Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 30 of 119 47 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 30

Rama Agrees

अयोध्याकांड, सर्ग 30: राम की स्वीकृति

Seeing her tears and resolve, Rama agrees to take Sita and asks her to give away their possessions before they leave.

उनके आँसू और दृढ़ता देखकर राम सीता को साथ ले जाना स्वीकार करते हैं और जाने से पहले अपनी संपत्ति दान करने को कहते हैं।

1 2.30.1

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा ।
वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥

sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā |
vanavāsanimittāya bhartāramidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम द्वारा सांत्वना दी जाती हुई जनकपुत्री मैथिली ने वन जाने के विषय में पति से कहा:

English meaning

Being comforted by Rama, Maithili, daughter of Janaka, spoke to her husband about going to the forest:

2 2.30.2

सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम् ।
प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥

sā tamuttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasam |
praṇayāccābhimānācca paricikṣepa rāghavam ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत व्याकुल होकर, प्रेम और अभिमान से सीता ने चौड़े वक्ष वाले राघव पर व्यंग्य किया:

English meaning

Deeply agitated, out of love and pride, Sita taunted broad chested Raghava:

3 2.30.3

किं त्वाऽमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः ।
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥

kiṃ tvā'manyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ |
rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham ||

हिंदी अर्थ

राम, मेरे पिता, विदेहराज, मिथिलापति ने क्या सोचा था जब उन्हें पुरुष के रूप में एक स्त्री दामाद के रूप में मिली?

English meaning

Rama, what did my father, the Videha king, lord of Mithila, think when he gained as son in law a woman in the form of a man?

4 2.30.4

अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद्यदि वक्ष्यति ।
तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥

anṛtaṃ bata loko'yamajñānādyadi vakṣyati |
tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare ||

हिंदी अर्थ

हाय, संसार अज्ञान से झूठ कहेगा यदि वह कहे कि तपते सूर्य जैसे राम में महान तेज नहीं है।

English meaning

Alas, the world would speak falsely in its ignorance if it said there is no great radiance in Rama, like the burning sun.

5 2.30.5

किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते ।
यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥

kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te |
yatparityaktukāmastvaṃ māmananyaparāyaṇām ||

हिंदी अर्थ

आप किस कारण उदास हैं, या आपको किससे भय है, कि आप मुझे, जिसका कोई और आश्रय नहीं, छोड़ना चाहते हैं?

English meaning

What makes you downcast, or what do you fear, that you wish to abandon me, who have no other refuge?

6 2.30.6

द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् ।
सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥

dyumatsenasutaṃ vīra satyavantamanuvratām |
sāvitrīmiva māṃ viddhi tvamātmavaśavartinīm ||

हिंदी अर्थ

वीर, मुझे द्युमत्सेन के पुत्र सत्यवान की अनुगामिनी सावित्री जैसी, और सदा आपके वश में रहने वाली जानिए।

English meaning

Hero, know me to be like Savitri, devoted to Satyavan son of Dyumatsena, and always under your sway.

7 2.30.7

न त्वहं मनसाऽप्यन्यं द्रष्टाऽस्मि त्वदृतेऽनघ ।
त्वया राघव गच्छेयं यथाऽन्या कुलपांसिनी ॥

na tvahaṃ manasā'pyanyaṃ draṣṭā'smi tvadṛte'nagha |
tvayā rāghava gaccheyaṃ yathā'nyā kulapāṃsinī ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, मैं मन से भी आपके सिवा किसी और को नहीं देखूँगी। राघव, मैं आपके साथ चलूँगी, कुल को कलंकित करने वाली किसी स्त्री की तरह नहीं।

English meaning

Sinless one, I would not even in thought look at another but you. Raghava, I would go with you, not like some woman who disgraces her family.

8 2.30.8

स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् ।
शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥

svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīm |
śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi ||

हिंदी अर्थ

राम, क्या आप नट की तरह मुझे दूसरों को सौंपना चाहते हैं, अपनी सती पत्नी, जिसे कुमारी अवस्था में ब्याहा और जो लंबे समय से आपके साथ रही?

English meaning

Rama, would you, like an actor, wish to hand me over to others, your own chaste wife, wedded as a maiden, who has long lived with you?

9 2.30.9

यस्य पथ्यं च रामाऽत्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे ।
त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदाऽनघ ॥

yasya pathyaṃ ca rāmā'ttha yasya cārthe'varudhyase |
tvaṃ tasya bhava vaśyaśca vidheyaśca sadā'nagha ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप राम, जिसके हित की आप बात करते हैं और जिसके लिए आपको राज्य से रोका गया, उसके आप ही सदा आज्ञाकारी और अधीन बने रहिए।

English meaning

Sinless Rama, you yourself be always obedient and submissive to the one whose good you speak of and for whose sake you are kept from the throne.

10 2.30.10

स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि ।
तपो वा यदि वाऽरण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह मे त्वया ॥

sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātumarhasi |
tapo vā yadi vā'raṇyaṃ svargo vā syātsaha me tvayā ||

हिंदी अर्थ

आपको मुझे लिए बिना वन नहीं जाना चाहिए। तप हो, वन हो या स्वर्ग, वह आपके साथ ही हो।

English meaning

You must not set out for the forest without taking me. Whether austerity, or forest, or heaven, let it be with you.

11 2.30.11

न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः ।
पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव ॥

na ca me bhavitā tatra kaścitpathi pariśramaḥ |
pṛṣṭhatastava gacchantyā vihāraśayaneṣviva ||

हिंदी अर्थ

आपके पीछे चलते हुए मार्ग में मुझे कोई थकान नहीं होगी, मानो विहार की शय्याओं पर हूँ।

English meaning

There will be no weariness for me on the road, walking behind you, as if on pleasure couches.

12 2.30.12

कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।
तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥

kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ |
tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā ||

हिंदी अर्थ

आपके साथ मार्ग में कुश, काँस, सरकंडे, सींकें और काँटेदार पेड़ मुझे रुई और मृगचर्म जैसे लगेंगे।

English meaning

Kusha, kasha, reeds, grasses and thorny trees on the road with you will feel to me like cotton and soft deerskin.

13 2.30.13

महावातसमुद्धूतं यन्मामपकरिष्यति ।
रजो रमण तन्मन्ये परार्थ्यमिव चन्दनम् ॥

mahāvātasamuddhūtaṃ yanmāmapakariṣyati |
rajo ramaṇa tanmanye parārthyamiva candanam ||

हिंदी अर्थ

प्रिय, तेज हवाओं से उड़कर जो धूल मुझ पर पड़ेगी, उसे मैं उत्तम चंदन समझूँगी।

English meaning

The dust raised by great winds that settles on me, beloved, I shall think of as the finest sandal paste.

14 2.30.14

शाद्वलेषु यथा शिश्ये वनान्ते वनगोचर ।
कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः ॥

śādvaleṣu yathā śiśye vanānte vanagocara |
kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syātsukhataraṃ tataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब मैं वन में विचरती हुई वन के किनारे हरी घास पर सोऊँगी, तब उससे अधिक सुखद क्या होगा, कालीन और बिछौने वाले पलंग भी नहीं।

English meaning

When I lie on grassy ground at the forest's edge, roaming the woods, what could be more pleasant than that, even beds with rugs and coverlets?

15 2.30.15

पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु ।
दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥

patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattvamalpaṃ vā yadi vā bahu |
dāsyasi svayamāhṛtya tanme'mṛtarasopamam ||

हिंदी अर्थ

पत्ता, कंद या फल, थोड़ा या बहुत, जो कुछ आप स्वयं लाकर मुझे देंगे, वह मेरे लिए अमृत जैसा होगा।

English meaning

Leaf, root or fruit, little or much, whatever you bring yourself and give me will be like nectar to me.

16 2.30.16

न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।
आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥

na māturna pitustatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |
ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||

हिंदी अर्थ

हर ऋतु के फूलों और फलों का आनंद लेती हुई मैं वहाँ न माता को याद करूँगी, न पिता को, न घर को।

English meaning

Enjoying the flowers and fruits of each season, I shall not remember mother or father there, nor home.

17 2.30.17

न च तत्र ततः किञ्चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् ।
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥

na ca tatra tataḥ kiñciddraṣṭumarhasi vipriyam |
matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||

हिंदी अर्थ

वहाँ आप मेरे कारण कुछ अप्रिय नहीं देखेंगे। मेरे लिए आपको कोई शोक नहीं होगा, और मुझे पालना कठिन नहीं होगा।

English meaning

You will see nothing unpleasant there because of me. You will have no grief on my account, and I shall not be hard to keep.

18 2.30.18

य स्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना ।
इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥

ya stvayā saha sa svargo nirayo yastvayā vinā |
iti jānanparāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha ||

हिंदी अर्थ

जहाँ आप हैं वही स्वर्ग है, और आपके बिना नरक। यह जानकर, राम, परम प्रसन्नता से मेरे साथ चलिए।

English meaning

Where you are is heaven, and without you is hell. Knowing this, Rama, go with me in supreme joy.

19 2.30.19

अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यति ।
विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां गमम् ॥

atha māmevamavyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyati |
viṣamadyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ gamam ||

हिंदी अर्थ

यदि आप मुझ दृढ़ निश्चयी को वन नहीं ले जाएँगे, तो मैं आज ही विष पी लूँगी, ताकि शत्रुओं के वश में न पड़ूँ।

English meaning

If you do not take me, so resolved, to the forest, I shall drink poison today, so as not to fall into the power of enemies.

20 2.30.20

पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् ।
उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥

paścādapi hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam |
ujjhitāyāstvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam ||

हिंदी अर्थ

स्वामी, आपसे त्यागी जाकर मैं बाद में भी दुख में नहीं जी सकूँगी। तुरंत मर जाना बेहतर है।

English meaning

My lord, abandoned by you, I could not live afterwards in sorrow either. Better to die at once.

21 2.30.21

इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥

imaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtamapi notsahe |
kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā ||

हिंदी अर्थ

मैं यह शोक एक क्षण भी नहीं सह सकती; फिर दुखी होकर दस, तीन और एक वर्ष कैसे सहूँगी?

English meaning

I cannot bear this grief even for a moment; how then, in sorrow, for ten years and three and one?

22 2.30.22

इति सा शोकसन्तप्ता विलप्य करुणं बहु ।
चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥

iti sā śokasantaptā vilapya karuṇaṃ bahu |
cukrośa patimāyastā bhṛśamāliṅgya sasvaram ||

हिंदी अर्थ

शोक से जलती हुई उन्होंने बहुत करुण विलाप किया, और व्याकुल होकर पति को कसकर पकड़कर जोर से रोईं।

English meaning

Lamenting so pitifully and at length, burning with grief, she wept aloud, clinging tightly to her husband in her distress.

23 2.30.23

सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना ।
चिरसन्नियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥

sā viddhā bahubhirvākyairdigdhairiva gajāṅganā |
cirasanniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnimivāraṇiḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके अनेक वचनों से विषबुझे बाणों से बिंधी हथिनी की तरह आहत होकर उन्होंने लंबे समय से रोके आँसू बहा दिए, जैसे अरणी अग्नि देती है।

English meaning

Pierced by his many words as a she elephant by poisoned arrows, she let flow the tears long held back, as kindling sticks give forth fire.

24 2.30.24

तस्या स्फटिकसङ्काशं वारि सन्तापसम्भवम् ।
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥

tasyā sphaṭikasaṅkāśaṃ vāri santāpasambhavam |
netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyāmivodakam ||

हिंदी अर्थ

संताप से उत्पन्न स्फटिक जैसे निर्मल आँसू उनकी आँखों से ऐसे बहे जैसे कमलों से जल।

English meaning

Tears clear as crystal, born of anguish, streamed from her eyes like water from lotuses.

25 2.30.25

तच्चैवामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम् ।
पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम् ॥

taccaivāmalacandrābhaṃ mukhamāyatalocanam |
paryaśuṣyata bāṣpeṇa jaloddhṛtamivāmbujam ||

हिंदी अर्थ

निर्मल चंद्रमा जैसा उजला उनका लंबी आँखों वाला मुख आँसुओं से ऐसे मुरझा गया जैसे जल से निकाला कमल।

English meaning

Her long eyed face, bright as the clear moon, wilted with tears like a lotus pulled out of the water.

26 2.30.26

तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् ।
उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥

tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñāmiva duḥkhitām |
uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃstadā ||

हिंदी अर्थ

लगभग अचेत होकर दुखी पड़ी उन्हें बाहों में लेकर राम ने तब विश्वास दिलाते हुए कहा:

English meaning

Taking her in his arms as she lay grieving, almost senseless, Rama then spoke words to reassure her:

27 2.30.27

न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये ।
न हि मेऽस्ति भयं किञ्चित्स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥

na devi tava duḥkhena svargamapyabhirocaye |
na hi me'sti bhayaṃ kiñcitsvayambhoriva sarvataḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी, तुम्हारे दुख की कीमत पर मैं स्वर्ग भी नहीं चाहता। स्वयंभू की तरह मुझे किसी ओर से कोई भय नहीं।

English meaning

Queen, I would not want even heaven at the cost of your sorrow. I have no fear of anything from any side, like the Self born.

28 2.30.28

तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने ।
वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥

tava sarvamabhiprāyamavijñāya śubhānane |
vāsaṃ na rocaye'raṇye śaktimānapi rakṣaṇe ||

हिंदी अर्थ

हे सुमुखी, तुम्हारा पूरा आशय न जानकर, रक्षा करने में समर्थ होते हुए भी, मैं तुम्हारा वन में रहना नहीं चाहता था।

English meaning

Fair faced one, not knowing your full intention, I did not want you to live in the forest, though I am able to protect you.

29 2.30.29

यत्सृष्टाऽसि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि ।
न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥

yatsṛṣṭā'si mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili |
na vihātuṃ mayā śakyā kīrtirātmavatā yathā ||

हिंदी अर्थ

मैथिली, क्योंकि तुम मेरे साथ वन में रहने के लिए ही बनी हो, मैं तुम्हें नहीं छोड़ सकता, जैसे आत्मसम्मानी व्यक्ति अपनी कीर्ति नहीं छोड़ सकता।

English meaning

Maithili, since you were created to live in the forest with me, I cannot leave you, as a self respecting man cannot leave his good name.

30 2.30.30

धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा ।
तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥

dharmastu gajanāsoru sadbhirācaritaḥ purā |
taṃ cāhamanuvarte'dya yathā sūryaṃ suvarcalā ||

हिंदी अर्थ

हे हाथी की सूँड़ जैसी जाँघों वाली, मैं आज सज्जनों द्वारा पहले से अपनाए धर्म का अनुसरण करता हूँ, जैसे सुवर्चला सूर्य का।

English meaning

Lady with thighs like an elephant's trunk, I follow today the dharma practised by the good of old, as Suvarchala follows the sun.

31 2.30.31

न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि ।
वचनं तन्नयति मां पितु स्सत्योपबृंहितम् ॥

na khalvahaṃ na gaccheyaṃ vanaṃ janakanandini |
vacanaṃ tannayati māṃ pitu ssatyopabṛṃhitam ||

हिंदी अर्थ

हे जनकनंदिनी, मैं वन न जाऊँ ऐसा नहीं हो सकता। सत्य से पुष्ट पिता का वचन मुझे ले जा रहा है।

English meaning

Joy of Janaka, I cannot fail to go to the forest. My father's word, strengthened by truth, leads me.

32 2.30.32

एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता ।
अतश्च तं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

eṣa dharmastu suśroṇi piturmātuśca vaśyatā |
ataśca taṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitumutsahe ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, यही धर्म है: पिता और माता की आज्ञा मानना। उसका उल्लंघन करके मैं जीना नहीं चाहूँगा।

English meaning

Lovely one, this is dharma: obedience to father and mother. Going against it, I would not wish to live.

33 2.30.33

अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते ।
स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥

asvādhīnaṃ kathaṃ daivaṃ prakārairabhirādhyate |
svādhīnaṃ samatikramya mātaraṃ pitaraṃ gurum ||

हिंदी अर्थ

अपने वश के माता, पिता और गुरु को छोड़कर, वश से बाहर के भाग्य को किसी भी उपाय से कैसे प्रसन्न किया जा सकता है?

English meaning

How can one win fate, which is beyond one's control, by any means, while setting aside mother, father and teacher, who are within reach?

34 2.30.34

यत्त्रयं तत्त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि ।
नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥

yattrayaṃ tattrayo lokāḥ pavitraṃ tatsamaṃ bhuvi |
nānyadasti śubhāpāṅge tenedamabhirādhyate ||

हिंदी अर्थ

ये तीनों ही तीनों लोक हैं; हे सुंदर नेत्रों वाली, पृथ्वी पर इनके समान पवित्र कुछ नहीं। इसलिए इनकी पूजा की जाती है।

English meaning

These three are the three worlds; there is nothing on earth as holy as they, fair eyed one. That is why they are worshipped.

35 2.30.35

न सत्यं दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः ।
तथा बलकरा स्सीते यथा सेवा पितुर्हिता ॥

na satyaṃ dānamānau vā na yajñāścāptadakṣiṇāḥ |
tathā balakarā ssīte yathā sevā piturhitā ||

हिंदी अर्थ

सीता, न सत्य, न दान, न मान, न भरपूर दक्षिणा वाले यज्ञ उतना बल देते हैं जितना पिता की सेवा।

English meaning

Sita, neither truth nor charity nor honour nor sacrifices with rich fees give such strength as service to one's father.

36 2.30.36

स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रास्सुखानि च ।
गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥

svargo dhanaṃ vā dhānyaṃ vā vidyāḥ putrāssukhāni ca |
guruvṛttyanurodhena na kiñcidapi durlabham ||

हिंदी अर्थ

स्वर्ग, धन, धान्य, विद्या, पुत्र और सुख: बड़ों की आज्ञा मानने से कुछ भी दुर्लभ नहीं।

English meaning

Heaven, wealth, grain, learning, sons and happiness: nothing at all is hard to gain by following one's elders.

37 2.30.37

देवगन्धर्वगोलोकान्ब्रह्मलोकां स्तथाऽपरान् ।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥

devagandharvagolokānbrahmalokāṃ stathā'parān |
prāpnuvanti mahātmāno mātāpitṛparāyaṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

माता पिता के प्रति समर्पित महात्मा देवलोक, गंधर्वलोक, गोलोक, ब्रह्मलोक और अन्य लोक पाते हैं।

English meaning

Great souls devoted to mother and father reach the worlds of the gods, the gandharvas, Goloka, the world of Brahma and others.

38 2.30.38

स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः ।
तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मस्सनातनः ॥

sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ |
tathā vartitumicchāmi sa hi dharmassanātanaḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे सत्य और धर्म के मार्ग पर स्थित मेरे पिता मुझे आज्ञा देते हैं, वैसे ही मैं करना चाहता हूँ; क्योंकि यही सनातन धर्म है।

English meaning

As my father, standing on the path of truth and dharma, commands me, so I wish to act; for that is the eternal dharma.

39 2.30.39

मम सन्ना मतिस्सीते त्वां नेतुं दण्डकावनम् ।
वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता ॥

mama sannā matissīte tvāṃ netuṃ daṇḍakāvanam |
vasiṣyāmīti sā tvaṃ māmanuyātuṃ suniścitā ||

हिंदी अर्थ

सीता, तुम्हें दंडकवन ले जाने का मेरा विचार मंद पड़ गया था, पर तुम यह कहकर मेरे पीछे चलने को दृढ़ हो: मैं वहीं रहूँगी।

English meaning

Sita, my thought of taking you to the Dandaka forest had faded, but you are firmly resolved to follow me, saying: I shall live there.

40 2.30.40

सा हि सृष्टाऽनवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे ।
अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥

sā hi sṛṣṭā'navadyāṅgi vanāya madirekṣaṇe |
anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava ||

हिंदी अर्थ

हे निर्दोष अंगों वाली, मदभरे नेत्रों वाली, तुम वन के लिए ही बनी हो। हे भीरु, मेरे पीछे चलो; मेरी सहधर्मिणी बनो।

English meaning

Flawless one with intoxicating eyes, you were made for the forest. Follow me, timid one; be my partner in dharma.

41 2.30.41

सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।
व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥

sarvathā sadṛśaṃ sīte mama svasya kulasya ca |
vyavasāyamanukrāntā kānte tvamatiśobhanam ||

हिंदी अर्थ

सीता, प्रिये, तुमने जो निश्चय किया है वह हर प्रकार से मेरे और मेरे कुल के योग्य है, और अत्यंत सुंदर है।

English meaning

Sita, beloved, the resolve you have made is in every way worthy of me and of my family, and most beautiful.

42 2.30.42

आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः ।
नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥

ārabhasva śubhaśroṇi vanavāsakṣamāḥ kriyāḥ |
nedānīṃ tvadṛte sīte svargo'pi mama rocate ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, वनवास के योग्य तैयारियाँ आरंभ करो। सीता, अब तुम्हारे बिना मुझे स्वर्ग भी नहीं भाता।

English meaning

Lovely one, begin the preparations fit for forest life. Sita, now without you not even heaven pleases me.

43 2.30.43

ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् ।
देहि चाशंसमानेभ्य स्सन्त्वरस्व च मा चिरम् ॥

brāhmaṇebhyaśca ratnāni bhikṣukebhyaśca bhojanam |
dehi cāśaṃsamānebhya ssantvarasva ca mā ciram ||

हिंदी अर्थ

ब्राह्मणों को रत्न और भिक्षुकों तथा माँगने वालों को भोजन दो, और जल्दी करो; देर मत करो।

English meaning

Give jewels to brahmins and food to beggars and to those who ask, and hurry; do not delay.

44-45 2.30.44-45

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च ।
रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः ।
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च ।
देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥

bhūṣaṇāni mahārhāṇi varavastrāṇi yāni ca |
ramaṇīyāśca ye kecitkrīḍārthāścāpyupaskarāḥ |
śayanīyāni yānāni mama cānyāni yāni ca |
dehi svabhṛtyavargasya brāhmaṇānāmanantaram ||

हिंदी अर्थ

मूल्यवान आभूषण और उत्तम वस्त्र, मनोरंजन की जो भी सुंदर वस्तुएँ हैं, शय्याएँ, वाहन और मेरी अन्य वस्तुएँ: ब्राह्मणों के बाद ये अपने सेवकों को दे दो।

English meaning

The costly ornaments and fine clothes, whatever lovely things there are for pleasure, the beds, the carriages and my other things: give them to our servants after the brahmins.

46 2.30.46

अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः ।
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥

anukūlaṃ tu sā bharturjñātvā gamanamātmanaḥ |
kṣipraṃ pramuditā devī dātumevopacakrame ||

हिंदी अर्थ

यह जानकर कि पति ने उनके जाने की अनुमति दे दी है, रानी शीघ्र और प्रसन्नता से दान देने लगीं।

English meaning

Knowing that her husband had agreed to her going, the queen quickly and joyfully began to give.

47 2.30.47

ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशश्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् ।
धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्स्विनी ॥

tataḥ prahṛṣṭā pratipūrṇamānasā yaśaśvinī bharturavekṣya bhāṣitam |
dhanāni ratnāni ca dātumaṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manassvinī ||

हिंदी अर्थ

तब प्रसन्न और पूर्ण मन वाली यशस्विनी, मनस्विनी स्त्री ने पति के वचनों का ध्यान रखते हुए धर्मात्माओं को धन और रत्न देना आरंभ किया।

English meaning

Then, delighted and with her heart fulfilled, the renowned and high minded lady, heeding her husband's words, began to give away wealth and jewels to those who upheld dharma.

Next sarga · Ayodhya Kanda 31Lakshmana Joins ThemLakshmana insists on coming. Rama agrees, and Lakshmana fetches the divine bows and weapons kept with Vasishtha.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story