्दोष माता के पास जाकर प्रणाम करके राम ने उन्हें प्रसन्न करते हुए कहा:

English meaning

Going up to her as she kept her vow and saluting her, Rama spoke to that blameless one, delighting her:

35 2.4.35

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥

amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi |
bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ ||

हिंदी अर्थ

माँ, पिता ने मुझे प्रजापालन के कार्य में नियुक्त किया है। पिता की आज्ञा के अनुसार कल मेरा अभिषेक होगा।

English meaning

Mother, my father has appointed me to the work of protecting the people. My consecration will be tomorrow, as my father commands.

36 2.4.36

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमृत्विगुपाध्यायै स्सह मामुक्तवान्पिता ॥

sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha |
evamṛtvigupādhyāyai ssaha māmuktavānpitā ||

हिंदी अर्थ

सीता को भी आज रात मेरे साथ उपवास करना है। पिता ने ऋत्विजों और उपाध्यायों के साथ मुझसे यही कहा।

English meaning

Sita too must fast with me tonight. So my father told me, together with the priests and teachers.

37 2.4.37

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥

yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane |
tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya ||

हिंदी अर्थ

कल के अभिषेक के लिए जो मंगल कर्म उचित हैं वे आज मेरे और वैदेही के लिए कराइए।

English meaning

Have all the auspicious rites that are fitting for tomorrow's consecration performed today for me and for Vaidehi.

38 2.4.38

एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥

etacchrutvā tu kauśalyā cirakālābhikāṅkṣitam |
harṣabāṣpakalaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर, जिसकी वे बहुत समय से प्रतीक्षा कर रही थीं, कौसल्या ने आनंद के आँसुओं से रुँधे स्वर में राम से कहा:

English meaning

Hearing this, which she had long hoped for, Kausalya said to Rama in words broken with tears of joy:

39 2.4.39

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्त स्सुमित्रायाश्च नन्दय ॥

vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ |
jñātīnme tvaṃ śriyā yukta ssumitrāyāśca nandaya ||

हिंदी अर्थ

वत्स राम, चिरंजीवी हो; तुम्हारे शत्रु नष्ट हों। लक्ष्मी से युक्त होकर मेरे और सुमित्रा के स्वजनों को आनंदित करो।

English meaning

Rama, my child, live long; may your enemies be destroyed. Endowed with fortune, delight my kin and Sumitra's.

40 2.4.40

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥

kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto'si putraka |
yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही, पुत्र, तुम मुझसे शुभ नक्षत्र में जन्मे हो, क्योंकि तुमने अपने गुणों से पिता दशरथ को प्रसन्न कर लिया।

English meaning

Surely you were born of me under an auspicious star, my son, since you have won your father Dasharatha with your virtues.

41 2.4.41

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe |
yeyamikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही कमलनयन भगवान के प्रति मेरा तप व्यर्थ नहीं गया, क्योंकि इक्ष्वाकुओं की यह राजलक्ष्मी, पुत्र, तुम्हें मिलेगी।

English meaning

Surely my penance before the lotus eyed Lord was not in vain, since this royal fortune of the Ikshvakus will come to you, my son.

42 2.4.42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् ।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥

ityevamukto mātredaṃ rāmo bhrātaramabravīt |
prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva ||

हिंदी अर्थ

माता के ऐसा कहने पर राम ने हाथ जोड़े विनम्रता से बैठे अपने भाई को देखा और मुस्कुराकर कहा:

English meaning

Told this by his mother, Rama looked at his brother sitting humbly with folded hands, and smiling said:

43 2.4.43

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥

lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasundharām |
dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण, मेरे साथ इस पृथ्वी पर शासन करो। तुम मेरी दूसरी अंतरात्मा हो; यह लक्ष्मी तुम्हें प्राप्त हुई है।

English meaning

Lakshmana, rule this earth with me. You are my second self; this fortune has come to you.

44 2.4.44

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांत्स्वमिष्टान्राज्यफलानि च ।
जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥

saumitre bhuṅkṣva bhogāṃtsvamiṣṭānrājyaphalāni ca |
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye ||

हिंदी अर्थ

हे सुमित्रानंदन, मनचाहे भोग और राज्य के फल भोगो। मैं अपना जीवन और राज्य तुम्हारे लिए ही चाहता हूँ।

English meaning

Son of Sumitra, enjoy the pleasures you wish and the fruits of kingship. I desire my life and kingdom for your sake.

45 2.4.45

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca |
abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण से यह कहकर राम ने दोनों माताओं को प्रणाम किया, सीता से विदा ली, और अपने भवन चले गए।

English meaning

Having said this to Lakshmana, Rama saluted his two mothers, took leave of Sita, and went to his own house.

Next sarga · Ayodhya Kanda 5The Vow of FastingVasishtha visits Rama and instructs him and Sita to fast and keep vigil on the night before the coronation. Ayodhya is full of excitement.

Characters in this sarga

All characters