Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 29 of 119 24 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 29

Sita Insists

अयोध्याकांड, सर्ग 29: सीता का हठ

Sita says that with Rama every hardship will feel like pleasure, and that a fortune teller once foretold she would live in a forest.

सीता कहती हैं कि राम के साथ हर कष्ट सुख लगेगा, और एक ज्योतिषी ने भविष्यवाणी की थी कि वे वन में रहेंगी।

1 2.29.1

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता ।
प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥

etattu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā |
prasaktāśrumukhī mandamidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर दुखी सीता ने आँसुओं से भीगे मुख से धीरे से कहा:

English meaning

Hearing Rama's words, Sita, grieved, her face streaming with tears, spoke softly:

2 2.29.2

ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति ।
गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥

ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati |
guṇānityeva tānviddhi tava snehapuraskṛtān ||

हिंदी अर्थ

जान लीजिए कि वनवास के जो दोष आपने बताए, वे आपके प्रेम के साथ मेरे लिए सब गुण ही होंगे।

English meaning

Know that the dangers of forest life you have described will all be blessings to me, with your love before me.

3-4 2.29.3-4

मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा ।
पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः ।
अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव ।
रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति ॥

mṛgā ssiṃhā gajāścaiva śārdūlā śśarabhāstathā |
pakṣiṇa ssṛmarāścaiva ye cānye vanacāriṇaḥ |
adṛṣṭapūrvarūpatvātsarve te tava rāghava |
rūpaṃ dṛṣṭvā'pasarpeyurbhaye sarve hi bibhyati ||

हिंदी अर्थ

हिरण, सिंह, हाथी, बाघ, शरभ, पक्षी, चमरी गाय और वन के अन्य सब प्राणी, राघव, आप जैसा रूप पहले कभी न देखने के कारण आपको देखकर भाग जाएँगे; क्योंकि भय की वस्तु से सब डरते हैं।

English meaning

Deer, lions, elephants, tigers, sharabhas, birds, yaks and all other creatures of the forest, Raghava, never having seen a form like yours, will all run away on seeing you; for all are afraid of what makes them fear.

5 2.29.5

त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया ।
त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम् ॥

tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā |
tvadviyogena me rāma tyaktavyamiha jīvitam ||

हिंदी अर्थ

गुरुजनों की आज्ञा से मुझे आपके साथ जाना है। राम, आपसे बिछुड़कर मुझे यहीं प्राण त्यागने होंगे।

English meaning

By the command of my elders I must go with you. Rama, parted from you I must give up my life here.

6 2.29.6

न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव ।
सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा ॥

na hi māṃ tvatsamīpasthāmapi śaknotirāghava |
surāṇāmīśvara śśakraḥ pradharṣayitumojasā ||

हिंदी अर्थ

राघव, जब मैं आपके पास हूँ, तब देवताओं के स्वामी इंद्र भी अपने बल से मुझ पर आक्रमण नहीं कर सकते।

English meaning

Raghava, while I stand near you, not even Shakra, lord of the gods, could overpower me with his might.

7 2.29.7

पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् ।
काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम् ॥

patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum |
kāmamevaṃ vidhaṃ rāma tvayā mama nidarśitam ||

हिंदी अर्थ

पति के बिना स्त्री जी नहीं सकती। राम, यह सत्य आपने स्वयं मुझे दिखाया है।

English meaning

A woman without her husband cannot live. Rama, you yourself have shown me this truth.

8 2.29.8

अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् ।
पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने ॥

atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam |
purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane ||

हिंदी अर्थ

इसके अतिरिक्त, हे महाप्राज्ञ, मैंने बहुत पहले पिता के घर ब्राह्मणों से सुना था कि मुझे निश्चय ही वन में रहना है।

English meaning

Besides, wise one, I heard long ago in my father's house from brahmins that it is true I must live in the forest.

9 2.29.9

लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा ।
वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल ॥

lakṣaṇibhyo dvijātibhya śśṛtvā'haṃ vacanaṃ purā |
vanavāsakṛtotsāhā nityameva mahābala ||

हिंदी अर्थ

लक्षण जानने वाले ब्राह्मणों से बहुत पहले यह सुनकर, हे महाबली, मैं सदा वन में रहने को उत्सुक रही हूँ।

English meaning

Having heard this long ago from brahmins who read signs, mighty one, I have always been eager to live in the forest.

10 2.29.10

आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल ।
सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥

ādeśo vanavāsasya prāptavya ssa mayā kila |
sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā ||

हिंदी अर्थ

वन में रहने का वह आदेश निश्चय ही मुझे पूरा करना है। इसलिए, प्रिय, मैं आपके साथ वहाँ जाऊँगी, अन्यथा नहीं।

English meaning

That command to live in the forest must surely be fulfilled by me. So I shall go there with you, beloved, and not otherwise.

11 2.29.11

कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया ।
कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः ॥

kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā |
kālaścāyaṃ samutpanna ssatyavāgbhavatu dvijaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं भविष्यवाणी पूरी करूँगी; मैं आपके साथ चलूँगी। समय आ गया है; ब्राह्मण का वचन सत्य हो।

English meaning

I shall fulfil the prophecy; I shall go with you. The time has come; let the brahmin's word prove true.

12 2.29.12

वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल ।
प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः ॥

vanavāse'bhijānāmi duḥkhāni bahuthā kila |
prāpyante niyataṃ vīra puruṣairakṛtātmabhiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, मैं जानती हूँ कि वनवास में निश्चय ही बहुत कष्ट मिलते हैं, पर उन पुरुषों को जिन्होंने स्वयं को नहीं साधा।

English meaning

I know, hero, that many hardships are certainly met in forest life, but by men who have not mastered themselves.

13 2.29.13

कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया ।
भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः ॥

kanyayā ca piturgehe vanavāsa śśṛto mayā |
bhikṣiṇyā ssādhuvṛttāyā mama māturihāgrataḥ ||

हिंदी अर्थ

पिता के घर कन्या रहते हुए मैंने माता के सामने एक सदाचारी भिक्षुणी से वनवास के बारे में सुना था।

English meaning

As a girl in my father's house I heard of forest life from a mendicant woman of good conduct, in front of my mother.

14 2.29.14

प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो ।
गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया ॥

prasāditaśca vai pūrvaṃ tvaṃ me bahutithaṃ prabho |
gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā ||

हिंदी अर्थ

स्वामी, बहुत पहले मैंने कई बार आपसे विनती की थी; मैं आपके साथ वन में जाकर रहना चाहती रही हूँ।

English meaning

My lord, long ago I begged you many times; I have longed to go and live in the forest with you.

15 2.29.15

कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव ।
वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥

kṛtakṣaṇā'haṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava |
vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate ||

हिंदी अर्थ

आपका कल्याण हो, राघव; मैं जाने के अवसर की प्रतीक्षा में रही हूँ। एक वीर के वनवास का जीवन मुझे भाता है।

English meaning

Bless you, Raghava; I have been waiting for the chance to go. The life of a hero's forest dwelling pleases me.

16 2.29.16

शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा ।
भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥

śuddhātmanpremabhāvādhdi bhaviṣyāmi vikalmaṣā |
bhartāramanugacchantī bhartā hi mama daivatam ||

हिंदी अर्थ

हे शुद्धात्मा, प्रेम से पति का अनुसरण करके मैं निष्कलंक हो जाऊँगी; क्योंकि पति ही मेरे देवता हैं।

English meaning

Pure souled one, following my husband out of love, I shall be free of stain; for my husband is my god.

17-18 2.29.17-18

प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया ।
श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ।
इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते ।
अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा ॥

pretyabhāve hi kalyāṇa ssaṅgamo me saha tvayā |
śrutirhi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām |
ihaloke ca pitṛbhiryā strī yasya mahāmate |
adbhirdattā svadharmeṇa pretyabhāve'pi tasya sā ||

हिंदी अर्थ

मृत्यु के बाद भी आपसे मेरा मिलन कल्याणकारी होगा। क्योंकि यशस्वी ब्राह्मणों की पवित्र श्रुति सुनी जाती है: हे महामति, इस लोक में जिस स्त्री को माता पिता अपने धर्म से जल के साथ किसी पुरुष को दान करते हैं, वह मृत्यु के बाद भी उसी की होती है।

English meaning

Even after death my union with you will be blessed. For the holy teaching of renowned brahmins is heard: Wise one, a woman given in this world by her parents to a man with water, by their own dharma, is his even after death.

19 2.29.19

एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् ।
नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥

evamasmātsvakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām |
nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā ||

हिंदी अर्थ

तो फिर किस कारण आप मुझे, अपनी सदाचारी और पतिव्रता पत्नी को, ले जाना नहीं चाहते?

English meaning

Then for what reason do you not wish to take me, your own wife, of good conduct and devoted to her husband?

20 2.29.20

भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः ।
नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनीम् ॥

bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
netumarhasi kākutstha samāna sukhaduḥkhinīm ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ, आपको मुझे, भक्त, पतिव्रता और दीन, सुख दुख में समान, आपके सुख दुख की साथी को, ले जाना चाहिए।

English meaning

Kakutstha, you should take me, devoted, faithful and wretched, the same in joy and sorrow, sharing your joys and sorrows.

21 2.29.21

ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि ।
विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात् ॥

yayadi māṃ duḥkhitāmevaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi |
viṣamagniṃ jalaṃ vā'hamāsthāsye mṛtyukāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

यदि आप मुझ दुखी को वन ले जाना नहीं चाहते, तो मैं प्राण त्यागने के लिए विष, अग्नि या जल का सहारा लूँगी।

English meaning

If you do not wish to take me to the forest, grieving as I am, I shall resort to poison, fire or water to end my life.

22 2.29.22

एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति ।
नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम् ॥

evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati |
nānumene mahābāhustāṃ netuṃ vijanaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

यद्यपि उन्होंने जाने के लिए अनेक प्रकार से विनती की, महाबाहु ने उन्हें निर्जन वन ले जाने की अनुमति नहीं दी।

English meaning

Though she begged him in so many ways to go, the mighty armed one did not agree to take her to the lonely forest.

23 2.29.23

एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता ।
स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः ॥

evamuktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā |
snāpayantīva gāmuṣṇairaśrubhirnayanacyutaiḥ ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर मैथिली गहरी चिंता में पड़ गईं, मानो अपनी आँखों से गिरते गर्म आँसुओं से धरती को नहला रही हों।

English meaning

Told this, Maithili fell into deep thought, as if bathing the ground with the hot tears falling from her eyes.

24 2.29.24

चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान् ।
ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत् ॥

cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitumātmavān |
tāmroṣṭhīṃ sa tadā sītāṃ kākutstho bahvasāntvayat ||

हिंदी अर्थ

उन्हें चिंतित देखकर, उन्हें लौटाने के लिए आत्मवान काकुत्स्थ ने तब ताम्र अधरों वाली सीता को अनेक प्रकार से सांत्वना दी।

English meaning

To turn her back as she brooded, the self possessed Kakutstha then comforted the copper lipped Sita in many ways.

Next sarga · Ayodhya Kanda 30Rama AgreesSeeing her tears and resolve, Rama agrees to take Sita and asks her to give away their possessions before they leave.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story