Kumbhakarna's Reproach

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।
कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ॥

tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |
kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanaṃprajahāsa ca ||

दृष्टोदोषोहियोऽस्माभिःपुरामन्त्रन्वििर्णये ।
हितेष्वनभियुक्तेनसोऽयमासादितस्त्वया ॥

dṛṣṭodoṣohiyo'smābhiḥpurāmantranviirṇaye |
hiteṣvanabhiyuktenaso'yamāsāditastvayā ||

शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः ।
निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ॥

śīghraṃkhalvabhyupetaṃtvāṃphalaṃpāpasyakarmaṇaḥ |
nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ ||

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।
केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ॥

prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |
kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ ||

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ॥

yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
pūrvaṃcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā ||

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।
क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ॥

deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |
kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva ||

त्रयाणांपञ्चधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति ।
सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ॥

trayāṇāṃpañcadhāyogaṃkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |
sacivaissamayaṃkṛtvā sa sabhyevartatepathi ||

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।
बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ॥

yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |
budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati ||

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते ।
भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāṃpate |
bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ ||

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।
राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ॥

triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |
rājāvārājamātrovāvyarthaṃtasyabahuśrutam ||

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।
कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।
निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥

upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṃkāle ca vikramam |
yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau |
kāledharmārthakāmānyassammantऱyasacivaiḥsaha |
niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt ||

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।
राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ॥

hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |
rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati ||

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥

anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |
prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ ||

अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ॥

aśāstraviduṣāṃteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |
arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām ||

अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।
अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणाः ॥

ahitaṃ ca hitākāraṃdhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |
avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ ||

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ॥

vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |
viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ ||

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।
व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ॥

tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |
vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān ||

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ॥

capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |
chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ ||

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।
अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ॥

yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |
avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate ||

यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च ।
तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ॥

yaduktamihatepūrvaṃkriyatāmanujena ca |
tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru ||

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।
भ्रुकुटिंचैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ॥

tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |
bhrukuṭiṃcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata ||

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि ।
किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ॥

mānyoguruvāricāryaḥkimāṃtvamanuśāsasi |
kimevaṃvākchramaṃkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām ||

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।
नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ॥

vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |
nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ ||

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् ।
गतंतुनानुशोचन्तिगतंतुगतमेवहि ॥

asminkāletuyadyuktaṃtadidānīṃvidhīyatām |
gataṃtunānuśocantigataṃtugatamevahi ||

ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु ।
यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ।
यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ॥

mamāpanayajaṃdoṣaṃvikrameṇasamīkuru |
yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi |
yadivakāryaṃmetattehṛdikāryatamaṃmatam ||

स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ।
स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ॥

sa suhṛdyovipannārthaṃdīnamabhyavapadyate |
sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate ||

तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ।
रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ॥

tamathaivaṃbruvāṇaṃtuvacanaṃdhīradāruṇam |
ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha ||

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेन्द्रियम् ।
कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसान्त्वयन् ॥

atīvahisamālakṣyabhrātaraṃkṣubhitendriyam |
kumbhakarṇaśśanairvākyaṃbabhāṣeparisāntvayan ||

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।
अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।
रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ॥

śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama |
alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |
roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi ||

नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव ।
तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ॥

naitanmanasikartavyaṃmayijīvatipārthiva |
tamahaṃnāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate ||

अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया ।
बन्धुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ॥

avaśyaṃtuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāṃtavamayā |
bandhubhāvādabhihitaṃbhrātṛsnehācchapārthiva ||

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।
शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ॥

sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |
śatrūṇāṃkadanaṃpaśyakriyamāṇaṃmayāraṇe ||

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।
हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ॥

adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |
haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm ||

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।
सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ॥

adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |
sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā ||

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।
लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ॥

adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |
laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ ||

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।
शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥

adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |
śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam ||

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।
विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ॥

adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |
vikīrṇaṃpaśyasamaresugrīvaṃplavagottama ||

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ॥

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |
jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha ||

मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।
नाहमात्मनिसन्तापंगच्छेयंराक्षसाधिप ॥

māṃnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |
nāhamātmanisantāpaṃgaccheyaṃrākṣasādhipa ||

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरन्तप ।
न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ॥

kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvaṃparantapa |
na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama ||

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबलः ।
यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ।
तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ॥

ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |
yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau |
tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi ||

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ।
नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ॥

girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame |
nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ ||

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ।
न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ॥

athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn |
na mepratimukhesthātuṃkaścit śaktojijīviṣuḥ ||

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ।
हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ॥

naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ |
hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam ||

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ।
ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ॥

yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate |
tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu ||

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ।
सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ॥

cintayābādhyaserājankimarthaṃmayitiṣṭhati |
so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ ||

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।
राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।
हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ॥

muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge |
rāghavaṃlakṣmaṇaṃcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |
hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā ||

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।
असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ॥

harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |
asādhāraṇamicchāminadātuṃmahadyaśaḥ ||

तदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापिस्वयम्भुवः ।
ततोऽहंनाशयिष्यामिनैशंतमइवांशुमान् ।
अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ॥

tadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpisvayambhuvaḥ |
tato'haṃnāśayiṣyāminaiśaṃtamaivāṃśumān |
apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale ||

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ।
आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ॥

yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam |
ādityaṃpātayiṣyāmisanakṣatraṃmahītale ||

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ।
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ॥

śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam |
parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm ||

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।
अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।
नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ॥

dīrghakālaṃprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam |
adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |
nanvidaṃtridivaṃsarvamāhārasya na pūryate ||

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।
निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ॥

vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |
nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān ||