ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः । चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥
tataśśṛtvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ | cintāmabhisamāpede muhūrtaṃ pratatāpa ca ||
हिंदी अर्थ कैकेयी के कठोर वचन सुनकर महाराज गहरी चिंता में पड़ गए और क्षण भर दुख से जलते रहे।
English meaning Hearing Kaikeyi's cruel words, the great king fell into deep thought and for a moment burned with pain.
किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम । अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥
kinnu me yadi vā svapnaścittamoho'pi vā mama | anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ ||
हिंदी अर्थ क्या यह स्वप्न है, या मेरे मन का भ्रम? क्या यह कोई विपत्ति है जो मैं भोग रहा हूँ, या मन का उपद्रव?
English meaning Is this a dream, or a confusion of my mind? Is it some calamity I am living through, or a disturbance of the mind?
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम् । प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः । व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः । असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन् । मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः । अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः । मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः ॥
iti sañcintya tadrājā nādhyagacchattadāsukham | pratilabhya cirātsaṃjñāṃ kaikeyīvākyatāḍitaḥ | vyathito viklabaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ | asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchavasan | maṇḍale pannago ruddho mantrairiva mahāviṣaḥ | aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ | mohamāpedivānbhūya śśokopahatacetanaḥ ||
हिंदी अर्थ यह सोचकर राजा को कोई सुख नहीं मिला। बहुत देर बाद होश में आकर, कैकेयी के वचनों से आहत, बाघिन को देखकर हिरण की तरह व्यथित और घबराए, नंगी भूमि पर बैठे और मंत्रों से घेरे में रोके गए महाविषैले साँप की तरह लंबी साँसें लेते हुए राजा ने क्रोध से कहा: अहो, धिक्कार है! और शोक से आहत चित्त होकर फिर मूर्च्छित हो गए।
English meaning Thinking this, the king found no comfort. Regaining his senses after a long time, struck by Kaikeyi's words, pained and shaken like a deer at the sight of a tigress, sitting on the bare ground and sighing long like a deadly serpent held in a circle by mantras, the king cried in anger: Ah, shame! and, his mind struck by grief, fainted again.
चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः । कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा ॥
cireṇa tu nṛpa ssaṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ | kaikeyīmabravītkruddhaḥpradahanniva cakṣuṣā ||
हिंदी अर्थ बहुत देर बाद अत्यंत दुखी राजा होश में आए और क्रोध से मानो आँखों से जलाते हुए कैकेयी से बोले:
English meaning After a long while the deeply grieved king came to his senses and, angry, spoke to Kaikeyi as if burning her with his eyes:
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि । किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा ॥
nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini | kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpaṃ pāpe mayāpi vā ||
हिंदी अर्थ हे क्रूर, दुराचारिणी, इस कुल का नाश करने वाली, पापिनी, राम ने या मैंने तुम्हारा क्या बुरा किया है?
English meaning Cruel woman of wicked conduct, destroyer of this family, what wrong has Rama done you, wicked one, or I?
यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः । तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ॥
yadā te jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ | tasyaiva tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā ||
हिंदी अर्थ जब राघव तुम्हारे साथ अपनी माता जैसा व्यवहार करते हैं, तब तुम उनका अनर्थ करने पर क्यों तुली हो?
English meaning When Raghava treats you as his own mother, why are you bent on harming him?
त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता । अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ॥
tvaṃ mayā''tmavināśārthaṃ bhavanaṃ svaṃ praveśitā | avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā ||
हिंदी अर्थ अनजाने में मैं अपने विनाश के लिए तुम्हें अपने घर लाया, एक राजकन्या जो तीखे विष वाली नागिन जैसी है।
English meaning Not knowing, I brought you into my house for my own ruin, a king's daughter like a snake with sharp venom.
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् । अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ॥
jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam | aparādhaṃ kimuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam ||
हिंदी अर्थ जब सारा जीवलोक राम के गुणों की प्रशंसा करता है, तब किस अपराध के लिए मैं अपने प्रिय पुत्र को त्यागूँ?
English meaning When the whole living world praises Rama's virtues, for what fault shall I abandon my beloved son?
कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् । जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ॥
kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyamapi vā śriyam | jīvitaṃ vā'tmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam ||
हिंदी अर्थ मैं कौसल्या या सुमित्रा को, या अपनी लक्ष्मी को, या अपने प्राण भी त्याग सकता हूँ, पर पिता से प्रेम करने वाले राम को कभी नहीं।
English meaning I could give up Kausalya or Sumitra, or my fortune, or my own life, but never Rama, who loves his father.
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् । अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ॥
parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam | apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā ||
हिंदी अर्थ अपने ज्येष्ठ पुत्र को देखकर मुझे परम आनंद होता है; राम को न देखूँ तो मेरी चेतना नष्ट हो जाती है।
English meaning My joy is supreme when I see my eldest son; when I do not see Rama, my mind is lost.
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना । न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ॥
tiṣṭhelloko vinā sūryaṃ śasyaṃ vā salilaṃ vinā | na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam ||
हिंदी अर्थ संसार सूर्य के बिना, या फसल जल के बिना चल सकती है, पर राम के बिना मेरे प्राण शरीर में नहीं टिकेंगे।
English meaning The world might go on without the sun, or crops without water, but my life would not stay in my body without Rama.
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये । अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ॥
tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye | api te caraṇai mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me ||
हिंदी अर्थ बस करो; हे पापपूर्ण निश्चय वाली, यह निश्चय छोड़ दो। मैं सिर से तुम्हारे चरण छूता हूँ: मुझ पर कृपा करो।
English meaning Enough; give up this resolve, you who are set on evil. I touch your feet with my head: be kind to me.
15-17
2.12.15-17
Copy link
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् । अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये । अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति । स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे । तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥
kimidaṃ cintitaṃ pāpe tvayā paramadāruṇam | atha jijñāsase māṃ tvaṃ bharatasya priyāpriye | astu yattattvayā pūrvaṃ vyāhṛtaṃ rāghavaṃ prati | sa me jyeṣṭhassuta śrīmāndharmajyeṣṭha itīva me | tattvayā priyavādinyā sevārthaṃ kathitaṃ bhavet ||
हिंदी अर्थ पापिनी, तुमने यह अत्यंत भयानक बात क्यों सोची? या तुम भरत का प्रिय चाहने वाली मेरी परीक्षा ले रही हो? राघव के बारे में तुमने पहले जो कहा वह रहे: वह मेरा ज्येष्ठ पुत्र है, श्रीमान, धर्म में ज्येष्ठ। शायद, हे मधुरभाषिणी, तुमने वह केवल मुझे प्रसन्न करने के लिए कहा था।
English meaning Wicked one, why have you thought of this most terrible thing? Or are you testing me, you who care for Bharata? Let what you said about Raghava before stand: He is my eldest son, glorious, eldest in dharma. Perhaps you said that, sweet speaking one, only to please me.
तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम् । आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता ॥
tacchrutvā śokasantaptā santāpayasi māṃ bhṛśam | āviṣṭā'si gṛhaṃ śūnyaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ gatā ||
हिंदी अर्थ यह सुनकर तुम शोक से जल रही हो और मुझे अत्यधिक पीड़ा दे रही हो। तुम सूने घर में आई हो और दूसरे के वश में हो गई हो।
English meaning Having heard this, you are burning with grief and torment me greatly. You have entered an empty house and fallen under another's sway.
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम् । अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥
ikṣvākūṇāṃ kule devi samprāptassumahānayam | anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ ||
हिंदी अर्थ देवी, सदाचार से संपन्न इक्ष्वाकु कुल पर बड़ा अनर्थ आ पड़ा है, क्योंकि तुम्हारी बुद्धि ऐसी बिगड़ गई है।
English meaning Queen, a great misfortune has come to the family of the Ikshvakus, so rich in good conduct, since your mind has turned so.
नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम । अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम् ॥
nahi kiñcidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama | akarostvaṃ viśālākṣi tena na śraddadhāmyaham ||
हिंदी अर्थ हे विशाल नेत्रों वाली, तुमने पहले कभी मेरे साथ कुछ अनुचित या अप्रिय नहीं किया, इसलिए मैं इस पर विश्वास नहीं कर पाता।
English meaning Large eyed one, you never before did anything improper or unkind to me, so I cannot believe this.
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना । बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥
nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā | bahuśo hi subāle tvaṃ kathāḥ kathayase mama ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही तुम्हारे लिए राघव महात्मा भरत के समान हैं; क्योंकि, बाले, तुमने मुझसे यह कई बार कहा है।
English meaning Surely Raghava is equal for you to the great souled Bharata; for, child, you have told me so many times.
तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः । कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥
tasya dharmātmano devi vanavāsaṃ yaśasvinaḥ | kathaṃ rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca ||
हिंदी अर्थ देवी, हे भीरु, तुम उस धर्मात्मा, यशस्वी का नौ और पाँच वर्ष वनवास कैसे चाह सकती हो?
English meaning Queen, how can you, timid one, want the forest exile of that righteous, renowned one for nine years and five?
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः । कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥
atyantasukumārasya tasya dharme dhṛtātmanaḥ | kathaṃ rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe ||
हिंदी अर्थ उस अत्यंत सुकुमार, धर्म में दृढ़ मन वाले का भयानक वन में रहना तुम कैसे चाह सकती हो?
English meaning How can you want that most tender one, whose mind is fixed on dharma, to live in the terrible forest?
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने । तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥
rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane | tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam ||
हिंदी अर्थ हे सुंदर नेत्रों वाली, तुम्हारी सेवा करने वाले मनोहर राम का निर्वासन तुम क्यों चाहती हो?
English meaning Fair eyed one, why do you want to exile delightful Rama, who serves you?
रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा । विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये ॥
rāmo hi bharatādbhūyastava śuśrūṣate sadā | viśeṣaṃ tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣaye ||
हिंदी अर्थ राम सदा भरत से अधिक तुम्हारी सेवा करते हैं, इसलिए मैं तुम पर भरत का कोई विशेष अधिकार नहीं देखता।
English meaning Rama always serves you more than Bharata does, so I see no greater claim on you for Bharata.
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम् । कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात् । बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम् ॥
śuśrūṣāṃ gauravaṃ caiva pramāṇaṃ vacanakriyām | kaste bhūyastaraṃ kuryādanyatra manujarṣabhāt | bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ copajīvinām ||
हिंदी अर्थ उस पुरुषश्रेष्ठ के सिवा तुम्हारी अधिक सेवा, गौरव, सम्मान और आज्ञापालन कौन करेगा? इतनी हजारों स्त्रियों और इतने आश्रितों में,
English meaning Who but that bull among men could show you more service, respect, regard and obedience? Among so many thousands of women and so many dependants,
27-28
2.12.27-28
Copy link
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते । सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा । गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः ॥
parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate | sāntvayansarvabhūtāni rāma śśuddhena cetasā | gṛhṇāti manujavyāghra priyairviṣayavāsinaḥ ||
हिंदी अर्थ राघव पर कोई निंदा या आरोप नहीं लगता। शुद्ध मन से सब प्राणियों को सांत्वना देते हुए पुरुषव्याघ्र राम प्रिय व्यवहार से देश के लोगों को अपना बना लेते हैं।
English meaning no blame or reproach attaches to Raghava. Comforting all beings with a pure heart, Rama, tiger among men, wins the people of the land with kindness.
सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः । गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥
satyena lokān jayati dīnān dānena rāghavaḥ | gurūñchuśrūṣayā vīro dhanuṣā yudhi śātravān ||
हिंदी अर्थ राघव सत्य से लोकों को जीतते हैं, दान से दीनों को, सेवा से गुरुओं को, और युद्ध में धनुष से शत्रुओं को।
English meaning Raghava conquers the worlds by truth, the poor by giving, elders by service, and enemies in battle with his bow.
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम् । विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥
satyaṃ dānaṃ tapastyāgo mitratā śaucamārjavam | vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave ||
हिंदी अर्थ सत्य, दान, तप, त्याग, मित्रता, पवित्रता, सरलता, विद्या और गुरुसेवा राघव में स्थिर हैं।
English meaning Truth, charity, austerity, renunciation, friendship, purity, honesty, learning and service to elders are firm in Raghava.
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् । पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥
tasminnārjavasampanne devi devopame katham | pāpamāśaṃsase rāme maharṣisamatejasi ||
हिंदी अर्थ देवी, ऐसे सरल, देवतुल्य, महर्षि के समान तेजस्वी राम का बुरा तुम कैसे चाह सकती हो?
English meaning Queen, how can you wish evil on Rama, so upright, godlike, radiant as a great sage?
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः । स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥
na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lokasya priyavādinaḥ | sa kathaṃ tvatkṛte rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam ||
हिंदी अर्थ सबसे प्रिय बोलने वाले उनसे मैंने कभी कटु वचन नहीं सुना। तुम्हारे लिए मैं प्रिय राम से अप्रिय बात कैसे कहूँ?
English meaning I do not remember an unkind word from him, who speaks kindly to all. How, for your sake, shall I say something unkind to dear Rama?
क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता । अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥
kṣamā yasmindamastyāga satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā | apyahiṃsā ca bhūtānāṃ tamṛte kā gatirmama ||
हिंदी अर्थ उनमें क्षमा, दम, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता और प्राणियों के प्रति अहिंसा है। उनके बिना मेरी क्या गति है?
English meaning In him are forgiveness, self control, renunciation, truth, dharma, gratitude and harmlessness to all beings. Without him what refuge have I?
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः । दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥
mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ | dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, मुझ वृद्ध, अंत के निकट, दीन होकर विलाप करते दुखी पर दया करो।
English meaning Kaikeyi, have pity on me, an old and wretched man near my end, wailing in misery.
पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते । तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत् ॥
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yatkiñcidadhigamyate | tatsarvaṃ tava dāsyāmi mā ca tvāṃ manyurāviśet ||
हिंदी अर्थ समुद्र तक फैली इस पृथ्वी पर जो कुछ मिल सकता है, वह सब मैं तुम्हें दूँगा; बस यह क्रोध तुम पर हावी न हो।
English meaning Whatever can be had on this earth bounded by the seas, I shall give you all of it; only let not this anger possess you.
अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते । शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥
añjaliṃ karomi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te | śaraṇaṃ bhava rāmasya mā'dharmo māmiha spṛśet ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, मैं हाथ जोड़ता हूँ और तुम्हारे पैर छूता हूँ। राम की शरण बनो, ताकि यहाँ अधर्म मुझे न छुए।
English meaning Kaikeyi, I join my palms and touch your feet. Be Rama's refuge, so that unrighteousness does not touch me here.
37-38
2.12.37-38
Copy link
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम् । घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् । पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः । प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥
iti duḥkhābhisantaptaṃ vilapantamacetanam | ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śokena samabhiplutam | pāraṃ śokārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ | pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrataraṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ जब दुख से जलते महाराज अधचेत होकर विलाप कर रहे थे, डगमगाते और शोक में डूबे, बार बार शोकसागर को शीघ्र पार करने की प्रार्थना करते, तब भयंकर कैकेयी ने और भयंकर उत्तर दिया:
English meaning As the great king, burning with sorrow, lamented half conscious, reeling and drowned in grief, praying again and again to cross the ocean of sorrow quickly, the fierce Kaikeyi gave a fiercer answer:
यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे । धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥
yadi dattvā varau rājanpunaḥ pratyanutapyase | dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi ||
हिंदी अर्थ राजन, यदि दो वर देकर आप पछताते हैं, तो हे वीर, पृथ्वी पर अपनी धार्मिकता की बात कैसे करेंगे?
English meaning King, if after granting two boons you repent of them, how, hero, will you speak of your righteousness on earth?
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह । कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥
yadā sametā bahavastvayā rājarṣaya ssaha | kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi ||
हिंदी अर्थ जब अनेक राजर्षि आपके साथ एकत्र होकर बात करेंगे, हे धर्मज्ञ, तब आप वहाँ क्या उत्तर देंगे?
English meaning When many royal sages gather with you and talk, knower of dharma, what will you answer there?
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् । तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि ॥
yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat | tasyāḥ kṛtam mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣayasi ||
हिंदी अर्थ क्या आप कहेंगे: जिस कैकेयी की कृपा से मैं जीवित हूँ और जिसने मेरी रक्षा की, उसे दिया वचन मैंने झूठा कर दिया?
English meaning Will you say: I broke my word to Kaikeyi, by whose kindness I live and who protected me?
किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप । यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥
kilbiṣatvaṃ narendrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa | yo datvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase ||
हिंदी अर्थ राजन, आप राजाओं को कलंकित करेंगे, आप जो वर देकर अब दूसरी बात करते हैं।
English meaning King, you will bring shame on kings, you who having given a boon now speak otherwise.
शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ । अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥
śaibyaśśyenakapotīye svamāṃsaṃ pakṣiṇe dadau | alarkaścakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām ||
हिंदी अर्थ शैब्य ने बाज और कबूतर के प्रसंग में पक्षी को अपना मांस दिया; अलर्क ने आँखें देकर उत्तम गति पाई।
English meaning Shaibya, in the matter of the hawk and dove, gave his own flesh to the bird; Alarka gave his eyes and reached the highest state.
सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते । समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥
sāgarassamayaṃ kṛtvā na velāmativartate | samayaṃ mā'nṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran ||
हिंदी अर्थ सागर वचन देकर अपना तट नहीं लाँघता। पहले हुई बात याद करके अपना वचन झूठा मत कीजिए।
English meaning The ocean, having made a pact, does not cross its shore. Remember what was done before and do not make your pact false.
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च । सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥
sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājye'bhiṣicya ca | saha kausalyayā nityaṃ rantumicchasi durmate ||
हिंदी अर्थ हे दुर्बुद्धि, आप धर्म छोड़कर, राम का अभिषेक करके सदा कौसल्या के साथ आनंद करना चाहते हैं।
English meaning Foolish one, you would abandon dharma, consecrate Rama and enjoy yourself forever with Kausalya.
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् । यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
bhavatvadharmo dharmo vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam | yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ ||
हिंदी अर्थ चाहे धर्म हो या अधर्म, सत्य हो या असत्य, आपने जो मुझे वचन दिया उसका उल्लंघन नहीं हो सकता।
English meaning Whether it be dharma or adharma, truth or falsehood, what you promised me cannot be broken.
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः । पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥
ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ | paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate ||
हिंदी अर्थ यदि राम का अभिषेक हुआ, तो मैं आज ही आपके सामने बहुत सा विष पीकर आपके देखते देखते मर जाऊँगी।
English meaning If Rama is consecrated, I shall drink a great deal of poison today before your eyes and die as you watch.
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम् । अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥
ekāhamapi paśyeyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram | añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śreyo nanu mṛtirmama ||
हिंदी अर्थ यदि मुझे एक दिन भी राम की माता को हाथ जुड़वाते देखना पड़े, तो निश्चय ही मेरे लिए मृत्यु बेहतर है।
English meaning If I had to see Rama's mother receiving folded hands even for one day, surely death would be better for me.
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप । यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥
bharatenātmanā cāhaṃ śape te manujādhipa | yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt ||
हिंदी अर्थ हे नरेश, मैं भरत की और अपनी शपथ खाकर कहती हूँ कि राम के निर्वासन के सिवा मुझे कुछ संतुष्ट नहीं करेगा।
English meaning Lord of men, I swear to you by Bharata and by myself that nothing will satisfy me but Rama's exile.
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह । विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥
etāvaduktvā vacanaṃ kaikeyī virarāma ha | vilapantaṃ ca rājānaṃ na prativyājahāra sā ||
हिंदी अर्थ इतना कहकर कैकेयी चुप हो गईं और विलाप करते राजा को कोई उत्तर नहीं दिया।
English meaning Having said this much, Kaikeyi fell silent and made no reply to the lamenting king.
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम् । रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च । नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः ॥
śrutvā tu rājā kaikeyyā vṛtaṃ paramaśobhanam | rāmasya ca vane vāsamaiśvaryaṃ bharatasya ca | nābhyabhāṣata kaikeyīṃ muhūrtaṃ vyākulendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ कैकेयी का अत्यंत भयानक चुनाव, राम का वनवास और भरत का ऐश्वर्य, सुनकर व्याकुल इंद्रियों वाले राजा क्षण भर कैकेयी से नहीं बोले।
English meaning Hearing Kaikeyi's choice, so very grim, of Rama's life in the forest and Bharata's sovereignty, the king, his senses in turmoil, did not speak to Kaikeyi for a moment.
52-53
2.12.52-53
Copy link
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् । तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम् । दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत् ॥
praikṣatānimiṣo devīṃ priyāmapriyavādinīm | tāṃ hi vajrasamāṃ vācamākarṇya hṛdayāpriyām | duḥkhaśokamayīṃ ghorāṃ rājā na sukhito'bhavat ||
हिंदी अर्थ वे अप्रिय बोलने वाली अपनी प्रिया रानी को बिना पलक झपकाए देखते रहे। हृदय को अप्रिय, वज्र जैसे, भयानक, दुख और शोक से भरे वे वचन सुनकर राजा को कोई चैन नहीं मिला।
English meaning He stared unblinking at the queen, his beloved who spoke so unkindly. Hearing those words like a thunderbolt, hateful to his heart, terrible, full of pain and grief, the king found no ease.
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम् । ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत् ॥
sa devyā vyavasāyaṃ ca ghoraṃ ca śapathaṃ kṛtam | dhyātvā rāmeti niśśvasya chinna starurivāpatat ||
हिंदी अर्थ रानी के भयानक निश्चय और खाई शपथ को सोचकर उन्होंने आह भरी: राम! और कटे पेड़ की तरह गिर पड़े।
English meaning Thinking of the queen's terrible resolve and the oath she had sworn, he sighed: Rama! and fell like a tree that is cut down.
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः । हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥
naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathā'turaḥ | hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ ||
हिंदी अर्थ जगत्पति ऐसे हो गए जैसे जिसकी चेतना नष्ट हो, जैसे पागल, जैसे सन्निपात में रोगी, जैसे तेजहीन साँप।
English meaning The lord of the world became like one whose mind is lost, like a madman, like a sick man in delirium, like a snake robbed of its power.
दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम् । अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता । भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे ॥
dīnayā tu girā rājā iti hovāca kaikayīm | anarthamimamarthābhaṃ kena tvamupadarśitā | bhūtopahatacitteva bruvantī māṃ na lajjase ||
हिंदी अर्थ दीन स्वर में राजा ने कैकेयी से कहा: किसने तुम्हें यह अनर्थ अर्थ के रूप में दिखाया है? भूतग्रस्त की तरह मुझसे बोलते हुए क्या तुम्हें लज्जा नहीं आती?
English meaning In a wretched voice the king said to Kaikeyi: Who has shown you this harm as if it were good? Speaking to me like one possessed, are you not ashamed?
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा । बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत् ॥
śīlavyasanametatte nābhijānāmyahaṃ purā | bālāyāstattvitidānīṃ te lakṣaye viparītavat ||
हिंदी अर्थ बाले, मैं तुम्हारे स्वभाव का यह दोष पहले नहीं जानता था; अब मैं इसे उलटा होते देख रहा हूँ।
English meaning I did not know before this flaw in your character, child; now I see it turned the wrong way.
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् । राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने ॥
kuto vā te bhayaṃ jātaṃ yā tvamevaṃvidhaṃ varam | rāṣṭre bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣe rāghavaṃ vane ||
हिंदी अर्थ तुम्हें यह भय कहाँ से आया कि तुम ऐसा वर माँगती हो, भरत राज्य में और राघव वन में?
English meaning From where has this fear come to you, that you ask such a boon, Bharata seated in the kingdom and Raghava in the forest?
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा । यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च ॥
viramaitena bhāvena tvametenānṛtena vā | yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lokasya bharatasya ca ||
हिंदी अर्थ यदि तुम पति, प्रजा और भरत का प्रिय करना चाहती हो, तो यह भाव और यह असत्य छोड़ दो।
English meaning Give up this mood and this falsehood, if you wish to do what pleases your husband, the people and Bharata.
नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि । किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि ॥
nṛśaṃse pāpasaṅkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi | kinnu dukhamalīkaṃ vā mayi rāme ca paśyasi ||
हिंदी अर्थ हे क्रूर, पापपूर्ण विचार वाली, नीच, दुष्कर्म करने वाली, तुम मुझमें या राम में क्या दुख या दोष देखती हो?
English meaning Cruel one of evil intent, mean woman, doer of wrong, what sorrow or wrong do you see in me or in Rama?
न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत् । रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ॥
na kathañcidṛte rāmādbharato rājyamāvaset | rāmādapi hi taṃ manye dharmato balavattaram ||
हिंदी अर्थ भरत राम के बिना कभी राज्य नहीं लेंगे; मैं उन्हें धर्म में राम से भी अधिक दृढ़ मानता हूँ।
English meaning Bharata would never take the kingdom without Rama; I think him even stronger than Rama in dharma.
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते । मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ॥
kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gaccheti bhāṣite | mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu taṃ yathaivendumupaplutam ||
हिंदी अर्थ जब मैं राम से कहूँगा: वन जाओ, तब ग्रहण लगे चंद्रमा की तरह फीके पड़े उनके मुख को मैं कैसे देखूँगा?
English meaning How shall I see Rama's face turn pale when I tell him: Go to the forest, like the moon in eclipse?
63-64
2.12.63-64
Copy link
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम् । कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम् । किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः । बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत् ॥
tāṃ hi me sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhissaha niścitām | kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ camūm | kiṃ māṃ vakṣyanti rājāno nānādigbhya ssamāgatāḥ | bālo batā'yamaikṣvākaściraṃ rājyamakārayat ||
हिंदी अर्थ मित्रों के साथ निश्चित किया मेरा सुविचारित निर्णय शत्रुओं द्वारा हराई सेना की तरह पलटा हुआ मैं कैसे देखूँगा? सब दिशाओं से आए राजा मुझे क्या कहेंगे? हाय, यह इक्ष्वाकु बालक ही है, यद्यपि इसने इतने समय राज्य किया।
English meaning How shall I see my well made decision, settled with my friends, reversed like an army routed by enemies? What will the kings gathered from every quarter say of me? Alas, this Ikshvaku is a child, though he ruled so long.
यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः । परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा ॥
yadā tu bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāḥ | pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmi kimahaṃ tadā ||
हिंदी अर्थ जब अनेक वृद्ध, गुणवान और बहुश्रुत लोग काकुत्स्थ के बारे में पूछेंगे, तब मैं क्या कहूँगा?
English meaning When many old, virtuous and learned men ask about Kakutstha, what shall I say then?
कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया । यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ॥
kaikeyyā kliśyamānena rāmaḥ pravrājito mayā | yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि मैं सच कहूँ कि कैकेयी से सताए जाकर मैंने राम को निर्वासित किया, तो इसे झूठ समझा जाएगा।
English meaning If I say truly that, tormented by Kaikeyi, I banished Rama, it will be thought a lie.
किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते । किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ॥
kiṃ māṃ vakṣyati kauśalyā rāghave vanamāsthite | kiṃ caināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam ||
हिंदी अर्थ जब राघव वन चले जाएँगे तब कौसल्या मुझसे क्या कहेंगी? और ऐसा अप्रिय करके मैं उन्हें क्या उत्तर दूँगा?
English meaning What will Kausalya say to me when Raghava has gone to the forest? And what shall I answer her, having done such a wrong?
68-69
2.12.68-69
Copy link
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च । भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति । सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा । न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव ॥
yadā yadā hi kauśalyā dāsīvacca sakhīva ca | bhāryāvadbhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati | satataṃ priyakāmā me priyaputrā priyaṃvadā | na mayā satkṛtā devī satkārārhā kṛte tava ||
हिंदी अर्थ कौसल्या सदा दासी, सखी, पत्नी, बहन और माता की तरह मेरी सेवा करती हैं, सदा मेरा प्रिय चाहने वाली, प्रिय पुत्र की माता, मधुरभाषिणी। फिर भी तुम्हारे कारण मैंने उस सम्मान योग्य रानी का सम्मान नहीं किया।
English meaning Kausalya always waits on me like a servant, a friend, a wife, a sister and a mother, always wishing my good, mother of a dear son, sweet in speech. Yet for your sake I did not honour that queen who deserved honour.
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि । अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम् ॥
idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi | apathyavyañjanopetaṃ bhuktamannamivāturam ||
हिंदी अर्थ अब तुम्हारे प्रति की गई भलाई मुझे जला रही है, जैसे रोगी द्वारा खाया गया अपथ्य मसालों वाला भोजन।
English meaning Now the kindness I showed you burns me, like food with unwholesome spices eaten by a sick man.
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च । सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति ॥
viprakāraṃ ca rāmasya samprayāṇaṃ vanasya ca | sumitrā prekṣya vai bhītā kathaṃ me viśvasiṣyati ||
हिंदी अर्थ राम का अपमान और वन गमन देखकर डरी हुई सुमित्रा मुझ पर कैसे विश्वास करेंगी?
English meaning Seeing Rama wronged and leaving for the forest, how will frightened Sumitra trust me?
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् । मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम् ॥
kṛpaṇaṃ bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam | māṃ ca pañcatvamāpannaṃ rāmaṃ ca vanamāśritam ||
हिंदी अर्थ हाय, वैदेही दो अप्रिय बातें एक साथ सुनेंगी: कि मैं मर गया और राम वन चले गए।
English meaning Alas, Vaidehi will hear two terrible things together: that I have died and that Rama has gone to the forest.
वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति । हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी ॥
vaidehī bata me prāṇānśocantī kṣapayiṣyati | hīnā himavataḥ pārśve kinnareṇeva kinnarī ||
हिंदी अर्थ हाय, शोक करती वैदेही अपने प्राण गँवा देंगी, जैसे हिमालय की ढलान पर अपने किन्नर से बिछुड़ी किन्नरी।
English meaning Alas, grieving Vaidehi will waste away her life, like a kinnari parted from her kinnara on the slopes of Himavat.
न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने । चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम् ॥
na hi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvane | ciraṃ jīvitumāśaṃse rudantīṃ cāpi maithilīm ||
हिंदी अर्थ राम को महावन में रहते और मैथिली को रोते देखकर मुझे लंबे समय जीने की आशा नहीं।
English meaning Seeing Rama living in the great forest and Maithili weeping, I do not hope to live long.
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि । न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे ॥
sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi | na hi pravrājite rāme devi jīvitumutsahe ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही तुम विधवा होकर पुत्र के साथ राज्य करोगी, क्योंकि देवी, राम के निर्वासित होने पर मैं जी नहीं सकता।
English meaning Surely you, a widow, will rule the kingdom with your son, for, queen, I cannot live once Rama is exiled.
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम् । रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥
satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm | rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītveva madirāṃ naraḥ ||
हिंदी अर्थ मैंने तुम्हें अत्यंत सती समझा, पर तुम असती हो, जैसे कोई मनुष्य विष मिली सुंदर दिखने वाली मदिरा पी ले।
English meaning I thought you utterly virtuous, but you are wicked, like a man who drinks a lovely looking wine laced with poison.
अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे । गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥
anṛtairbahu māṃ sāntvai ssāntvayantī sma bhāṣase | gītaśabdena saṃrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ ||
हिंदी अर्थ तुमने बहुत सी झूठी सांत्वनाओं से मुझे बहलाया, और फिर मार डाला, जैसे शिकारी गीत से हिरण को लुभाकर मारता है।
English meaning You spoke to me with many false comforts, soothing me, and then killed me, as a hunter lures a deer with song and kills it.
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम् । धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥
anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam | dhikkariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā ||
हिंदी अर्थ सज्जन निश्चय ही मुझे गलियों में अनार्य, पुत्र बेचने वाला कहकर धिक्कारेंगे, जैसे मदिरा पीने वाले ब्राह्मण को।
English meaning The noble will surely revile me in the streets as ignoble, a seller of his son, like a brahmin who drinks liquor.
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव । दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम् ॥
aho duḥkhamaho kṛcchraṃ yatra vācaḥ kṣame tava | duḥkhamevaṃvidhaṃ prāptaṃ purākṛtamivāśubham ||
हिंदी अर्थ हाय दुख, हाय कष्ट, कि मुझे तुम्हारे ऐसे वचन सहने पड़ रहे हैं! यह दुख पहले किए किसी पाप के फल जैसा आया है।
English meaning Ah, the pain, ah, the hardship, that I must bear such words from you! This suffering has come like the fruit of some evil done before.
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता । अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा ॥
ciraṃ khalu mayā pāpe tvaṃ pāpenābhirakṣitā | ajñānādupasampannā rajjurudbandhinī yathā ||
हिंदी अर्थ पापिनी, इतने समय तक मुझ पापी ने तुम्हारी रक्षा की; अज्ञान से मैंने तुम्हें गला घोंटने वाले फंदे की तरह अपनाया।
English meaning Wicked one, for so long I, sinner that I am, protected you; out of ignorance I took you up like a noose that strangles.
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये । बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥
ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣaye | bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam ||
हिंदी अर्थ तुम्हारे साथ रमते हुए मैंने नहीं देखा कि तुम मेरी मृत्यु हो, जैसे बालक एकांत में हाथ से काले नाग को छू ले।
English meaning Taking my pleasure with you, I did not see you were my death, like a child touching a black cobra with his hand in secret.
मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना । तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति ॥
mayā hyapitṛkaḥ putra ssamahātmā durātmanā | taṃ tu māṃ jīvaloko'yaṃ nūnamākroṣṭumarhati ||
हिंदी अर्थ मुझ दुरात्मा ने उस महात्मा पुत्र को पिताहीन कर दिया। निश्चय ही यह सारा जीवलोक मुझे धिक्कारने का अधिकारी है।
English meaning Wicked that I am, I have made that great souled son fatherless. Surely this whole living world has the right to curse me.
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम् । यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥
bāliśo bata kāmātmā rājā daśaratho bhṛśam | yaḥ strīkṛte priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati ||
हिंदी अर्थ हाय, राजा दशरथ मूर्ख और कामी हैं, जो एक स्त्री के लिए अपने प्रिय पुत्र को वन भेजेंगे।
English meaning Alas, King Dasharatha is a fool, a slave to desire, who for a woman's sake will send his dear son to the forest.
व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः । भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥
vrataiśca brahmacaryaiśca gurubhiścopakarśitaḥ | bhogakāle mahatkṛcchraṃ punareva prapatsyate ||
हिंदी अर्थ व्रतों, ब्रह्मचर्य और गुरुओं से दुबला हुआ वह भोग के समय फिर बड़े कष्ट में पड़ेगा।
English meaning Worn thin by vows, by celibacy and by his teachers, at the time for enjoyment he will meet great hardship once more.
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम् । स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥
nālaṃ dvitīyaṃ vacanaṃ putro māṃ pratibhāṣitum | sa vanaṃ pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati ||
हिंदी अर्थ मेरा पुत्र मुझसे एक बार भी प्रतिवाद नहीं करेगा। वन जाओ कहने पर वह केवल कहेगा: ठीक है।
English meaning My son will not answer me back even once. Told: Go to the forest, he will just say: Very well.
यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः । प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥
yadi me rāghavaḥ kuryādvanaṃ gaccheti coditaḥ | pratikūlaṃ priyaṃ me syānna tu vatsaḥ kariṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि वन जाने को कहने पर राघव मेरा विरोध करें, तो वह मुझे प्रिय होगा; पर मेरा वत्स ऐसा नहीं करेगा।
English meaning If Raghava, told to go to the forest, would refuse me, that would please me; but my child will not do it.
शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः । स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति ॥
śuddhabhāvo hi bhāvaṃ me na tu jñāsyati rāghavaḥ | sa vanaṃ prabraje tyukto bāḍha mityeva vakṣayati ||
हिंदी अर्थ शुद्ध हृदय राघव मेरा असली भाव नहीं जानेंगे। वन जाओ कहने पर वे केवल कहेंगे: ठीक है।
English meaning Pure in heart, Raghava will not know my real feeling. Told: Go to the forest, he will just say: Very well.
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् । मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥
rāghave hi vanaṃ prāpte sarvalokasya dhikkṛtam | mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam ||
हिंदी अर्थ जब राघव वन चले जाएँगे, तब सारे संसार से धिक्कारे गए मुझे अक्षम्य मृत्यु यमलोक ले जाएगी।
English meaning When Raghava has gone to the forest, scorned by all the world, death, unforgiving, will lead me to the abode of Yama.
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे । इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥
mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave | iṣṭe mama jane śeṣe kiṃ pāpaṃ pratipatsyase ||
हिंदी अर्थ जब मैं मर जाऊँगा और पुरुषश्रेष्ठ राम वन चले जाएँगे, तब तुम मेरे बचे हुए प्रियजनों के साथ क्या पाप करोगी?
English meaning When I am dead and Rama, bull among men, has gone to the forest, what evil will you do to my dear ones who remain?
कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति । दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति ॥
kauśalyā māṃ ca rāmaṃ ca putrau ca yadi hāsyati | duḥkhānyasahatī devī māmevānumariṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि कौसल्या मुझे, राम को और दोनों पुत्रों को खो देंगी, तो दुख सहन न कर पाने वाली रानी मेरे पीछे मर जाएँगी।
English meaning If Kausalya loses me, Rama and her two sons, the queen, unable to bear the grief, will follow me in death.
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह । प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca māṃ ca putraistribhissaha | prakṣipya narake sā tvaṃ kaikeyi sukhitā bhava ||
हिंदी अर्थ कौसल्या, सुमित्रा और मुझे तीनों पुत्रों सहित नरक में धकेलकर, कैकेयी, सुखी रहो।
English meaning Having cast Kausalya, Sumitra and me with our three sons into hell, be happy, Kaikeyi.
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः । इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥
mayā rāmeṇa ca tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ | ikṣvākukulamakṣobhyamākulaṃ pālayiṣyasi ||
हिंदी अर्थ तुम मेरे और राम द्वारा छोड़े गए, सनातन, गुणों से सम्मानित और अक्षोभ्य, अब व्याकुल इक्ष्वाकु कुल का शासन करोगी।
English meaning You will rule the Ikshvaku line, eternal, honoured for its virtues and unshaken, now in turmoil, abandoned by me and by Rama.
प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत् । मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥
priyaṃ cedbharatasyaitadrāmapravrājanaṃ bhavet | mā sma me bharataḥ kārṣītpretakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ ||
हिंदी अर्थ यदि राम का यह निर्वासन भरत को प्रिय हो, तो मेरी आयु पूरी होने पर भरत मेरा प्रेतकर्म न करें।
English meaning If this exile of Rama pleases Bharata, let Bharata not perform my funeral rites when my life is over.
94-95
2.12.94-95
Copy link
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि । मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे । सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥
hantānārye mamāmitre sakāmā bhava kaikayi | mṛte mayi gate rāme vanaṃ puruṣapuṅgave | sedānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi ||
हिंदी अर्थ हे अनार्ये, मेरी शत्रु, कैकेयी, अपनी इच्छा पूरी करो। जब मैं मर जाऊँगा और पुरुषश्रेष्ठ राम वन चले जाएँगे, तब तुम विधवा होकर पुत्र के साथ राज्य करोगी।
English meaning Ignoble one, my enemy, have your wish, Kaikeyi. When I am dead and Rama, best of men, has gone to the forest, you, a widow, will rule the kingdom with your son.
त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि । अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे । सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥
tvaṃ rājaputrīvādena nyavaso mama veśmani | akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me | sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā ||
हिंदी अर्थ तुम राजकन्या के नाम से मेरे घर में रहीं। संसार में मेरी अपार अपकीर्ति, निश्चित अपमान, और पापी की तरह सब प्राणियों में तिरस्कार होगा।
English meaning You lived in my house under the name of a king's daughter. Boundless ill fame will be mine in the world, certain disgrace, and contempt among all beings as for an evildoer.
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः । पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥
kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiśca muhurmuhuḥ | padbhyāṃ rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati ||
हिंदी अर्थ मेरे वत्स राम, जो बार बार रथों, हाथियों और घोड़ों पर चलते रहे, महावन में पैदल कैसे घूमेंगे?
English meaning How will my child Rama, who has so often gone about in chariots and on elephants and horses, wander on foot in the great forest?
98-99
2.12.98-99
Copy link
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः । अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम् । स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च । भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥
yasya tvāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ | ahaṃpūrvāḥ pacanti sma praśastaṃ pānabhojanam | sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca | bhakṣayanvanyamāhāraṃ suto me vartayiṣyati ||
हिंदी अर्थ जिनके भोजन के समय कुंडलधारी रसोइये होड़ करके उत्तम खाना पीना बनाते थे, वे मेरे पुत्र कसैला, कड़वा और तीखा वन का भोजन खाकर कैसे जिएँगे?
English meaning At whose mealtime cooks wearing earrings vied to be first to prepare fine food and drink, how will my son live eating forest food that is astringent, bitter and pungent?
महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः । काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति ॥
mahārhavastrasaṃvīto bhūtvā cirasukhoṣitaḥ | kāṣāyaparidhānastu kathaṃ bhūmaunivatsyati ||
हिंदी अर्थ मूल्यवान वस्त्र पहनने वाले और लंबे समय से सुख में रहे, वे गेरुए वस्त्र पहनकर भूमि पर कैसे रहेंगे?
English meaning Clothed in costly garments and long used to comfort, how will he live on the ground wearing ochre robes?
कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम् । रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥
kasyaitaddhāruṇaṃ vākyamevaṃvidhamacintitam | rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣecanam ||
हिंदी अर्थ ये कठोर, अकल्पनीय वचन किसके थे: राम का वन गमन और भरत का अभिषेक?
English meaning Whose cruel, unthinkable words were these: Rama's going to the forest and Bharata's consecration?
धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा । न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥
dhigastu yoṣito nāma śaṭhā ssvārthaparāssadā | na bravīmi striya ssarvā bharatasyaiva mātaram ||
हिंदी अर्थ स्त्रियों को धिक्कार है, जो सदा कपटी और स्वार्थी होती हैं! पर मैं सब स्त्रियों की नहीं, केवल भरत की माता की बात करता हूँ।
English meaning Shame on women, always deceitful and selfish! But I do not mean all women, only Bharata's mother.
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे । किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे ॥
anarthabhāve'rthapare nṛśaṃse mamānutāpāya niviṣṭabhāve | kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ hitānukāriṇyathavā'pi rāme ||
हिंदी अर्थ हे क्रूर, अर्थ के रूप में अनर्थ में लगी, मुझे दुख देने पर तुली, तुम मुझमें, या तुम्हारा भला करने वाले राम में क्या बुराई देखती हो?
English meaning Cruel one, bent on harm in the guise of gain, set on causing me grief, what wrong do you see in me, or in Rama who does you good?
परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः । कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥
parityajeyuḥ pitaro hi putrānbhāryāḥ patīṃścāpi kṛtānurāgāḥ | kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagatsyāddṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasane nimagnam ||
हिंदी अर्थ राम को विपत्ति में डूबा देखकर ही पिता पुत्रों को और प्रेमी पत्नियाँ पतियों को त्याग देंगी; सारा संसार क्रुद्ध हो उठेगा।
English meaning Fathers would abandon their sons and loving wives their husbands; the whole world would be enraged, just to see Rama sunk in misfortune.
अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम् । नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव ॥
ahaṃ punardevakumārarūpamalaṅkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam | nandāmi paśyannapi darśanena bhavāmi dṛṣṭvaiva ca punaryuveva ||
हिंदी अर्थ और मैं, देवकुमार जैसे सुंदर और सजे अपने पुत्र को आते देखकर आनंदित होता हूँ; उन्हें देखते ही मैं फिर युवा हो जाता हूँ।
English meaning As for me, seeing my son coming, adorned and handsome as a son of the gods, I rejoice; at the very sight of him I become young again.
विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि । रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥
vinā'pi sūryeṇa bhavetpravṛttiravarṣatā vajradhareṇa vā'pi | rāmaṃ tu gacchantamita ssamīkṣya jīvenna kaścittviti cetanā me ||
हिंदी अर्थ संसार सूर्य के बिना, या वज्रधारी के वर्षा न करने पर भी चल सकता है; पर राम को यहाँ से जाते देखकर कोई जीवित नहीं रहेगा। मेरा यही विचार है।
English meaning The world might go on without the sun, or without the thunderbolt bearer sending rain; but seeing Rama go from here, no one would live. That is what I feel.
विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम् । चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥
vināśakāmāmahitāmamitrāmāvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām | ciraṃ batāṅkena dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tena hato'smi mohāt ||
हिंदी अर्थ मैंने विनाश चाहने वाली, अहितकारी शत्रु तुम्हें अपनी मृत्यु की तरह आश्रय दिया। हाय, इतने समय मैंने महाविषैली नागिन को गोद में रखा, और अपनी मूर्खता से उसी से मारा गया।
English meaning I gave shelter to you, my enemy, bent on destruction and harmful, like my own death. Alas, for so long I held a deadly she snake in my lap, and through my folly I am slain by her.
मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह । पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥
mayā ca rāmeṇa ca lakṣmaṇena praśāstu hīno bharatastvayā saha | puraṃ ca rāṣṭraṃ ca nihatya bāndhavān mamāhitānāṃ ca bhavābhiharṣiṇī ||
हिंदी अर्थ मेरे, राम और लक्ष्मण के बिना भरत तुम्हारे साथ नगर और राज्य पर शासन करें। मेरे बंधुओं का नाश करके मेरे शत्रुओं को आनंद देने वाली बनो।
English meaning Without me, Rama and Lakshmana, let Bharata rule the city and kingdom with you. Destroy my kin, and be the delight of my enemies.
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे । न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा ॥
nṛśaṃsavṛtte vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣase | na nāma te kena mukhātpatantyadho viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā ||
हिंदी अर्थ हे क्रूर आचरण वाली, विपत्ति में प्रहार करने वाली, जब तुम आज यहाँ ऐसे उग्र वचन बोलती हो, तब तुम्हारे दाँत हजार टुकड़े होकर मुँह से क्यों नहीं गिर पड़ते?
English meaning Cruel in conduct, striking in misfortune, when you speak such violent words here today, how is it your teeth do not shatter into a thousand pieces and fall from your mouth?
न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम् । कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते ॥
na kiñcidāhāhitamapriyaṃ vaco na vetti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum | kathannu rāme hyabhirāmavādini bravīṣi doṣānguṇanityasammate ||
हिंदी अर्थ राम ने कभी अहितकर या अप्रिय वचन नहीं कहा; वे कठोर बोलना जानते ही नहीं। मधुरभाषी और सदा गुणों के लिए सम्मानित राम में तुम दोष कैसे बताती हो?
English meaning Rama has never spoken an unkind or harmful word; he does not know how to speak harshly. How can you speak of faults in Rama, so pleasing in speech and always honoured for his virtues?
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज । न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि ॥
pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā sahasraśo vā sphuṭitā mahīṃ vraja | na te kariṣyāmi vaca ssudāruṇaṃ mamāhitaṃ kekayarājapāṃsani ||
हिंदी अर्थ चाहे दुखी हो, चाहे जलो, चाहे नष्ट हो, या हजार टुकड़े होकर धरती में समा जाओ; हे केकयराज की कलंक, मैं तुम्हारी अत्यंत कठोर और मेरे लिए अहितकर बात नहीं मानूँगा।
English meaning Despair, or blaze up, or perish, or burst into a thousand pieces and sink into the earth; I shall not do as you say, so cruel and harmful to me, you disgrace of the Kekaya king.
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम् । न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् । ., ॥
kṣuropamāṃ nityamasatpriyaṃvadāṃ praduṣṭabhāvāṃ svakulopaghātinīm | na jīvituṃ tvāṃ viṣahe'manoramāṃ didhakṣamāṇāṃ hṛdayaṃ sabandhanam | ., ||
हिंदी अर्थ तुम उस्तरे जैसी हो, सदा झूठा मीठा बोलने वाली, दूषित हृदय वाली, अपने कुल का नाश करने वाली। हे अप्रिय, मेरे हृदय और उसके सब बंधनों को जलाना चाहने वाली, मैं तुम्हें जीते नहीं देख सकता।
English meaning You are like a razor, always speaking falsely sweet, corrupt in heart, destroyer of your own family. I cannot bear to let you live, hateful one, who would burn my heart and all its ties.
न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः । ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥
na jīvitaṃ me'sti punaḥkuta ssukhaṃ vinā''tmajenā'tmavataḥ kuto ratiḥ | mamāhitaṃ devi na kartumarhasi spṛśāmi pādāvapi te prasīda me ||
हिंदी अर्थ मेरे लिए जीवन नहीं, फिर सुख कहाँ; पुत्र के बिना संवेदनशील मनुष्य को क्या आनंद? देवी, मेरा यह अहित मत करो; मैं तुम्हारे पैर भी छूता हूँ: मुझ पर कृपा करो।
English meaning There is no life for me, let alone happiness; without his son, what joy has a man of feeling? Queen, do not do me this harm; I even touch your feet: be kind to me.
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया । पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा ॥
sa bhūmipālo vilapannanāthavatstriyā gṛhīto hṛdaye'timātrayā | papāta devyāścaraṇau prasāritāvubhāvasamspṛśya yathā'turastathā ||
हिंदी अर्थ अनाथ की तरह विलाप करते, उस अत्यधिक हठी स्त्री द्वारा हृदय से जकड़े गए पृथ्वीपति रानी के फैले चरणों पर गिरे, पर रोगी की तरह उन्हें छू न सके।
English meaning The lord of the earth, lamenting like one without a protector, seized at the heart by the overbearing woman, fell at the queen's outstretched feet but, like one sick, could not reach them.