एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः । बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् । स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः । सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥
evaṃ śṛtvā tu saṃvādaṃ lakṣmaṇaḥ pūrvamāgataḥ | bāṣpaparyākulamukhaḥ śokaṃ soḍhumaśaknuvan | sa bhrātuścaraṇau gāḍhaṃ nipīḍya raghunandanaḥ | sītāmuvācātiyaśāṃ rāghavaṃ ca mahāvratam ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण, जो पहले ही आ गए थे और यह बातचीत सुन चुके थे, आँसुओं से भरे मुख वाले और शोक सह न पाने वाले, भाई के चरण कसकर पकड़कर, उन रघुनंदन ने यशस्विनी सीता और महाव्रती राघव से कहा:
English meaning Lakshmana, who had come earlier and heard this conversation, his face clouded with tears and unable to bear his grief, clasped his brother's feet tightly, and the joy of the Raghus spoke to the renowned Sita and to Raghava of great vows:
यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् । अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥
yadi gantuṃ kṛtābuddhirvanaṃ mṛgagajāyutam | ahaṃ tvānugamiṣyāmi vanamagre dhanurdharaḥ ||
हिंदी अर्थ यदि आपने हिरणों और हाथियों से भरे वन जाने का निश्चय कर लिया है, तो मैं धनुष लेकर आगे चलते हुए आपके साथ चलूँगा।
English meaning If you have made up your mind to go to the forest full of deer and elephants, I shall follow you, going ahead with my bow.
मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि । पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः ॥
mayā sameto'raṇyāni bahūni vicariṣyasi | pakṣibhirmṛgayūthaiśca saṃghuṣṭāni samantataḥ ||
हिंदी अर्थ मेरे साथ आप पक्षियों और हिरणों के झुंडों से चारों ओर गूँजते अनेक वनों में विचरेंगे।
English meaning With me you will roam many forests echoing on every side with birds and herds of deer.
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे । ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥
na devalokākramaṇaṃ nāmaratvamahaṃ vṛṇe | aiśvaryaṃ vāpi lokānāṃ kāmaye na tvayā vinā ||
हिंदी अर्थ मैं न देवलोक जाना चाहता हूँ, न अमरता, न आपके बिना लोकों का ऐश्वर्य।
English meaning I do not choose to go to the world of the gods, nor immortality, nor do I want lordship of the worlds without you.
एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः । रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत् ॥
evaṃ bruvāṇassaumitrirvanavāsāya niścitaḥ | rāmeṇa bahubhissāntvairniṣidhdaḥ punarabravīt ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहते, वनवास के लिए दृढ़ सुमित्रानंदन को राम ने अनेक सांत्वना भरे वचनों से रोका, तब वे फिर बोले:
English meaning Speaking so, the son of Sumitra, resolved on forest life, was held back by Rama with many soothing words, and spoke again:
अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् । किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम् ॥
anujñātaśca bhavatā pūrvameva yadasmyaham | kimidānīṃ punaridaṃ kriyate mannivāraṇam ||
हिंदी अर्थ जब आपने पहले ही मुझे अनुमति दे दी थी, तो अब फिर मुझे क्यों रोक रहे हैं?
English meaning Since you gave me leave before, why do you now hold me back again?
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः । एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥
yadarthaṃ pratiṣedho me kriyate gantumicchataḥ | etadicchāmi vijñātuṃ saṃśayo hi mamānagha ||
हिंदी अर्थ मैं जानना चाहता हूँ कि जब मैं जाना चाहता हूँ तो आप मुझे क्यों मना करते हैं। हे निष्पाप, मुझे संशय है।
English meaning I wish to know why you forbid me when I want to go. I am in doubt, sinless one.
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः । स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥
tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ | sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim ||
हिंदी अर्थ तब तेजस्वी राम ने सामने खड़े, आगे चलने को तैयार, हाथ जोड़कर विनती करते वीर लक्ष्मण से कहा:
English meaning Then radiant Rama said to Lakshmana, the hero standing before him ready to lead the way, begging with folded hands:
स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः । प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे ॥
snigdho dharmarato vīrassatataṃ satpathe sthitaḥ | priyaḥ prāṇasamo vaśyo bhrātā cāpi sakhā ca me ||
हिंदी अर्थ तुम स्नेही, धर्म में लगे, वीर, सदा सन्मार्ग पर, मुझे प्राणों के समान प्रिय, आज्ञाकारी, मेरे भाई और मित्र हो।
English meaning You are loving, devoted to dharma, brave, always on the right path, dear to me as my life, obedient, my brother and my friend.
मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् । को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥
mayā'dya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam | ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, यदि तुम आज मेरे साथ उस वन चले जाओ, तो कौसल्या या यशस्विनी सुमित्रा का पालन कौन करेगा?
English meaning Son of Sumitra, if you go with me today to that forest, who will support Kausalya or renowned Sumitra?
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव । स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥
abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva | sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ ||
हिंदी अर्थ वे तेजस्वी राजा, जो बादल की तरह धरती पर सबकी इच्छाएँ बरसाते थे, काम के फंदे में फँस गए हैं।
English meaning The radiant king, who showered everyone with what they wished as the rain cloud showers the earth, is caught in the noose of desire.
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता । दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥
sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapate ssutā | duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam ||
हिंदी अर्थ यह राज्य पाकर राजा अश्वपति की पुत्री अपनी दुखी सौतों का कोई भला नहीं करेंगी।
English meaning Once she gains this kingdom, the daughter of King Ashvapati will do no good to her grieving co wives.
न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् । भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥
na smariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ ca suduḥkhitām | bharato rājyamāsādya kaikeyyāṃ paryavasthitaḥ ||
हिंदी अर्थ राज्य पाकर और कैकेयी के पक्ष में रहकर भरत कौसल्या और अत्यंत दुखी सुमित्रा को याद नहीं करेंगे।
English meaning Bharata, gaining the kingdom and standing by Kaikeyi, will not remember Kausalya and the deeply grieving Sumitra.
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा । सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर ॥
tāmāryāṃ svayameveha rājānugrahaṇena vā | saumitre bhara kauśalyāmuktamarthamimaṃ cara ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, यहीं स्वयं या राजा की कृपा से आर्या कौसल्या का पालन करो। यह जो मैं कहता हूँ वह करो।
English meaning Son of Sumitra, support noble Kausalya here yourself or through the king's favour. Do this that I ask.
एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता । धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥
evaṃ mama ca te bhaktirbhaviṣyati sudarśitā | dharmajña gurupūjāyāṃ dharmaścāpyatulo mahān ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार, हे धर्मज्ञ, मेरे प्रति तुम्हारी भक्ति स्पष्ट दिखेगी, और गुरुजनों की पूजा में महान और अनुपम धर्म है।
English meaning In this way your devotion to me will be clearly shown, knower of dharma, and there is great and matchless merit in honouring elders.
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन । अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥
evaṃ kuruṣva saumitre matkṛte raghunandana | asmābhirviprahīṇāyā māturno na bhavetsukham ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, रघुनंदन, मेरे लिए ऐसा करो, ताकि हमसे बिछुड़ी हमारी माता का सुख न छिन जाए।
English meaning Do this for my sake, son of Sumitra, joy of the Raghus, so that our mother, deprived of us, may not lose all happiness.
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇa śślakṣṇayā girā | pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam ||
हिंदी अर्थ राम के ऐसे कोमल वचन सुनकर बात करना जानने वाले लक्ष्मण ने वाक्पटु राम को उत्तर दिया:
English meaning Told this by Rama in gentle words, Lakshmana, who knew how to speak, replied to Rama, master of speech:
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति । कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥
tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ ||
हिंदी अर्थ वीर, आपके ही तेज से भरत सावधानी से कौसल्या और सुमित्रा का सम्मान करेंगे; इसमें संदेह नहीं।
English meaning Hero, by your power alone Bharata will honour Kausalya and Sumitra with care; of that there is no doubt.
कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् । यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम् ॥
kauśalyā bibhṛyādāryā sahasramapi madvidhān | yasyāssahasraṃ grāmāṇāṃ samprāpta mupajīvanam ||
हिंदी अर्थ आर्या कौसल्या, जिन्हें हजार गाँवों की आय मिली है, मुझ जैसे हजार लोगों का भी पालन कर सकती हैं।
English meaning Noble Kausalya, who has the income of a thousand villages, could support even a thousand men like me.
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च । पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी ॥
tadātmabharaṇe caiva mama mātustathaiva ca | paryāptā madvidhānāṃ ca bharaṇāya yaśasvinī ||
हिंदी अर्थ वे यशस्विनी अपने, मेरी माता के, और मुझ जैसे अन्य लोगों के पालन के लिए भी पर्याप्त हैं।
English meaning That renowned lady has enough to support herself and my mother, and others like me too.
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते । कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥
kuruṣva māmanucaraṃ vaidharmyaṃ neha vidyate | kṛtārtho'haṃ bhaviṣyāmi tava cārthaḥ prakalpate ||
हिंदी अर्थ मुझे अपना अनुचर बनाइए; इसमें कोई अधर्म नहीं। मेरी इच्छा पूरी होगी और आपका प्रयोजन भी सिद्ध होगा।
English meaning Make me your follower; there is nothing against dharma in it. I shall have my wish and your purpose will be served.
धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः । अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥
dhanurādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ | agrataste gamiṣyāmi panthānamanudarśayan ||
हिंदी अर्थ बाणों सहित धनुष लेकर और कुदाल तथा टोकरी उठाकर मैं मार्ग दिखाते हुए आपके आगे चलूँगा।
English meaning Taking my bow with arrows, and carrying a spade and basket, I shall go ahead of you, showing the way.
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च । वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥
āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca | vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām ||
हिंदी अर्थ मैं आपके लिए प्रतिदिन कंद, फल और तपस्वियों के योग्य अन्य वन्य भोजन लाऊँगा।
English meaning I shall bring you every day roots and fruits and other forest foods fit for ascetics.
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते । अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते ॥
bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate | ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrata ssvapataśca te ||
हिंदी अर्थ आप वैदेही के साथ पर्वत की ढलानों पर आनंद करेंगे; आप जागें या सोएँ, मैं सब करूँगा।
English meaning You shall enjoy yourself with Vaidehi on the mountain slopes; I shall do everything, whether you are awake or asleep.
रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् । व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥
rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam | vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam ||
हिंदी अर्थ इन वचनों से अत्यंत प्रसन्न होकर राम ने उत्तर दिया: जाओ, सुमित्रानंदन, अपने सब मित्रों से विदा ले लो।
English meaning Greatly pleased with these words, Rama replied: Go, son of Sumitra, and take leave of all your friends.
27-29
2.31.27-29
Copy link
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम् । जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने । अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ । आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ । सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि । सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥
ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇa ssvayam | janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane | abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau | ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau | satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani | sarvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa ||
हिंदी अर्थ जो दो भयानक दिखने वाले दिव्य धनुष महात्मा वरुण ने स्वयं राजा जनक को उनके महायज्ञ में दिए थे, दो दिव्य अभेद्य कवच, अक्षय बाणों वाले दो तरकश, और सूर्य जैसी निर्मल सोने से सजी दो तलवारें, जो सब आचार्य के घर में सम्मान से रखी हैं: लक्ष्मण, ये सब अस्त्र लेकर शीघ्र लौट आओ।
English meaning The two divine bows of fearsome look that the great souled Varuna himself gave to King Janaka at his great sacrifice, the two divine impenetrable coats of armour, the two quivers with inexhaustible arrows, and the two swords bright as the sun and adorned with gold, all kept with honour in our teacher's house: take all these weapons and come back quickly, Lakshmana.
स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः । इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥
sa suhṛjjanamāmantryavanavāsāya niścitaḥ | ikṣvākugurumāgamya jagrāhāyudhamuttamam ||
हिंदी अर्थ मित्रों से विदा लेकर, वनवास के लिए दृढ़ होकर वे इक्ष्वाकुओं के गुरु के पास गए और उत्तम अस्त्र लिए।
English meaning Having taken leave of his friends, resolved on forest life, he went to the teacher of the Ikshvakus and took the excellent weapons.
तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम् । रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम् ॥
taddhivyaṃ rājaśārdūla satkṛtaṃ mālyabhūṣitam | rāmāya darśayāmāsa saumitrissarvamāyudham ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन ने राजसिंह राम को वे सब दिव्य, सम्मानित और मालाओं से सजे अस्त्र दिखाए।
English meaning The son of Sumitra showed Rama, tiger among kings, all those divine weapons, honoured and adorned with garlands.
तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् । काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥
tamuvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam | kāle tvamāgata saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa ||
हिंदी अर्थ आत्मवान राम ने आए हुए लक्ष्मण से प्रेम से कहा: सौम्य लक्ष्मण, तुम ठीक उसी समय आए जब मैं चाहता था।
English meaning Self possessed Rama said lovingly to Lakshmana when he came: Gentle Lakshmana, you have come at the time I wished.
अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् । ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप ॥
ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam | brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha parantapa ||
हिंदी अर्थ हे शत्रुतापन, मैं तुम्हारे साथ यह अपना धन ब्राह्मणों और तपस्वियों को देना चाहता हूँ।
English meaning Scorcher of foes, I wish to give away this wealth of mine with you, to brahmins and ascetics.
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः । तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम् ॥
vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ | teṣāmapi ca me bhūyassarveṣāñcopajīvinām ||
हिंदी अर्थ यहाँ श्रेष्ठ ब्राह्मण गुरुजनों के प्रति दृढ़ भक्ति के साथ रहते हैं; और मुझ पर आश्रित सब लोगों को भी मैं और देना चाहता हूँ।
English meaning Excellent brahmins live here with firm devotion to our elders; and I wish to give still more to all those who depend on me.
वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् । अभिप्रयास्यामि वनं समस्ता नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥
vaśiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām | abhiprayāsyāmi vanaṃ samastā nabhyarcya śiṣṭānaparān dvijātīn ||
हिंदी अर्थ वसिष्ठ के पुत्र, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ आर्य सुयज्ञ को शीघ्र ले आओ। अन्य सब विद्वान ब्राह्मणों का सत्कार करके मैं वन जाऊँगा।
English meaning Bring quickly the noble Suyajna, son of Vasishtha, best of brahmins. I shall go to the forest after honouring all the other learned brahmins.