अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ।
अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी ।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥
atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam |
yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam |
anartharūpā siddhārthā hyabhītā bhayadarśinī |
punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā ||
हिंदी अर्थमहाराज ऐसी दशा के अयोग्य होकर वहाँ पड़े थे, जैसे पुण्य समाप्त होने पर देवलोक से गिरे ययाति। अनर्थ का रूप वह स्त्री, जिसका उद्देश्य लगभग सिद्ध था, निडर होकर भी भय दिखाती हुई, फिर उसी वर के लिए उन्हें बुलाने लगी।
English meaningThe great king lay there, unworthy of such a state, like Yayati fallen from the world of the gods when his merit was spent. The woman, harm in human form, her aim nearly won, fearless yet showing fear, again pressed him for that boon.
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः ।
मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि ॥
tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ |
mama cemaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi ||
हिंदी अर्थमहाराज, आप डींग मारते हैं कि आप सत्यवादी और दृढ़व्रती हैं। तो फिर मेरा यह वर क्यों रोकना चाहते हैं?
English meaningGreat king, you boast that you are truthful and firm in your vows. Why then do you want to hold back this boon of mine?
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा ।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥
evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva ||
हिंदी अर्थकैकेयी के ऐसा कहने पर राजा दशरथ क्रोधित होकर, मानो क्षण भर के लिए व्याकुल होकर, बोले:
English meaningTold this by Kaikeyi, King Dasharatha, angry and as if faint for a moment, replied:
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे ।
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव ॥
mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave |
hantānārye mamāmitre sakāmā sukhinī bhava ||
हिंदी अर्थजब मैं मर जाऊँगा और पुरुषश्रेष्ठ राम वन चले जाएँगे, तब हे अनार्ये, मेरी शत्रु, अपनी इच्छा पूरी करके सुखी रहना।
English meaningWhen I am dead and Rama, bull among men, has gone to the forest, then, ignoble one, my enemy, have your wish and be happy.
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम् ।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥
svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairaham |
pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata ||
हिंदी अर्थस्वर्ग में भी जब देवता मुझसे राम का कुशल पूछेंगे, तब मैं उनका उलाहना कैसे सहूँगा?
English meaningEven in heaven, when the gods ask me about Rama's welfare, how shall I bear their reproach?
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया ।
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ॥
kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito mayā |
yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थयदि मैं सच कहूँ कि मैंने कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए राम को निर्वासित किया, तो उसे झूठ समझा जाएगा।
English meaningIf I say truly that I exiled Rama to please Kaikeyi, it will be taken as a lie.
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान् ।
रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया ॥
aputreṇa mayā putraśśrameṇa mahatā mahān |
rāmo labdho mahābāhu ssakathaṃ tyajyate mayā ||
हिंदी अर्थपुत्रहीन होकर मैंने बड़े श्रम से महान और महाबाहु राम को पुत्र रूप में पाया। मैं उन्हें कैसे त्यागूँ?
English meaningSonless, I gained with great effort the great and mighty armed Rama as my son. How can I abandon him?
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः ।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥
śūraśca kṛtavidyaśca jitakrodho kṣamāparaḥ |
kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate ||
हिंदी अर्थशूरवीर, विद्वान, क्रोधजयी और क्षमाशील कमलनयन राम को मैं कैसे निर्वासित करूँ?
English meaningHow can I banish the lotus eyed Rama, who is brave and learned, who has conquered anger and is devoted to forgiveness?
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् ।
अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान् ॥
kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |
abhirāmamahaṃ rāmaṃ preṣayiṣyāmi daṇḍakān ||
हिंदी अर्थनीलकमल जैसे श्याम, लंबी भुजाओं वाले, महाबली, सुंदर राम को मैं दंडकवन कैसे भेजूँ?
English meaningHow shall I send to the Dandaka forest the delightful Rama, dark as the blue lotus, long armed and mighty?
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च ।
दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥
sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca |
dukhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ ||
हिंदी अर्थकेवल सुख के अभ्यस्त और दुख के अनभ्यस्त बुद्धिमान राम का दुख मैं कैसे देखूँ?
English meaningHow can I watch the suffering of wise Rama, used only to comfort and never to hardship?
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत् ।
अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम् ॥
yadi duḥkhamakṛtvā'dya mama saṃkramaṇaṃ bhavet |
aduḥkhārhasya rāmasya tata ssukhamavāpnuyām ||
हिंदी अर्थयदि दुख के अयोग्य राम को दुख दिए बिना आज ही मेरा देहांत हो जाए, तो मुझे सुख मिले।
English meaningIf only I could pass away today without causing pain to Rama, who does not deserve pain, I would find happiness.
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम् ।
किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ।
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे ॥
nṛśaṃse pāpasaṅkalpe rāmaṃ satyaparākramam |
kiṃ vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama |
akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhavaśca me ||
हिंदी अर्थहे क्रूर, पापपूर्ण विचार वाली कैकेयी, तुम सत्यपराक्रमी प्रिय राम को मेरे अप्रिय से क्यों जोड़ती हो? संसार में मेरी अपार अपकीर्ति और निश्चित अपमान होगा।
English meaningCruel one, of evil intent, Kaikeyi, why do you join dear Rama, true in valour, to what is hateful to me? Boundless ill fame and certain disgrace will be mine in the world.
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः ।
अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥
tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ |
astamabhyagamatsūryo rajanī cābhyavartata ||
हिंदी अर्थजब वे भ्रमित मन से इस प्रकार विलाप कर रहे थे, सूर्य अस्त हुआ और रात आ गई।
English meaningAs he lamented this way, his mind reeling, the sun set and night came on.
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता ।
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ॥
sā triyāmā tathārttasya candramaṇḍalamaṇḍitā |
rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī ||
हिंदी अर्थचंद्रमंडल से सजी वह तीन पहर की रात विलाप करते पीड़ित राजा के लिए प्रकाशमान नहीं हुई।
English meaningThat night of three watches, adorned with the disc of the moon, gave no light to the stricken king as he lamented.
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः ।
विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः ॥
tathaivoṣṇaṃ viniśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ |
vilalāpārtavadyukhaṃ gaganāsaktalocanaḥ ||
हिंदी अर्थवृद्ध राजा दशरथ गर्म साँसें लेते हुए आकाश में आँखें गड़ाए पीड़ा से विलाप करने लगे।
English meaningOld King Dasharatha, sighing hot breaths, lamented in pain, his eyes fixed on the sky.
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे ।
क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः ॥
na prabhātaṃ tvayecchāmi niśe nakṣatrabhūṣaṇe |
kriyatāṃ me dayā bhadre mayā'yaṃ racito'ñjaliḥ ||
हिंदी अर्थहे नक्षत्रों से सजी रात, मैं नहीं चाहता कि तुम प्रभात में बदलो। हे भद्रे, मुझ पर दया करो; मैं तुम्हें हाथ जोड़ता हूँ।
English meaningNight adorned with stars, I do not want you to end in dawn. Have mercy on me, good one; I join my palms to you.
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ।
नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत् ॥
athavā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām |
nṛśaṃsāṃ kaikayīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat ||
हिंदी अर्थया फिर शीघ्र बीत जाओ, क्योंकि मैं इस बड़ी विपत्ति का कारण उस निर्दयी, क्रूर कैकेयी को नहीं देखना चाहता।
English meaningOr else pass quickly, for I do not want to see the pitiless, cruel Kaikeyi, who caused this great calamity.
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः ।
प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥
evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ |
prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt ||
हिंदी अर्थयह कहकर राजा ने हाथ जोड़े और फिर कैकेयी को मनाने का प्रयत्न करते हुए कहा:
English meaningHaving said this, the king joined his palms and again tried to win Kaikeyi over, saying:
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः ।
प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ॥
sādhu vṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ |
prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थदेवी, भद्रे, मुझ सदाचारी, दीन, तुम्हारे आश्रित और गतायु राजा पर कृपा करो।
English meaningQueen, good lady, be gracious to me, a king of good conduct, wretched, devoted to you, whose life is nearly over.
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् ।
कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥
śūnye na khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam |
kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi ||
हिंदी अर्थहे सुंदरी, मैंने यह व्यर्थ नहीं कहा। बाले, मुझ पर कृपा करो, क्योंकि तुम सहृदय हो।
English meaningLovely one, I have not said this to no purpose. Be kind to me, child, for you have a good heart.
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम् ।
लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि ॥
prasīda devi rāmometvaddattaṃ rājyamavyam |
labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpnu hi ||
हिंदी अर्थदेवी, प्रसन्न हो जाओ। हे श्याम नेत्रों वाली, मेरे राम तुम्हारे दिए अविनाशी राज्य को पाएँ और परम यश प्राप्त करें।
English meaningBe gracious, queen. Let my Rama receive the imperishable kingdom as your gift, dark eyed one, and gain supreme fame.
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च ।
प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ॥
mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca |
priyametadguruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe ||
हिंदी अर्थहे सुंदर मुख और नेत्रों वाली, यह करो जो मुझे, राम को, प्रजा को, गुरुजनों को और भरत को प्रिय होगा।
English meaningLovely one, with a charming face and eyes, do this which will please me, Rama, the people, the elders and Bharata.
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः ।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥
viśuddhabhāvasya suduṣṭabhāvā tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ |
śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam ||
हिंदी अर्थअपने शुद्ध हृदय पति का विचित्र और करुण विलाप सुनकर, जिनकी आँखें लाल और आँसुओं से भरी थीं, उस दुष्ट हृदय वाली क्रूर स्त्री ने उनकी बात नहीं मानी।
English meaningHearing the strange and pitiful lament of her pure hearted husband, his eyes red and wet with tears, the cruel woman of wicked heart did not do as he asked.
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् ।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः ॥
tatassa rājā punareva mūrchitaḥ priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta dukhitaḥ ||
हिंदी अर्थतब राजा अपनी प्रिया को असंतुष्ट और पुत्र के निर्वासन के विषय में प्रतिकूल बोलते देखकर फिर मूर्च्छित हुए और दुखी होकर अचेत भूमि पर गिर पड़े।
English meaningThen the king, seeing his beloved unmoved and speaking against him about his son's exile, fainted again and fell senseless and grieving to the ground.
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा निवारयामास स राजसत्तमः ॥
itīva rājño vyathitasya sā niśā jagāma ghoraṃ śvasato manasvinaḥ vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ ||
हिंदी अर्थइस प्रकार उस मनस्वी, व्यथित राजा की वह रात आहें भरते भयानक रूप से बीती। प्रभात में जब उन्हें जगाने आए, तब उस राजश्रेष्ठ ने जगाने से मना कर दिया।
English meaningSo that night passed terribly for the high minded, stricken king as he sighed. When they came to wake him at dawn, that best of kings forbade the waking.