Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 44 of 131 39 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 44

Indrajit Vanishes

युद्धकांड, सर्ग 44: इंद्रजीत का अदृश्य होना

In a night battle Angada defeats Indrajit, who turns invisible and binds Rama and Lakshmana with serpent arrows.

रात के युद्ध में अंगद इंद्रजीत को हराते हैं, जो अदृश्य होकर राम और लक्ष्मण को नागपाश से बाँध देता है।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 6.44.1

युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।
रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ॥

yudhyatāmenateṣāṃtutadāvānararākṣasām |
ravirastaṃgatorātriḥpravṛttāprāṇahāriṇī ||

2 6.44.2

अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।
सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ॥

anyonyaṃbaddhavairāṇāṃghorāṇāṃjayamicchatām |
sampravṛttaṃniśāyuddhaṃtadāvānararakṣasām ||

3 6.44.3

राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।
अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ॥

rākṣaso'sītiharayohariścā'sītirākṣasāḥ |
anyonyaṃsamarejaghnustasmiṃstamasidāruṇe ||

4-5 6.44.4-5

जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।
एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।
कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।
सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ॥

jahidārayacaihītikathaṃvidravasītica |
evaṃsutumulaśśabdastasmiṃstamasiśuśruve |
kālāḥkāñcanasannāhāstasmiṃstamasirākṣasāḥ |
sampradṛśyantaśailendrādīptauṣadhivanāiva ||

6 6.44.6

तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।
परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ॥

tasmiṃstamasiduṣpārerākṣasāḥkrodhamūrchitāḥ |
paripeturmahāvegābhakṣayantaḥplavaṅgamān ||

7 6.44.7

तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।
आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।
वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ॥

tehayān kāñcanāpīḍān dhvajāṃścāśīviṣopamān |
āplutyadaśanaistīkṣṇairbhīmakopāvyadārayan |
vānarābalinoyuddhe'kṣobhayan rākṣasīṃcamūm ||

8 6.44.8

कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।
कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ॥

kuñjarān kuñjarārohān patākādhvajinorathān |
karṣuścadadaṃśuścadaśanaiḥkrodhamūrchitāḥ ||

9 6.44.9

लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।
दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ॥

lakṣmaṇaścāpirāmaścaśarairāśīviṣopamaiḥ |
dṛśyādṛśyānirakṣāṃsipravarāṇinijaghnatuḥ ||

10 6.44.10

तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।
रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ॥

turaṅgakhuravidhvastaṃrathanemisamutthitam |
rurodhakarṇanetrāṇiyudhyatāṃdharaṇīrajaḥ ||

11 6.44.11

वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।
रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ॥

vartamānetathāghoresaṅgrāmeromaharṣaṇe |
rudhirodhāmahāghorānadyastatraprasusruvuḥ ||

12 6.44.12

ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।
शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ॥

tatobherīmṛdaṅgānāṃpaṇavānāṃcanissvanaḥ |
śaṅkhaveṇusvanonmiśrassambhūvādbhutopamaḥ ||

13 6.44.13

हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।
शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ॥

hatānāṃstanamānānāṃrākṣasānāṃcaniḥsvanaḥ |
śastānāṃvānarāṇāṃcasambabhūvātidāruṇaḥ ||

14-15 6.44.14-15

हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।
निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।
शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।
दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ॥

hatairvānaravīraiścaśaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
nihataiḥparvatākārairākṣasaiḥkāmarūpibhiḥ |
śastrapuṣpopahārācatatrāsīdyuddhamedinī |
dur jñeyādurniveśācaśoṇitāsrāvakardamā ||

16 6.44.16

साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।
कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ॥

sābabhūvaniśāghorāharirākṣasahāriṇī |
kālarātrīvabhūtānāṃsarveṣāṃduratikramā ||

17 6.44.17

ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।
राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ॥

tatasterākṣasāstatratasmiṃstamasidāruṇe |
rāmamevābhyavartantasamhṛṣṭāśśaravṛṣṭibhiḥ ||

18 6.44.18

तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।
उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ॥

teṣāmāpatatāṃśabdaḥkruddhānāmapigarjatām |
udvartaivasattva, nāṃsamudrāṇāṃpraśuśruve ||

19-21 6.44.19-21

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।
यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।
वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।
तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।
युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ॥

teṣāṃrāmaśśaraiḥṣaḍibhaḥṣaḍajaghānaniśācarān |
nimeṣāntaramātreṇaśitairagniśikhopamaiḥ |
yamaśatruścadurdharṣomahāpārśvamahodarau |
vajradaṃṣṭromahākāyastaucobhauśukasāraṇau |
teturāmeṇabāṇaughaissarvemarmasutāḍitāḥ |
yuddhādapasṛtāstatrasāvaśeṣāyuṣo'bhavan ||

22 6.44.22

तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।
दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ॥

tatrakāñcanacitrāṅgaiśśarairagniśikhopamaiḥ |
diśaścakāravimalāḥpradiśaścamahārathaḥ ||

23 6.44.23

येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।
तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ॥

yetvanyerākṣasābhīmārāmasyābhimukhesthitāḥ |
te'pinaṣṭāḥsamāsādyapataṅgāivapāvakam ||

24 6.44.24

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।
बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ॥

suvarṇapuṅkhairviśikhaissapatadbhissahasraśaḥ |
babhūvarajanīcitrākhadyotairivaśāradī ||

25 6.44.25

राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।
साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ॥

rākṣasānāṃcaninadairharīṇāṃcāpinissvanaiḥ |
sābabhūvaniśāghorābhūyoghoratarātadā ||

26 6.44.26

तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।
त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ॥

tenaśabdenamahatāpravṛddhenasamantataḥ |
trikūṭaḥkandarākīrṇaḥpravyāharadivācalaḥ ||

27 6.44.27

गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।
सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ॥

golāṅgūlāmahākāyāstamasātulyavarcasaḥ |
sampariṣvajyabāhubhyāṃbhakṣayanrajanīcarān ||

28 6.44.28

अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।
रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ॥

aṅgadasturaṇeśatrūnanihantuṃsamupasthitaḥ |
rāvaṇiṃnijaghānāśusārathiṃcahayānapi ||

29-30 6.44.29-30

वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।
इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।
अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

vartamānetadāghoresaṅgrāmebhṛśadāruṇe |
indrajitturathaṃtyaktvāhatāśvohatasārathiḥ |
aṅgadenamahāmāyastatraivāntaradhīyata ||

31 6.44.31

तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।
तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ॥

tatkarmavāliputrasyasarvedevāssaharṣibhiḥ |
tuṣṭuvuḥpūjanārhasyataucobhaurāmalakṣmaṇau ||

32 6.44.32

प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।
तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ॥

prabhāvaṃsarvabhūtānividurindrajitoyudhi |
tenatetaṃmahātmānaṃtuṣṭāḥdṛṣṭavāpradharṣitam ||

33 6.44.33

ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।
साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ॥

tataḥprahṛṣṭāḥkapayassasugrīvavibhīṣaṇāḥ |
sādhusādhvitineduścadṛṣṭavāśatruṃpradharṣitam ||

34 6.44.34

इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।
संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ॥

indrajittutadātenanirjitobhīmakarmaṇā |
saṃyugevāliputreṇakrodhaṃcakresudāruṇam ||

35 6.44.35

सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।
अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ॥

so'ntardhānagataḥpāporāvaṇīraṇakarkaśaḥ |
adṛśyoniśitānbāṇānmumocāśanivarcasaḥ ||

36 6.44.36

सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।
बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ॥

sarāmaṃlakṣmaṇaṃcaivaghorairnāgamayaiśśaraiḥ |
bibhedasamarekruddhaḥsarvagātreṣurākṣasaḥ ||

37 6.44.37

माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।
अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।
बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ॥

māyayāsamvṛtastatramohayanrāghavauyudhi |
adṛśyassarvabhūtānāṃkūṭayodhīniśācaraḥ |
babandhaśarabandhenabhrātaraurāmalakṣmaṇau ||

38 6.44.38

तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।
सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ॥

tenataupuruṣavyāghraukruddhenāśīviṣaiśśaraiḥ |
sahasānihatauvīrautadāpraikṣantavānarāḥ ||

39 6.44.39

प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।
मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ॥

prakāśarūpastutadānaśaktastaubādhituṃrākṣasarājaputraḥ |
māyāṃprayoktuṃsamupājagāmababandhataurājasutaudurātmā ||

Next sarga · Yuddha Kanda 45The Brothers FallPierced all over, Rama and Lakshmana fall, and the vanaras despair.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story