Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 3 of 119 49 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 3

Preparations for the Coronation

अयोध्याकांड, सर्ग 3: राज्याभिषेक की तैयारी

Dasharatha asks Vasishtha and Vamadeva to prepare the rites. Sumantra brings Rama, and the king tells him he will be crowned the next day and gives him advice on ruling well.

दशरथ वसिष्ठ और वामदेव से अनुष्ठान की तैयारी करने को कहते हैं। सुमंत्र राम को लाते हैं, और राजा उन्हें बताते हैं कि कल उनका अभिषेक होगा और अच्छे शासन की सीख देते हैं।

1 2.3.1

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥

teṣāmañjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |
pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर कमल की तरह उठे उनके जुड़े हाथों को स्वीकार करके राजा ने उनसे प्रिय और हितकर वचन कहे:

English meaning

Accepting their joined palms, raised like lotuses on every side, the king spoke to them words pleasing and good:

2 2.3.2

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥

aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |
yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha ||

हिंदी अर्थ

अहा, मैं अत्यंत प्रसन्न हूँ, और मेरा प्रभाव अनुपम है, क्योंकि आप मेरे प्रिय ज्येष्ठ पुत्र को युवराज बनाना चाहते हैं।

English meaning

Ah, I am greatly pleased, and my power is matchless, since you wish my dear eldest son to be prince regent.

3 2.3.3

इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥

iti pratyarcya tānrājā brāhmaṇānidamabravīt |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार उनका सत्कार करके राजा ने बाकी लोगों के सुनते हुए ब्राह्मणों वसिष्ठ और वामदेव से कहा:

English meaning

Having honoured them so, the king said this to the brahmins Vasishtha and Vamadeva as the others listened:

4 2.3.4

चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ।
राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ॥

caitraśśrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |
yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām |
rājñastūparate vākye janaghoṣo mahānabhūt ||

हिंदी अर्थ

यह श्रीमान और पवित्र चैत्र मास है, जब वन फूलों से भरे हैं। राम के युवराज अभिषेक के लिए सब तैयारी की जाए। राजा के बोल चुकने पर लोगों में बड़ा कोलाहल हुआ।

English meaning

This is the glorious and holy month of Chaitra, when the forests are in flower. Let everything be prepared for Rama's consecration as prince regent. When the king finished speaking, there was a great roar from the people.

5 2.3.5

शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ।
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ॥

śanaistasminpraśānte ca janaghoṣe janādhipaḥ |
vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ rājā vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

लोगों का कोलाहल धीरे धीरे शांत होने पर नरेश राजा ने मुनिशार्दूल वसिष्ठ से कहा:

English meaning

When the roar of the people slowly died down, the king, lord of men, said to Vasishtha, tiger among sages:

6 2.3.6

अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ।
तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि ॥

abhiṣekāya rāmasya yatkarma saparicchadam |
tadadya bhagavan sarvamājñāpayitu marhasi ||

हिंदी अर्थ

हे भगवन, राम के अभिषेक के लिए जो कुछ कर्म और सामग्री चाहिए उसका आज ही आदेश दीजिए।

English meaning

Holy one, please give orders today for all that is needed for Rama's consecration, with all its equipment.

7 2.3.7

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ।
आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन् ॥

tacchrutvā bhūmipālasya vasiṣṭho dvijasattamaḥ |
ādideśāgrato rājña ssthitānyuktān kṛtāñjalīn ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वीपति की बात सुनकर द्विजश्रेष्ठ वसिष्ठ ने राजा के सामने हाथ जोड़े खड़े कार्यकर्ताओं को आदेश दिया:

English meaning

Hearing the lord of the earth, Vasishtha, best of brahmins, gave orders to the officers standing ready before the king with folded hands:

8-11 2.3.8-11

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ।
शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी ।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ।
चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ।
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम् ।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः ॥

suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīrapi |
śuklamālyāṃśca lājāṃśca pṛthakca madhusarpiṣī |
ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhānyapi |
caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam |
cāmaravyajane śvete dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram |
śataṃ ca śātakumbhānāṃ kumbhānāgnivarcasām |
hiraṇyaśṛṅgamṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca |
upasthāpayata prātaragnyagāraṃ mahīpateḥ ||

हिंदी अर्थ

सोना और अन्य रत्न, बलि सामग्री, सब औषधियाँ, सफेद मालाएँ और लावा, अलग अलग मधु और घी, नए वस्त्र, रथ और सब अस्त्र, चतुरंगिणी सेना और शुभ लक्षणों वाला हाथी, सफेद चँवर और पंखे, ध्वजा और श्वेत छत्र, अग्नि जैसे चमकते सोने के सौ कलश, सोने से मढ़े सींगों वाला बैल, पूरा बाघचर्म: ये सब प्रातःकाल राजा की अग्निशाला में ले आओ।

English meaning

Gold and other precious things, offerings, all the herbs, white garlands and parched grain, honey and ghee separately, new garments, a chariot and all the weapons, the army of four arms and an elephant with auspicious marks, a pair of white yak tail fans, a banner and a white umbrella, a hundred golden pots shining like fire, a bull with gilded horns, a whole tiger skin: bring these at dawn to the king's fire chamber.

12-13 2.3.12-13

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम् ।
अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥

yaccānyatkiñcideṣṭavyaṃ tatsarvamupakalpyatām |
antaḥpurasya dvārāṇi sarvasya nagarasya ca |
candanasragbhirarcyantāṃ dhūpaiśca ghrāṇahāribhiḥ ||

हिंदी अर्थ

और जो कुछ चाहिए वह सब तैयार किया जाए। अंतःपुर और पूरे नगर के द्वार चंदन, मालाओं और सुगंधित धूप से सजाए जाएँ।

English meaning

Let everything else that is wanted be prepared. Let the gates of the inner palace and of the whole city be honoured with sandal paste and garlands and with fragrant incense.

14 2.3.14

प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम् ।
द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत् ॥

praśastamannaṃ guṇavaddadhikṣīropasecanam |
dvijānāṃ śatasāhasre yatprakāmamalaṃ bhavet ||

हिंदी अर्थ

उत्तम और पौष्टिक भोजन, दही और दूध के साथ परोसा हुआ, एक लाख ब्राह्मणों के लिए पर्याप्त।

English meaning

Fine food, rich and served with curd and milk, enough for a hundred thousand brahmins.

15 2.3.15

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम् ।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥

satkṛtya dvijamukhyānāṃ śvaḥprabhāte pradīyatām |
ghṛtaṃ dadhi ca lājāśca dakṣiṇāścāpi puṣkalāḥ ||

हिंदी अर्थ

कल प्रभात में प्रमुख ब्राह्मणों को सम्मान के साथ घी, दही, लावा और भरपूर दक्षिणा सहित यह दिया जाए।

English meaning

Let it be given with honour to the chief brahmins tomorrow at dawn, with ghee, curd, parched grain and generous gifts.

16 2.3.16

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥

sūrye'bhyuditamātre śvo bhavitā svastivācanam |
brāhmaṇāśca nimantryantāṃ kalpyantāmāsanāni ca ||

हिंदी अर्थ

कल सूर्योदय होते ही स्वस्तिवाचन होगा। ब्राह्मणों को निमंत्रण दिया जाए और आसन तैयार किए जाएँ।

English meaning

Tomorrow, as soon as the sun rises, the blessing rite will be held. Let the brahmins be invited and seats prepared.

17 2.3.17

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम् ।
सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः ।
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ॥

ābadhyantāṃ patākāśca rājamārgaśca siṃcyatām |
sarve ca tālāvacarā gaṇikāśca svalaṅkṛtāḥ |
kakṣyāṃ dvitīyāmāsādya tiṣṭhantu nṛpaveśmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

पताकाएँ लगाई जाएँ और राजमार्ग पर छिड़काव किया जाए। सब वादक और सुसज्जित गणिकाएँ राजमहल के दूसरे आँगन में तैयार खड़ी रहें।

English meaning

Let banners be raised and the royal road sprinkled. Let all the musicians and the courtesans, finely adorned, stand ready in the second court of the king's palace.

18 2.3.18

देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः ।
उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक् ॥

devāyatanacaityeṣusānnabhakṣā ssadakṣiṇāḥ |
upasthāpayitavyā ssyurmālyayogyāḥ pṛthakpṛthak ||

हिंदी अर्थ

मंदिरों और पवित्र वृक्षों पर अलग अलग भोजन, मिष्ठान्न, दक्षिणा और मालाएँ रखी जाएँ।

English meaning

At the temples and sacred trees let food, sweets and gifts be set out separately, with garlands for each.

19 2.3.19

दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ।
महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ॥

dīrghāsibaddhā yodhāśca sannaddhā mṛṣṭavāsasaḥ |
mahārājāṅgaṇaṃ sarve praviśantu mahodayam ||

हिंदी अर्थ

लंबी तलवारें बाँधे, कवच पहने और स्वच्छ वस्त्र धारण किए योद्धा महाराज के भव्य आँगन में प्रवेश करें।

English meaning

Let warriors with long swords, armoured and in clean clothes, all enter the great king's splendid courtyard.

20 2.3.20

एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ।
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ॥

evaṃ vyādiśya viprau tau kriyāstatra suniṣṭhitau |
cakratuścaiva yaccheṣaṃ pārthivāya nivedya ca ||

हिंदी अर्थ

ये आदेश देकर कर्मों में निपुण दोनों ब्राह्मणों ने बचा हुआ काम स्वयं किया और राजा को सूचना दी।

English meaning

Having given these orders, the two brahmins, well versed in the rites, did what remained themselves and reported to the king.

21 2.3.21

कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम् ।
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥

kṛtamityeva cābrūtāṃ abhigamya jagatpatim |
yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau ||

हिंदी अर्थ

दोनों श्रेष्ठ ब्राह्मण प्रसन्न और हर्षित होकर जगत्पति के पास आए और बोले: आपके कहे अनुसार सब हो गया।

English meaning

The two best of brahmins, pleased and joyful, came to the lord of the world and said: It is done as you said.

22 2.3.22

ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत् ।
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥

tatassumantraṃ dyutimānrājā vacanamabravīt |
rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

फिर तेजस्वी राजा ने सुमंत्र से कहा: कृतात्मा राम को शीघ्र यहाँ ले आओ।

English meaning

Then the radiant king said to Sumantra: Bring the accomplished Rama here quickly.

23 2.3.23

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ।
रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥

sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt |
rāmaṃ tatrānayāñcakre rathena rathināṃ varam ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र ने वचन दिया: ऐसा ही होगा, और राजा की आज्ञा से रथियों में श्रेष्ठ राम को रथ में वहाँ ले आए।

English meaning

Sumantra promised: So be it, and at the king's command brought Rama, best of chariot warriors, there in a chariot.

24-25 2.3.24-25

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम् ।
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ।
उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥

atha tatra samāsīnā stadā daśarathaṃ nṛpam |
prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ |
mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ |
upāsāñcakrire sarve taṃ devā iva vāsavam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ राजा दशरथ के साथ बैठे पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिण के राजा, म्लेच्छ और आर्य, और वनों तथा पर्वतों में रहने वाले अन्य लोग, सब उनकी वैसे ही उपासना कर रहे थे जैसे देवता इंद्र की।

English meaning

The kings seated there with King Dasharatha, from the east, north, west and south, the foreigners and the noble, and others who lived in forests and mountains, all waited upon him as the gods wait upon Vasava.

26 2.3.26

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ।
प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ॥

teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ |
prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntamātmajam ||

हिंदी अर्थ

उनके बीच मरुतों में इंद्र जैसे उस राजर्षि ने अपने महल से अपने पुत्र को रथ में आते देखा।

English meaning

Among them the royal sage, like Vasava among the Maruts, from his palace saw his son coming in his chariot.

27-29 2.3.27-29

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ।
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ।
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ।
न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥

gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam |
dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam |
candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam |
rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam |
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ |
na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ ||

हिंदी अर्थ

गंधर्वराज के समान, अपने पौरुष के लिए संसार में प्रसिद्ध, लंबी भुजाओं वाले, महासत्त्व, मत्त हाथी जैसी चाल वाले, चंद्रमा जैसे सुंदर मुख वाले, अत्यंत प्रियदर्शन राम, जो अपने रूप, उदारता और गुणों से लोगों की आँखें और मन हर लेते थे, जैसे गर्मी से तपे लोगों को वर्षा आनंद देती है: उन्हें आते देखकर नरेश तृप्त नहीं होते थे।

English meaning

Like the king of the gandharvas, famed in the world for his manliness, long armed and great hearted, walking like a maddened elephant, with a face lovely as the moon, Rama, most pleasing to see, who stole men's eyes and hearts with his beauty, generosity and virtues, gladdening the people like rain to those scorched by heat: the lord of men could not have enough of watching him come.

30 2.3.30

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ।
पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥

avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt |
pitussamīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र ने राघव को उत्तम रथ से उतारा, और जब वे पिता की ओर चले तो हाथ जोड़कर पीछे चले।

English meaning

Sumantra helped Raghava down from the fine chariot, and as he went towards his father, followed behind with folded hands.

31 2.3.31

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः ।
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥

sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṅgavaḥ |
āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

पुरुषश्रेष्ठ राघव सारथि के साथ राजा से मिलने कैलास शिखर जैसे महल पर चढ़े।

English meaning

The bull among men, Raghava, with the charioteer, climbed the palace that was like a peak of Kailasa to see the king.

32 2.3.32

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ।
नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥

sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike |
nāma svaṃ śrāvayanrāmo vavande caraṇau pituḥ ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़कर राम पिता के पास आए, झुककर अपना नाम सुनाया और पिता के चरणों में प्रणाम किया।

English meaning

Joining his palms, Rama came near his father, bowed, spoke his own name and saluted his father's feet.

33 2.3.33

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ।
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ॥

taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ |
gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam ||

हिंदी अर्थ

उन्हें पास झुके, हाथ जोड़े देखकर राजा ने उनके जुड़े हाथ पकड़े, अपने प्रिय पुत्र को पास खींचा और गले लगा लिया।

English meaning

Seeing him bowing at his side with folded hands, the king took his joined hands, drew his beloved son to him and embraced him.

34 2.3.34

तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम् ।
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥

tasmai cābhyuditaṃ divyaṃ maṇikāñcanabhūṣitam |
dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam ||

हिंदी अर्थ

राजा ने राम को मणियों और सोने से सजा एक सुंदर, ऊँचा और दिव्य आसन दिया।

English meaning

The king offered Rama a fine, raised and splendid seat adorned with jewels and gold.

35 2.3.35

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ।
स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ॥

tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ |
svayaiva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ ||

हिंदी अर्थ

उस श्रेष्ठ आसन पर बैठकर राघव ने उसे अपने तेज से वैसे ही प्रकाशित कर दिया जैसे उगता निर्मल सूर्य मेरु को।

English meaning

Taking that fine seat, Raghava lit it up with his own radiance, as the clear sun at its rising lights up Meru.

36 2.3.36

तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत ।
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ॥

tena vibhrājatā tatra sā sabhā'bhivyarocata |
vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā ||

हिंदी अर्थ

उनके वहाँ चमकने से सभा निर्मल ग्रहों, नक्षत्रों और चंद्रमा वाले शरद के आकाश की तरह जगमगा उठी।

English meaning

With him shining there, the assembly glowed like the autumn sky with its clear planets and stars and the moon.

37 2.3.37

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ।
अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ॥

taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam |
alaṅkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam ||

हिंदी अर्थ

अपने प्रिय पुत्र को देखकर राजा ऐसे प्रसन्न हुए मानो दर्पण में सजे हुए स्वयं को देख रहे हों।

English meaning

Looking at his beloved son, the king was as pleased as if he saw himself, adorned, reflected in a mirror.

38 2.3.38

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ।
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ॥

sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |
uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kāśyapaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुस्कुराकर पुत्रवालों में श्रेष्ठ राजा ने पुत्र को संबोधित करके ये वचन कहे, जैसे कश्यप ने देवराज से कहे थे:

English meaning

Smiling, the king, best of those blessed with sons, addressed his son and said these words, as Kashyapa spoke to the king of the gods:

39 2.3.39

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः ।
उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥

jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśassutaḥ |
utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, तुम मेरी योग्य ज्येष्ठ पत्नी से उत्पन्न मेरे प्रिय पुत्र हो, हमारे योग्य और गुणों में श्रेष्ठ।

English meaning

Rama, you are my dear son, born of my eldest wife, who is worthy of me, a son worthy of us and best in virtues.

40 2.3.40

यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः ।
तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ॥

yatastvayā prajāścemā ssvaguṇairanurañjitāḥ |
tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि तुमने अपने गुणों से इन प्रजाओं के मन जीत लिए हैं, इसलिए पुष्य नक्षत्र में युवराज पद ग्रहण करो।

English meaning

Since you have won the hearts of these people with your virtues, receive the office of prince regent under the star Pushya.

41 2.3.41

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ।
गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥

kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi |
guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam ||

हिंदी अर्थ

तुम स्वभाव से ही विनम्र और गुणवान हो; फिर भी, पुत्र, स्नेह से मैं तुम गुणवान को भी तुम्हारे हित की बात कहूँगा।

English meaning

You are by nature humble and virtuous; yet out of love, son, I shall tell you what is good for you, virtuous as you are.

42 2.3.42

भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥

bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ |
kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca ||

हिंदी अर्थ

और अधिक विनम्र बनो और सदा जितेंद्रिय रहो। काम और क्रोध से उत्पन्न दोषों को छोड़ दो।

English meaning

Become still more humble and always master of your senses. Give up the vices that arise from desire and anger.

43 2.3.43

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ।
अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय ॥

parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |
amātyaprabhṛtīssarvāḥprakṛtīścānurañjaya ||

हिंदी अर्थ

परोक्ष और प्रत्यक्ष दोनों रीतियों से काम करते हुए मंत्रियों से लेकर सब प्रजा को प्रसन्न रखो।

English meaning

Acting both through others and directly, keep all your subjects, beginning with your ministers, content.

44-45 2.3.44-45

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून् ।
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः ।
तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ॥

koṣṭhāgārāyudhāgāraiḥkṛtvā sannicayānbahūn |
tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |
tasyanandanti mitrāṇi labdhvā'mṛtamivāmarāḥ |
tasmāttvamapi cātmānaṃ niyamyaivaṃ samācara ||

हिंदी अर्थ

जो अन्नभंडार और शस्त्रागार भरकर, संतुष्ट और अनुरक्त प्रजा के साथ पृथ्वी का पालन करता है, उसके मित्र वैसे ही आनंदित होते हैं जैसे अमृत पाकर देवता। इसलिए तुम भी स्वयं को संयमित करके ऐसा ही आचरण करो।

English meaning

One who protects the earth having filled granaries and armouries, with his subjects content and loyal, his friends rejoice in him as the gods rejoiced on gaining nectar. So you too must restrain yourself and act in this way.

46 2.3.46

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ।
त्वरिता श्शीघ्रमभ्येत्य कौशल्यायै न्यवेदयन् ॥

tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ |
tvaritā śśīghramabhyetya kauśalyāyai nyavedayan ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर राम का प्रिय करने वाले उनके मित्र शीघ्र कौसल्या के पास गए और उन्हें बताया।

English meaning

Hearing this, Rama's friends, eager to please him, hurried quickly to Kausalya and told her.

47 2.3.47

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ।
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौशल्या प्रमदोत्तमा ॥

sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca |
vyādideśa priyākhyebhyaḥ kauśalyā pramadottamā ||

हिंदी अर्थ

स्त्रियों में श्रेष्ठ कौसल्या ने शुभ समाचार लाने वालों को सोना, गायें और अनेक प्रकार के रत्न देने का आदेश दिया।

English meaning

Kausalya, best of women, ordered gold, cows and jewels of many kinds to be given to those who brought the good news.

48 2.3.48

अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥

athā'bhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ |
yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर राघव राजा को प्रणाम करके रथ पर बैठे और जनसमूहों से सम्मानित होकर अपने तेजस्वी भवन को गए।

English meaning

Then Raghava saluted the king, mounted his chariot and went to his own splendid house, honoured by crowds of people.

49 2.3.49

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त च्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः ॥

te cāpi paurā nṛpatervacasta cchṛtvā tathā lābhamiveṣṭamāśu |
narendramāmantrya gṛhāṇi gatvā devānsamānarcuratiprahṛṣṭāḥ ||

हिंदी अर्थ

नगरवासी भी राजा के वचन सुनकर, मानो मनचाहा लाभ पा गए हों, राजा से विदा लेकर घर गए और अत्यंत प्रसन्न होकर देवताओं की पूजा की।

English meaning

The citizens too, hearing the king's words, as if they had gained their dearest wish, took leave of the king, went home, and worshipped the gods with great joy.

Next sarga · Ayodhya Kanda 4A Father's UrgencyTroubled by bad dreams, Dasharatha calls Rama again and urges him to be crowned tomorrow, while Bharata is away. Rama shares the news with Kausalya, Sumitra,…

Characters in this sarga

All characters