Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 11 of 119 29 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 11

The Two Boons

अयोध्याकांड, सर्ग 11: दो वरदान

Holding him to his oath, Kaikeyi asks that Bharata be crowned and that Rama live in the Dandaka forest for fourteen years as an ascetic.

शपथ का स्मरण कराकर कैकेयी माँगती हैं कि भरत का अभिषेक हो और राम चौदह वर्ष तपस्वी बनकर दंडक वन में रहें।

1 2.11.1

तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम् ।
उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥

taṃ manmathaśarairviddhamaṃ kāmavegavaśānugam |
uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

कामदेव के बाणों से बिंधे और काम के वेग में बहते पृथ्वीपति से कैकेयी ने ये कठोर वचन कहे:

English meaning

To the lord of the earth, pierced by the arrows of love and swept along by desire, Kaikeyi spoke these cruel words:

2 2.11.2

नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥

nāsmi viprakṛtādeva kenacinnāvamānitā |
abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam ||

हिंदी अर्थ

न किसी ने मेरा अहित किया है न अपमान। पर मेरी एक इच्छा है, और मैं चाहती हूँ कि आप उसे पूरा करें।

English meaning

I have not been wronged or insulted by anyone. But I have a wish, and I want you to fulfil it.

3 2.11.3

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।
अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi |
atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā ||

हिंदी अर्थ

यदि आप उसे करना चाहते हैं तो मुझे वचन दीजिए; तब मैं बताऊँगी कि मैं क्या चाहती हूँ।

English meaning

If you wish to do it, give me your promise; then I shall tell you what I desire.

4 2.11.4

तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ।
कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥

tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmitaḥ |
kāmī hastena saṃgṛhya mūrdhajeṣu śucismitām ||

हिंदी अर्थ

कामातुर महातेजस्वी राजा ने थोड़ा मुस्कुराकर मधुर मुस्कान वाली कैकेयी के केश हाथ में लेकर कहा:

English meaning

The radiant king, full of desire, smiled a little, took the sweetly smiling Kaikeyi by the hair with his hand, and said:

5 2.11.5

आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।
मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥

āvalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama |
manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate ||

हिंदी अर्थ

हे गर्विली, क्या तुम नहीं जानतीं कि तुम्हारे सिवा पुरुषव्याघ्र राम से अधिक प्रिय मुझे कोई नहीं?

English meaning

Proud one, do you not know that apart from you there is no one dearer to me than Rama, tiger among men?

6 2.11.6

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।
शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि ॥

tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā |
śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasecchāsi ||

हिंदी अर्थ

उन अजेय, श्रेष्ठ, महात्मा राघव की, जिनके लिए मैं जीता हूँ, शपथ खाकर कहता हूँ: जो तुम्हारा मन चाहे वह कहो।

English meaning

By that unconquerable, foremost, great souled Raghava, for whom I live, I swear to you: say what your heart desires.

7 2.11.7

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् ।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥

yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīveyamahaṃ dhruvam |
tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||

हिंदी अर्थ

उन राम की, जिन्हें एक क्षण न देखूँ तो निश्चय ही जी न सकूँ, कैकेयी, मैं शपथ खाता हूँ कि तुम्हारा कहा करूँगा।

English meaning

By that Rama, without seeing whom for a moment I surely could not live, Kaikeyi, I swear to do what you say.

8 2.11.8

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम् ।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥

ātmanā vātmajaiścānyairvṛṇeyaṃ manujarṣabham |
tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||

हिंदी अर्थ

उन पुरुषश्रेष्ठ राम की, जिन्हें मैं अपने और अन्य पुत्रों से भी बढ़कर चुनूँ, कैकेयी, मैं शपथ खाता हूँ कि तुम्हारा कहा करूँगा।

English meaning

By that Rama, bull among men, whom I would choose over myself and my other sons, Kaikeyi, I swear to do what you say.

9 2.11.9

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे ।
एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥

bhadre hṛdayamapyetadanumṛśoddharasva me |
etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase ||

हिंदी अर्थ

हे भद्रे, मेरे इस हृदय को समझकर इसे उबारो। यह सोचकर, कैकेयी, जो तुम उचित समझो वह कहो।

English meaning

Good lady, read this heart of mine and lift it up. Considering this, Kaikeyi, say what you think right.

10 2.11.10

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥

balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi |
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ||

हिंदी अर्थ

मुझ पर अपना बल जानकर तुम्हें मुझ पर संदेह नहीं करना चाहिए। मैं तुम्हारा प्रिय करूँगा; अपने पुण्यों की शपथ लेता हूँ।

English meaning

Knowing your power over me, you should not doubt me. I shall do what pleases you; I swear it by my good deeds.

11 2.11.11

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।
निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥

sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam |
nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने उद्देश्य में लगी रानी ने अपनी इच्छा को निकट आया देखकर पक्षपात और हर्ष से ऐसे वचन कहे जो कहने में कठिन थे।

English meaning

The queen, intent on her aim, seeing her wish within reach, from partiality and joy spoke words hard to utter.

12 2.11.12

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् ।
व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥

tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamāgatam |
vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam ||

हिंदी अर्थ

उनके वचनों से प्रसन्न होकर उन्होंने अपनी इच्छा कही, जो निकट आई मृत्यु जैसी भयानक थी।

English meaning

Delighted by his words, she spoke out her wish, terrible as Death come near.

13 2.11.13

यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च ।
तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः ॥

yathā krame śapasi varaṃ mama dadāsi ca |
tacchṛṇvantu trayastriṃśaddevāssāgnipurogamāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि आप इस प्रकार शपथ लेकर मुझे वर दे रहे हैं, इसलिए अग्नि आदि तैंतीस देवता इसे सुनें।

English meaning

Since you swear in this way and grant me a boon, let the thirty three gods, led by Agni, hear it.

14-15 2.11.14-15

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।
जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ।
निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता ।
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥

candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ |
jagacca pṛthivī ceyaṃ sagandharvā sarākṣasā |
niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatā |
yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava ||

हिंदी अर्थ

चंद्रमा और सूर्य, आकाश, ग्रह, रात और दिन, दिशाएँ, संसार और गंधर्वों तथा राक्षसों सहित यह पृथ्वी, रात में विचरने वाले प्राणी, घरों के गृहदेवता, और अन्य सब प्राणी आपका कहा जानें।

English meaning

Let the moon and sun, the sky, the planets, night and day, the quarters, the world and this earth with its gandharvas and rakshasas, the creatures that roam at night, the household gods in houses, and all other beings know what you have said.

16 2.11.16

सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः ।
वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः ॥

satyasandho mahātejāḥ dharmajñaḥ susamāhitaḥ |
varaṃ mama dadātyeṣa tanme śrṛṇvantu daivatāḥ ||

हिंदी अर्थ

ये सत्यप्रतिज्ञ, महातेजस्वी, धर्मज्ञ और सावधान राजा मुझे वर दे रहे हैं। देवता इसे सुनें।

English meaning

This radiant king, true to his word, who knows dharma and is fully attentive, is granting me a boon. Let the gods hear it.

17 2.11.17

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca |
tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार महाधनुर्धर को बाँधकर और साक्षी बनाकर रानी ने फिर काम से मोहित वरदाता से कहा:

English meaning

Having thus bound the great archer and called witnesses, the queen then said this to the boon giver, deluded by desire:

18 2.11.18

स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे ।
तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा ॥

smara rājan purāvṛttaṃ tasmin daivāsure raṇe |
tatra cācyāvayacchatrustava jīvitamantarā ||

हिंदी अर्थ

राजन, याद कीजिए बहुत पहले देवासुर संग्राम में क्या हुआ था, जब शत्रु ने आपके प्राण लगभग ले लिए थे।

English meaning

Remember, king, what happened long ago in that war of gods and asuras, when the enemy all but took your life.

19 2.11.19

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः ।
जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥

tatra cāpi mayā deva yattvaṃ samabhirakṣitaḥ |
jāgratyā yatamānāyāstato me prādadā varau ||

हिंदी अर्थ

वहाँ, देव, मैंने जागकर और प्रयत्न करके आपकी रक्षा की, और इसलिए आपने मुझे दो वर दिए।

English meaning

There, lord, I kept watch and struggled to protect you, and so you gave me two boons.

20 2.11.20

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।
तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर ॥

tau tu dattau varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham |
tathaiva pṛthivīpāla sakāśe satyasaṅgara ||

हिंदी अर्थ

देव, आपके दिए वे दो वर मैंने आपके पास धरोहर रखे थे; अब, हे पृथ्वीपालक, सत्यप्रतिज्ञ, मैं उन्हें आपसे माँगती हूँ।

English meaning

Those two boons you gave, lord, I left with you in trust; now, protector of the earth, true to your word, I seek them from you.

21 2.11.21

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।
अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥

tat pratiśrutya dharmeṇa na ceddāsyasi me varam |
adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā ||

हिंदी अर्थ

धर्म से वचन देकर यदि आप मुझे मेरा वर नहीं देंगे, तो आपसे अपमानित होकर मैं आज ही प्राण त्याग दूँगी।

English meaning

Having promised by dharma, if you do not give me my boon, I shall give up my life this very day, insulted by you.

22 2.11.22

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।
प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः ॥

vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ |
pracaskanda vināśāya pāśaṃ mṛga ivātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

केवल वचनों से कैकेयी के वश में हुए राजा तब अपने विनाश की ओर ऐसे दौड़े जैसे हिरण अपने ही फंदे में।

English meaning

Brought under her control by mere words, the king then rushed to his ruin like a deer into its own snare.

23 2.11.23

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।
वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ।
तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥

tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam |
varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate |
tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर उन्होंने काम से मोहित वरदाता से कहा: हे पृथ्वीपति, तब आपने जो दो वर दिए थे, उन्हें मैं अभी बताती हूँ। मेरी बात सुनिए।

English meaning

Then she said to the boon giver, deluded by desire: The two boons you gave me then, lord of the earth, I shall name now. Hear my words.

24 2.11.24

अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ।
अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ॥

abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ |
anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām ||

हिंदी अर्थ

राघव के अभिषेक के लिए जो तैयारियाँ की गई हैं, उसी अभिषेक से मेरे भरत का अभिषेक हो।

English meaning

The preparations made for Raghava's consecration: with this very consecration let my Bharata be consecrated.

25 2.11.25

यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ।
तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत ॥

yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā |
tadā daivāsure yuddhe tasya kālo'yamāgata ||

हिंदी अर्थ

और देव, जो दूसरा वर आपने देवासुर युद्ध में प्रसन्न होकर दिया था, उसका समय आ गया है।

English meaning

And the second boon, lord, that you gave me gladly in the war of gods and asuras: its time has come.

26 2.11.26

नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥

nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम चीर, मृगचर्म और जटा धारण करके तपस्वी बनकर नौ और पाँच वर्ष दंडकारण्य में रहें।

English meaning

Let Rama go to the Dandaka forest for nine years and five, as an ascetic wearing bark, deerskin and matted hair.

27-28 2.11.27-28

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ।
एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम् ॥

bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam |
eṣa me paramaḥ kāmo dattameva varaṃ vṛṇe |
adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

भरत आज निष्कंटक युवराज पद पाएँ। यही मेरी परम इच्छा है; मैं दिया हुआ वर ही माँगती हूँ। और आज ही मैं राघव को वन जाते देखूँ।

English meaning

Let Bharata enjoy the office of prince regent today, free of rivals. This is my highest wish; I choose the boon already given. And today let me see Raghava leaving for the forest.

29 2.11.29

स राजराजः भव सत्यसङ्गरः कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च ।
परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनास्सत्यवचो हितं नृणाम् ॥

sa rājarājaḥ bhava satyasaṅgaraḥ kulaṃ ca śīlaṃ ca hi rakṣa janma ca |
paratravāse hi vadantyanuttamaṃ tapodhanāssatyavaco hitaṃ nṛṇām ||

हिंदी अर्थ

हे राजाधिराज, अपने वचन के सच्चे बनिए; अपने कुल, शील और जन्म की रक्षा कीजिए। तपस्वी कहते हैं कि परलोक में सत्य वचन ही मनुष्यों का परम हित है।

English meaning

King of kings, be true to your word; protect your family, your character and your birth. The ascetics say truthful speech is the highest good for men in the world beyond.

Next sarga · Ayodhya Kanda 12The King's AnguishDasharatha faints, then begs, rages and weeps through the night, asking Kaikeyi how she can turn against the son who has always honoured her.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story