Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 14 of 119 68 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 14

Morning of the Coronation

अयोध्याकांड, सर्ग 14: अभिषेक का प्रभात

Kaikeyi demands that Rama be summoned. Outside the city is ready for the ceremony, and Vasishtha arrives with the sacred materials, unaware of what has happened.

कैकेयी राम को बुलाने की माँग करती हैं। बाहर नगर अभिषेक के लिए तैयार है, और वसिष्ठ बिना कुछ जाने पवित्र सामग्री लेकर आते हैं।

1 2.14.1

पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि ।
विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥

putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
viveṣṭamānamudvīkṣya saikṣvākamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

पुत्रशोक से पीड़ित, अचेत भूमि पर पड़े और छटपटाते इक्ष्वाकु राजा को देखकर उस पापिनी ने कहा:

English meaning

Seeing the Ikshvaku king lying senseless on the ground, tormented by grief for his son and writhing, the wicked woman said:

2 2.14.2

पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् ।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥

pāpaṃ kṛtvaiva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi ||

हिंदी अर्थ

मुझे वचन देकर आप ऐसे उदास होकर भूमि पर क्यों पड़े हैं मानो कोई पाप किया हो? आपको अपनी मर्यादा पर टिके रहना चाहिए।

English meaning

Having promised me, why do you lie on the ground dejected as if you had done some sin? You should keep to your word.

3 2.14.3

आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः ।
सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः ॥

āhu ssatyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ |
satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ prabodhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

धर्म जानने वाले कहते हैं कि सत्य ही परम धर्म है। सत्य का आश्रय लेकर ही मैंने आपको धर्म की याद दिलाई है।

English meaning

Those who know dharma say truth is the highest dharma. Relying on truth I have reminded you of dharma.

4 2.14.4

संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः ।
प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम् ॥

saṃśrutya śaibyaśśyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
pradāya pakṣiṇe rāja njagāma gatimuttamām ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वीपति राजा शैब्य ने बाज को वचन देकर अपना शरीर उस पक्षी को दे दिया, और उत्तम गति पाई।

English meaning

King Shaibya, lord of the earth, having promised a hawk, gave his own body to the bird, and reached the highest state.

5 2.14.5

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥

tathā hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage |
yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau ||

हिंदी अर्थ

इसी प्रकार तेजस्वी अलर्क ने वेदपारंगत ब्राह्मण के माँगने पर बिना दुख के अपनी आँखें निकालकर दे दीं।

English meaning

So too the radiant Alarka, when a brahmin learned in the Vedas begged of him, tore out his own eyes and gave them without regret.

6 2.14.6

सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते ॥

saritāṃ tu patissvalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ |
satyānurodhātsamaye svāṃ velāṃ nātivartate ||

हिंदी अर्थ

नदियों का स्वामी सत्य से बँधकर अपनी छोटी मर्यादा का पालन करता है और सत्य के कारण ज्वार के समय भी अपना तट नहीं लाँघता।

English meaning

The lord of rivers, bound by truth, keeps to his small boundary and out of regard for truth does not cross his shore at the tide.

7 2.14.7

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः ।
सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम् ॥

satyamekapadaṃ brahma satye dharmaḥ pratiṣṭitaḥ |
satyamevākṣayā vedā satyenaivāpyate sparam ||

हिंदी अर्थ

सत्य ही एकाक्षर ब्रह्म है; धर्म सत्य पर टिका है। सत्य ही अक्षय वेद है, और सत्य से ही परम प्राप्त होता है।

English meaning

Truth is the one word that is Brahman; dharma rests on truth. Truth is the imperishable Veda, and by truth the highest is gained.

8 2.14.8

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥

satyaṃ samanuvartasva yadi dharme dhṛtā matiḥ |
saphalassa varo me'stu varado hyasi sattama ||

हिंदी अर्थ

यदि आपकी बुद्धि धर्म में स्थिर है, तो सत्य का पालन कीजिए। मेरा वर सफल हो, क्योंकि आप वरदाता हैं, हे सज्जनश्रेष्ठ।

English meaning

If your mind is fixed on dharma, follow the truth. Let my boon bear fruit, for you are a giver of boons, best of the good.

9 2.14.9

धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात् ।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥

dharmasyaihābhikāmārthaṃ mama caivābhicodanāt |
pravrājaya sutaṃ rāmaṃ triḥkhalu tvāṃ bravīmyaham ||

हिंदी अर्थ

धर्म के लिए और मेरे कहने पर अपने पुत्र राम को निर्वासित कीजिए। मैं यह तीन बार कहती हूँ।

English meaning

For the sake of dharma and at my urging, exile your son Rama. I tell you this three times.

10 2.14.10

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥

samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ||

हिंदी अर्थ

हे आर्य, यदि आप मुझसे किया यह वचन नहीं निभाएँगे, तो आपसे त्यागी गई मैं आपके सामने ही प्राण त्याग दूँगी।

English meaning

Noble one, if you do not keep this promise to me, I shall give up my life before your eyes, abandoned by you.

11 2.14.11

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया ।
नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥

evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā |
nāśakatpāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

निडर कैकेयी द्वारा इस प्रकार प्रेरित राजा उस पाश से वैसे ही नहीं छूट सके जैसे बलि इंद्र के बनाए पाश से।

English meaning

Urged in this way by the fearless Kaikeyi, the king could not free himself from the noose, as Bali could not from the one Indra made.

12 2.14.12

उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत् ।
स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा ॥

udbhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavadano'bhavat |
sa dhuryovaiparispandanyugacakrāntaraṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

उनका हृदय घबरा गया और मुख फीका पड़ गया, वे जुए और पहिये के बीच छटपटाते बैल जैसे हो गए।

English meaning

His heart reeling and his face pale, he was like a draught ox struggling between the yoke and the wheel.

13 2.14.13

विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः ।
कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

vihvalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūpatiḥ |
kṛcchrāddhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

अस्थिर आँखों से, मानो कुछ न देखते हुए, राजा ने कठिनाई से धैर्य धारण करके कैकेयी से कहा:

English meaning

With unsteady eyes, as if not seeing, the king steadied himself with difficulty and said to Kaikeyi:

14 2.14.14

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः ।
तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह ॥

yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ |
taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ tvayā saha ||

हिंदी अर्थ

हे पापिनी, मंत्रों के साथ अग्नि के सामने जो तुम्हारा हाथ मैंने पकड़ा था, उसे अब त्यागता हूँ, और तुम्हारे साथ मुझसे जन्मे तुम्हारे पुत्र को भी।

English meaning

Wicked woman, the hand of yours I took before the fire with sacred mantras, I now give up, and with you your son born of me.

15 2.14.15

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति ।
अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥

prayātā rajanī devi sūryasyodayanaṃprati |
abhiṣekaṃ gurujanastvarayiṣyati māṃ dhruvam ||

हिंदी अर्थ

देवी, रात बीतकर सूर्योदय की ओर है। गुरुजन निश्चय ही अभिषेक के लिए मुझे जल्दी करवाएँगे।

English meaning

Queen, the night has passed towards sunrise. The elders will surely hurry me for the consecration.

16 2.14.16

रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥

rāmābhiṣekasaṃbhāraistadarthamupakalpitaiḥ |
rāmaḥ kārayitavyo me mṛtasya salilakriyām ||

हिंदी अर्थ

राम के अभिषेक के लिए जुटाई सामग्री से राम को मेरी मृत्यु पर मेरा जलदान करना होगा।

English meaning

With the things gathered for Rama's consecration, Rama must perform the water rites for me when I am dead.

17 2.14.17

त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।
व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥

tvayā saputrayā naiva kartavyā salilakriyā |
vyāhantā'syaśubhācāre yadi rāmābhiṣecanam ||

हिंदी अर्थ

हे दुराचारिणी, यदि तुम राम के अभिषेक में बाधा डालती हो, तो तुम और तुम्हारा पुत्र मेरा जलदान न करें।

English meaning

You and your son must not perform my water rites, you of evil conduct, if you obstruct Rama's consecration.

18 2.14.18

न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम् ।
हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥

na ca śakto'smyahaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭvā pūrvaṃ tathāsukham |
hataharṣaṃ nirānandaṃ punarjanamavāṅmukham ||

हिंदी अर्थ

जिन लोगों को मैंने पहले इतना सुखी देखा, उन्हें फिर से हर्षहीन, आनंदहीन, सिर झुकाए मैं नहीं देख सकता।

English meaning

I cannot bear to see the people, whom I saw so happy before, joyless, cheerless, with faces bowed down again.

19 2.14.19

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः ।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी ॥

tāṃ tathā bruvatastasya bhūmipasya mahātmanaḥ |
prabhātā śarvarī puṇyā candranakṣatraśālinī ||

हिंदी अर्थ

जब महात्मा राजा उनसे ऐसा कह रहे थे, तब चंद्रमा और नक्षत्रों से सुशोभित पवित्र रात प्रभात में बदल गई।

English meaning

While the great souled king spoke to her in this way, the holy night, bright with moon and stars, turned to dawn.

20 2.14.20

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥

tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ |
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā ||

हिंदी अर्थ

फिर दुराचारिणी, बोलने में चतुर और क्रोध से भरी कैकेयी ने राजा से फिर कठोर वचन कहे:

English meaning

Then Kaikeyi, of evil conduct, skilled in speech and overcome with rage, again spoke harsh words to the king:

21 2.14.21

किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम् ।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥

kimidaṃ bhāṣase rājanvākyaṃ gararujopamam |
ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi ||

हिंदी अर्थ

राजन, आप विष और रोग जैसे वचन क्यों बोलते हैं? आपको अपने पुत्र राम को बिना देर यहाँ बुलवाना चाहिए।

English meaning

King, why do you speak words like poison and sickness? You should have your son Rama brought here without delay.

22 2.14.22

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram |
nissapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi ||

हिंदी अर्थ

मेरे पुत्र को राज्य पर बैठाकर, राम को वनवासी बनाकर और मुझे सौत से मुक्त करके आप कृतकृत्य होंगे।

English meaning

Placing my son in the kingdom, making Rama a forest dweller and freeing me of rivals, you will have done your duty.

23 2.14.23

स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः ।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

sa nunna iva tīkṣṇena pratodena hayottamaḥ |
rājā pracodito'bhīkṣṇaṃ kaikeyīmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

तीखे चाबुक से हाँके गए उत्तम घोड़े की तरह बार बार प्रेरित राजा ने कैकेयी से कहा:

English meaning

Like a fine horse goaded by a sharp whip, the king, urged on again and again, said to Kaikeyi:

24 2.14.24

धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥

dharmabandhena badhdo'smi naṣṭā ca mama cetanā |
jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam ||

हिंदी अर्थ

मैं धर्म के बंधन में बँधा हूँ और मेरी चेतना नष्ट हो गई है। मैं अपने ज्येष्ठ, प्रिय और धर्मात्मा पुत्र राम को देखना चाहता हूँ।

English meaning

I am bound by the bond of dharma and my mind is lost. I want to see my eldest son, dear and righteous Rama.

25-26 2.14.25-26

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते ।
वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा ।
उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥

tataḥ prabhātāṃ rajanīmudite ca divākare |
puṇye nakṣatrayoge ca muhūrte ca samāhite |
vasiṣṭho guṇasampanna śśiṣyai parivṛtastadā |
upagṛhyāśu sambhārānpraviveśa purottamam ||

हिंदी अर्थ

फिर जब रात प्रभात में बदल गई और सूर्य उदय हुआ, शुभ नक्षत्र योग और निश्चित मुहूर्त में, गुणवान वसिष्ठ शिष्यों से घिरे, सामग्री लेकर शीघ्र श्रेष्ठ नगरी में प्रवेश किए।

English meaning

Then, when night had turned to dawn and the sun had risen, at the auspicious star and the chosen hour, the virtuous Vasishtha, surrounded by his disciples, quickly gathered the materials and entered the best of cities.

27-30 2.14.27-30

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम् ।
विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम् ।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ।
महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम् ।
चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम् ।
तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम् ।
ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम् ।
पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ।
यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः ॥

siktasammārjitapathāṃ patākottama bhūṣitām |
vicitrakusumākīrṇāṃ nānāsragbhirvirājitām |
saṃhṛṣṭamanujopetāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām |
mahotsavasamākīrṇāṃ rāghavārthe samutsukām |
candanāgarudhūpaiśca sarvataḥ pratidhūpitām |
tāṃ purīṃ samatikramya purandarapuropamām |
dadarśāntaḥpuraśreṣṭhaṃ nānādvijagaṇāyutam |
paurajānapadākīrṇaṃ brāhmaṇairupaśobhitam |
yajñavidbhi ssusampūrṇaṃ sadasyaiḥ paramadvijaiḥ ||

हिंदी अर्थ

पुरंदर की नगरी जैसी उस नगरी को पार करके, जिसके मार्ग छिड़के और बुहारे थे, उत्तम पताकाओं से सजी, रंग बिरंगे फूलों से भरी और मालाओं से चमकती, प्रसन्न लोगों और समृद्ध दुकानों तथा बाजारों से भरी, उत्सव से भरी, राघव के लिए उत्सुक, चंदन, अगरु और धूप से सब ओर सुवासित, उन्होंने श्रेष्ठ अंतःपुर देखा, जो अनेक पक्षियों से भरा, नगर और जनपद के लोगों से भरा, ब्राह्मणों से सुशोभित, और यज्ञ जानने वाले सदस्यों, श्रेष्ठ ब्राह्मणों से पूर्ण था।

English meaning

Passing through that city like the city of Purandara, its roads sprinkled and swept, adorned with fine banners, strewn with many coloured flowers and shining with garlands, full of joyful people and rich shops and markets, crowded with festivity, eager for Raghava, fragrant everywhere with sandal, aloe and incense, he saw the finest of inner palaces, thronged with many birds, crowded with city and country people, graced by brahmins, and full of learned priests and assembly members, the best of the twice born.

31 2.14.31

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम् ।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च ॥

tadantaḥpuramāsādya vyaticakrāma taṃ janam |
vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣirviveśa ca ||

हिंदी अर्थ

उस अंतःपुर में पहुँचकर महर्षि वसिष्ठ भीड़ को पार करके अत्यंत प्रसन्न होकर भीतर गए।

English meaning

Reaching that inner palace, Vasishtha, the great sage, passed through the crowd and, greatly pleased, entered.

32 2.14.32

सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥

satvapaśyadviniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim |
dvāre manujasiṃhasya sacivaṃ priyadarśanam ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने द्वार पर उस नरसिंह के प्रियदर्शन मंत्री, सुमंत्र नाम के सारथि को बाहर आते देखा।

English meaning

He saw coming out the charioteer named Sumantra, the pleasant looking minister of that lion among men, at the door.

33 2.14.33

तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम् ।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥

tamuvāca mahātejā ssūtaputraṃ viśāradam |
vasiṣṭhaḥ kṣipramācakṣva nṛpatermāmihāgatam ||

हिंदी अर्थ

तेजस्वी वसिष्ठ ने कुशल सूतपुत्र से कहा: राजा को शीघ्र बताओ कि मैं आया हूँ।

English meaning

The radiant Vasishtha said to the skilled son of a charioteer: Tell the king quickly that I have come.

34-41 2.14.34-41

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः ।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम् ।
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः ।
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ।
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम् ।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः ।
हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः ।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ।
सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः ।
सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः ।
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः ।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह ।
एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः ।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥

ime gaṅgodakaghaṭā ssāgarebhyaśca kāñcanāḥ |
audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣekārthamāgatam |
sarvabījāni gandhāśca ratnāni vividhāni ca |
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāssumanasaḥ payaḥ |
aṣṭau ca kanyā rucirā mattaśca varavāraṇaḥ |
caturaśvo rathaśśrīmānnistriṃśo dhanuruttamam |
vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ chatraṃ ca śaśisannibham |
śvete ca vālavyajane bhṛṅgāruśca hiraṇmayaḥ |
hemadāmapinadhdaśca kakudmānpāṇḍuro vṛṣaḥ |
kesarī ca caturdaṃṣṭro hariśreṣṭho mahābalaḥ |
siṃhāsanaṃ vyāghratanu ssamiddhaśca hutāśanaḥ |
sarvavāditrasaṅghāśca veśyāścālaṅkṛtā sstrayaḥ |
ācāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
paurajānapadaśreṣṭhā naigamāśca gaṇai ssaha |
ete cānye ca bahavo nīyamānāḥ priyaṃvadāḥ |
abhiṣekāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ ||

हिंदी अर्थ

ये गंगाजल के घड़े और समुद्रों से लाए सोने के कलश हैं; अभिषेक के लिए गूलर की लकड़ी का भद्रपीठ आया है; सब बीज और सुगंधियाँ, और अनेक प्रकार के रत्न; मधु, दही, घी, लावा, कुश, फूल और दूध; आठ सुंदर कन्याएँ और एक मदमस्त उत्तम हाथी; चार घोड़ों वाला शोभायमान रथ, तलवार और उत्तम धनुष; मनुष्यों द्वारा ढोई जाने वाली पालकी, और चंद्रमा जैसा छत्र; दो श्वेत चँवर और सोने की झारी; सोने की जाली से ढका श्वेत ककुद वाला बैल; चार दाढ़ों वाला महाबली सिंह, पशुओं में श्रेष्ठ; बाघचर्म से ढका सिंहासन और प्रज्वलित अग्नि; सब वाद्यों के समूह, सजी गणिकाएँ और स्त्रियाँ; आचार्य, ब्राह्मण, गायें, और पवित्र पशु पक्षी; नगर और जनपद के प्रमुख लोग, और अपने समूहों सहित व्यापारी: ये और अन्य अनेक प्रियभाषी लोग राम के अभिषेक के लिए लाए गए राजाओं के साथ प्रतीक्षा कर रहे हैं।

English meaning

These are pots of Ganga water and golden pots from the seas; an auspicious seat of udumbara wood has come for the consecration; all seeds and perfumes, and gems of many kinds; honey, curd, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk; eight lovely maidens and a fine elephant in rut; a splendid chariot with four horses, a sword and an excellent bow; a palanquin borne by men, and an umbrella like the moon; two white yak tail fans and a golden pitcher; a white humped bull covered in a golden net; a mighty, four fanged lion, best of beasts; a throne covered with tiger skin and a kindled fire; troupes of all instruments, adorned courtesans and women; teachers, brahmins, cows, and holy beasts and birds; the leading people of city and country, and the merchants with their guilds: these and many others, kind spoken, brought here for Rama's consecration, wait together with the kings.

42 2.14.42

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥

tvarayasva mahārājaṃ yathā samudite'hani |
puṣye nakṣatrayoge ca rāmo rājyamavāpnuyāt ||

हिंदी अर्थ

महाराज को शीघ्रता कराओ, ताकि दिन चढ़ते ही पुष्य नक्षत्र में राम राज्य पाएँ।

English meaning

Hurry the great king, so that Rama may receive the kingdom today as the day rises, under the star Pushya.

43 2.14.43

इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः ।
स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥

iti tasya vaca śśrutvā sūtaputro mahātmanaḥ |
stuvannṛpatiśārdūlaṃ praviveśa niveśanam ||

हिंदी अर्थ

उन महात्मा के ये वचन सुनकर सूतपुत्र राजसिंह की स्तुति करते हुए भवन में गए।

English meaning

Hearing these words of the great soul, the charioteer's son entered the house, praising the tiger among kings.

44 2.14.44

तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम् ।
न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥

taṃ tu pūrvoditaṃ vṛdhdaṃ dvārasthā rāja sammatam |
na śekurabhisaṃrodhduṃ rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा का प्रिय करने के इच्छुक द्वारपाल राजा द्वारा सम्मानित उस वृद्ध को, जिनके आने का पहले से आदेश था, रोक नहीं सके।

English meaning

The doorkeepers, eager to please the king, could not stop that old man, honoured by the king, whose coming had been ordered before.

45 2.14.45

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान् ।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥

sa samīpasthito rājñastāmavasthāmajajñivān |
vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭotuṃ pracakrame ||

हिंदी अर्थ

राजा के पास खड़े होकर और उनकी दशा न जानते हुए उन्होंने अत्यंत प्रिय वचनों से उनकी स्तुति आरंभ की।

English meaning

Standing near the king and not knowing his condition, he began to praise him with most pleasing words.

46 2.14.46

तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥

tata ssūto yathākālaṃ pārthivasya niveśane |
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim ||

हिंदी अर्थ

फिर सारथि सुमंत्र ने हाथ जोड़कर समय के अनुसार महल में जगत्पति की स्तुति की:

English meaning

Then Sumantra the charioteer, with folded hands, praised the lord of the world in his palace as was fitting for the hour:

47 2.14.47

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः ॥

yathā nandati tejasvī sāgaro bhāskarodaye |
prītaḥ prītena manasā tathā'nandaghana ssvataḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे सूर्योदय पर तेजस्वी सागर आनंदित होता है, वैसे ही प्रसन्न मन से प्रसन्न होइए और हमें आनंद दीजिए, आप जो आनंद से भरे हैं।

English meaning

As the radiant ocean rejoices at sunrise, so be glad with a glad heart and give us joy, you who are full of joy.

48 2.14.48

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः ।
सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥

indramasyāṃ tu velāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ |
so'jayaddānavānsarvāṃstathā tvāṃ bodhayāmyaham ||

हिंदी अर्थ

इसी समय मातलि ने इंद्र की स्तुति की थी, और उन्होंने सब दानवों को जीत लिया; वैसे ही मैं आपको जगाता हूँ।

English meaning

At this hour Matali praised Indra, and he conquered all the danavas; so I wake you.

49 2.14.49

वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम् ।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥

vedāssahāṅgavidyāśca yathāhyātmabhuvaṃ vibhum |
brahmāṇaṃ bodhayantyadya tathā tvāṃ bodhayāmyaham ||

हिंदी अर्थ

जैसे अंगों और विद्याओं सहित वेद स्वयंभू भगवान ब्रह्मा को जगाते हैं, वैसे ही आज मैं आपको जगाता हूँ।

English meaning

As the Vedas with their limbs and sciences wake the self born lord Brahma, so I wake you today.

50 2.14.50

आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥

ādityassaha candreṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām |
bodhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvāṃ bodhayāmyaham ||

हिंदी अर्थ

जैसे चंद्रमा के साथ सूर्य सब प्राणियों को धारण करने वाली सुंदर पृथ्वी को जगाता है, वैसे ही आज मैं आपको जगाता हूँ।

English meaning

As the sun with the moon wakes the lovely earth that bears all beings, so I wake you today.

51 2.14.51

उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः ।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥

uttiṣṭhāśu mahārāja kṛtakautukamaṅgalaḥ |
virājamāno vapuṣā meroriva divākaraḥ ||

हिंदी अर्थ

महाराज, मंगल कर्म करके शीघ्र उठिए, अपने शरीर से मेरु पर सूर्य की तरह शोभित होते हुए।

English meaning

Rise quickly, great king, having performed the auspicious rites, shining in your body like the sun on Meru.

52 2.14.52

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥

somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi |
varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, चंद्रमा और सूर्य, शिव और वैश्रवण, वरुण, अग्नि और इंद्र आपको विजय दें।

English meaning

Kakutstha, may the moon and sun, Shiva and Vaishravana, Varuna, Agni and Indra grant you victory.

53-54 2.14.53-54

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव ।
बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम् ॥

gatā bhagavatī rātriḥ kṛtaṃ kṛtyamidaṃ tava |
buddhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram |
udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣecanam ||

हिंदी अर्थ

पवित्र रात बीत गई है और आपका कर्तव्य हो चुका है। हे नृपश्रेष्ठ, जागिए और आगे का कार्य कीजिए। राम का पूरा अभिषेक तैयार है।

English meaning

The holy night has passed and what you had to do is done. Awake, tiger among kings, and do what comes next. The whole consecration of Rama is ready.

55 2.14.55

पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः ।
स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति ॥

paurajānāpadaiścāpi naigamaiśca kṛtāñjaliḥ |
svayaṃ vaśiṣṭho bhagavānbrāhmaṇai ssaha tiṣṭhati ||

हिंदी अर्थ

भगवान वसिष्ठ स्वयं ब्राह्मणों के साथ, नगर और जनपद के लोगों तथा व्यापारियों के साथ हाथ जोड़े खड़े हैं।

English meaning

The holy Vasishtha himself stands with the brahmins, with folded hands, together with the people of city and country and the merchants.

56-57 2.14.56-57

क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम् ।
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका ।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ।
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते ॥

kṣipramājñāpyatāṃ rājanrāghavasyābhiṣecanam |
yathā hyapālāḥ paśavo yathā senā hyanāyakā |
yathā candraṃ vinā rātriryathā gāvo vinā vṛṣam |
evaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyate ||

हिंदी अर्थ

राजन, शीघ्र राघव के अभिषेक की आज्ञा दीजिए। जैसे बिना चरवाहे के पशु, जैसे बिना नायक की सेना, जैसे बिना चंद्रमा की रात, जैसे बिना बैल की गायें, वैसा ही वह राज्य होता है जहाँ राजा दिखाई न दे।

English meaning

King, order Raghava's consecration quickly. As cattle without a herdsman, as an army without a leader, as night without the moon, as cows without a bull, so is a kingdom where the king is not seen.

58 2.14.58

इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ।
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ॥

iti tasya vaca śśṛtvā sāntvapūrvamivārthavat |
abhyakīryata śokena bhūya eva mahīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके कोमल पर अर्थपूर्ण वचन सुनकर पृथ्वीपति फिर शोक से भर गए।

English meaning

Hearing his words, gentle yet full of meaning, the lord of the earth was overwhelmed with grief once more.

59 2.14.59

तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति ।
शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥

tata ssarājā taṃ sūtaṃ sannaharṣa ssutaṃ prati |
śokaraktekṣaṇa śśrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ |
vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi ||

हिंदी अर्थ

फिर पुत्र के प्रति हर्ष खो चुके, शोक से लाल आँखों वाले धर्मात्मा राजा ने सारथि की ओर देखकर कहा: अपने वचनों से तुम मेरे मर्म को फिर काट रहे हो।

English meaning

Then the righteous king, his joy in his son gone, his eyes red with grief, looked up at the charioteer and said: With your words you cut my vitals again.

60 2.14.60

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ।
प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत् ॥

sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam |
pragṛhītāñjaliḥ kiñcittasmāddeśādapākramat ||

हिंदी अर्थ

यह करुण उत्तर सुनकर और राजा को इतना दीन देखकर सुमंत्र हाथ जोड़े उस स्थान से थोड़ा पीछे हट गए।

English meaning

Sumantra, hearing this pitiful reply and seeing the king so wretched, stepped back a little from that place with folded hands.

61 2.14.61

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः ।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥

yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ |
tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha ||

हिंदी अर्थ

जब पृथ्वीपति दीनता के कारण स्वयं नहीं बोल सके, तब षड्यंत्र में चतुर कैकेयी ने सुमंत्र को उत्तर दिया:

English meaning

When the lord of the earth, out of misery, could not speak himself, Kaikeyi, skilled in scheming, answered Sumantra:

62 2.14.62

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान् ॥

sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ |
prajāgarapariśrānto nidrāyā vaśamupeyivān ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र, राम के लिए हर्ष से उत्सुक राजा रात भर जागे हैं और थककर सो गए हैं।

English meaning

Sumantra, the king, eager with joy for Rama, has been awake all night and, worn out, has fallen asleep.

63 2.14.63

तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥

tadgaccha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam |
rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā ||

हिंदी अर्थ

इसलिए सारथि, शीघ्र जाओ और यशस्वी राजकुमार राम को ले आओ। तुम्हारा कल्याण हो; इसमें सोचने की कोई बात नहीं।

English meaning

So go quickly, charioteer, and bring the renowned prince Rama. Bless you; there is nothing to think over here.

64 2.14.64

स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ।
निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ॥

sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca |
nirjagāma ca samprītyā tvarito rājaśāsanāt ||

हिंदी अर्थ

इसे शुभ समझकर वे मन में प्रसन्न हुए और राजाज्ञा से शीघ्र और आनंदपूर्वक बाहर निकले।

English meaning

Thinking it good news, he rejoiced in his heart and, at the royal command, went out quickly and gladly.

65 2.14.65

सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ।
व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ॥

sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā |
vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit ||

हिंदी अर्थ

उनके द्वारा प्रेरित सुमंत्र ने शीघ्र सोचा: स्पष्ट है कि धर्मज्ञ राम अभिषेक के लिए यहाँ आएँगे।

English meaning

Urged on by her, Sumantra thought quickly: Clearly Rama, who knows dharma, will come here for the consecration.

66 2.14.66

इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः ।
निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया ॥

iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā''vṛtaḥ |
nirjagāma mahābāho rāghavasya didṛkṣayā ||

हिंदी अर्थ

ऐसा निश्चय करके बड़े हर्ष से भरे सारथि महाबाहु राघव को देखने की इच्छा से निकल पड़े।

English meaning

Having made up his mind, the charioteer, full of great joy, went out eager to see the mighty armed Raghava.

67 2.14.67

सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥

sāgarahradasaṅkāśātsumantro'ntaḥpurācchubhāt |
niṣkramya janasambādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ ||

हिंदी अर्थ

समुद्र या गहरे सरोवर जैसे सुंदर अंतःपुर से निकलकर सुमंत्र ने आगे के द्वार को लोगों से भरा देखा।

English meaning

Coming out of the lovely inner palace, which was like the ocean or a deep lake, Sumantra saw the gateway ahead crowded with people.

68 2.14.68

ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन् ।
ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥

tataḥ purastātsahasā vinirgato mahīpatīndvāragato vilokayan |
dadarśa paurānvividhānmahādhanā nupasthitāndvāramupetya viṣṭhitān ||

हिंदी अर्थ

फिर सहसा सामने निकलकर द्वार पर देखते हुए उन्होंने राजाओं को, और अनेक प्रकार के अत्यंत धनी नगरवासियों को देखा, जो द्वार पर आकर प्रतीक्षा में खड़े थे।

English meaning

Then, coming out suddenly at the front and looking round at the gate, he saw kings, and citizens of many kinds, very wealthy, who had come to the door and stood waiting.

Next sarga · Ayodhya Kanda 15Sumantra Is Sent for RamaSumantra finds the king pale and silent. On Kaikeyi's instruction he goes to fetch Rama, while the waiting kings and citizens wonder at the delay.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story