कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः । राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥
kāladharmaṃ gate rāma sagare prakṛtījanāḥ | rājānaṃ rocayāmāsuraṃśumantaṃ sudhārmikam ||
हिंदी अर्थ हे राम, सगर के देहांत के बाद प्रजा ने परम धार्मिक अंशुमान को राजा चुना।
English meaning When Sagara had passed away, Rama, the people chose the most righteous Amshuman as king.
स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन । तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुतः ॥
sa rājā sumahānāsīdaṃśumān raghunandana | tasya putro mahānāsīddilīpa iti viśrutaḥ ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, अंशुमान अत्यंत महान राजा थे, और उनके पुत्र प्रसिद्ध महान दिलीप थे।
English meaning Amshuman was a very great king, joy of the Raghus, and his son was the great Dilipa, famed far and wide.
तस्मिन् राज्यं समावेश्य दिलीपे रघुनन्दन । हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥
tasmin rājyaṃ samāveśya dilīpe raghunandana | himavacchikhare puṇye tapastepe sudāruṇam ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, दिलीप को राज्य सौंपकर उन्होंने हिमालय के एक पवित्र शिखर पर अत्यंत कठोर तप किया।
English meaning Handing the kingdom over to Dilipa, joy of the Raghus, he practised very severe penance on a holy peak of the Himalaya.
द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशाः । तपोवनं गतो राम स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥
dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇi sumahāyaśāḥ | tapovanaṃ gato rāma svargaṃ lebhe tapodhanaḥ ||
हिंदी अर्थ हे राम, उस महायशस्वी तपोधन राजा ने बत्तीस हजार वर्ष तपोवन में बिताए और स्वर्ग प्राप्त किया।
English meaning That most renowned king, rich in penance, went to the forest of penance for thirty two thousand years, Rama, and won heaven.
दिलीपस्तु महातेजाश्श्रुत्वा पैतामहं वधम् । दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥
dilīpastu mahātejāśśrutvā paitāmahaṃ vadham | duḥkhopahatayā buddhyā niścayaṃ nādhyagacchata ||
हिंदी अर्थ महातेजस्वी दिलीप अपने पितामहों के वध की बात सुनकर दुख से आहत बुद्धि के कारण कोई निश्चय नहीं कर सके।
English meaning The radiant Dilipa, hearing of the death of his grandfathers, could reach no decision, his mind struck by grief.
कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया । तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥
kathaṃ gaṅgāvataraṇaṃ kathaṃ teṣāṃ jalakriyā | tārayeyaṃ kathaṃ caitāniti cintāparo'bhavat ||
हिंदी अर्थ गंगा का अवतरण कैसे हो? उनकी जलक्रिया कैसे हो? मैं उनका उद्धार कैसे करूँ? वे इन्हीं विचारों में डूबे रहे।
English meaning How can Ganga be brought down? How can their water rites be done? How can I save them? He was lost in such thoughts.
तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः । पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥
tasya cintayato nityaṃ dharmeṇa viditātmanaḥ | putro bhagīratho nāma jajñe paramadhārmikaḥ ||
हिंदी अर्थ जब वे सदा यही सोचते रहते थे, तब धर्म के लिए प्रसिद्ध उस राजा के भगीरथ नाम का एक परम धार्मिक पुत्र हुआ।
English meaning While he was always thinking so, a most righteous son named Bhagiratha was born to that king, known for his dharma.
दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥
dilīpastu mahātejā yajñairbahubhiriṣṭavān | triṃśadvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat ||
हिंदी अर्थ महातेजस्वी राजा दिलीप ने अनेक यज्ञ किए और तीस हजार वर्ष राज्य किया।
English meaning The radiant King Dilipa performed many sacrifices and ruled the kingdom for thirty thousand years.
अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति । व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥
agatvā niścayaṃ rājā teṣāmuddharaṇaṃ prati | vyādhinā naraśārdūla kāladharmamupeyivān ||
हिंदी अर्थ हे नरशार्दूल, उनके उद्धार का उपाय पाए बिना ही राजा रोग से देह त्याग गए।
English meaning Without finding a way to save them, tiger among men, the king passed away through illness.
इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा । राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥
indralokaṃ gato rājā svārjitenaiva karmaṇā | rājye bhagīrathaṃ putramabhiṣicya nararṣabhaḥ ||
हिंदी अर्थ अपने पुत्र भगीरथ का राज्याभिषेक करके वे नरश्रेष्ठ अपने ही कर्मों से इंद्रलोक गए।
English meaning Having consecrated his son Bhagiratha as king, the bull among men went to Indra's world by his own deeds.
भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन । अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामस्स चाप्रजः ॥
bhagīrathastu rājarṣirdhārmiko raghunandana | anapatyo mahātejāḥ prajākāmassa cāprajaḥ ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, राजर्षि भगीरथ धार्मिक और तेजस्वी थे, पर संतान की इच्छा होते हुए भी निःसंतान थे।
English meaning Bhagiratha, the royal sage, was righteous, joy of the Raghus, and radiant, but childless, though he longed for children.
मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं गङ्गावतरणे रतः । स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन । ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ॥
mantriṣvādhāya tadrājyaṃ gaṅgāvataraṇe rataḥ | sa tapo dīrghamātiṣṭhadgokarṇe raghunandana | ūrdhvabāhuḥ pañcatapā māsāhāro jitendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ राज्य मंत्रियों को सौंपकर, गंगा को उतारने का संकल्प लेकर उन्होंने गोकर्ण में लंबा तप किया, हे रघुनंदन, भुजाएँ ऊपर उठाए, पंचाग्नि के बीच, महीने में एक बार भोजन करते हुए, जितेंद्रिय होकर।
English meaning Entrusting the kingdom to his ministers and set on bringing down Ganga, he practised long penance at Gokarna, joy of the Raghus, with arms raised, among five fires, eating once a month, master of his senses.
13-14
1.42.13-14
Copy link
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः । अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मनः । सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वरः ॥
tasya varṣasahasrāṇi ghore tapasi tiṣṭhataḥ | atītāni mahābāho tasya rājño mahātmanaḥ | suprīto bhagavān brahmā prajānāṃ patirīśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ हे महाबाहु, उस महात्मा राजा के घोर तप में एक हजार वर्ष बीत गए, और प्रजापति भगवान ब्रह्मा अत्यंत प्रसन्न हुए।
English meaning A thousand years passed, mighty armed one, as that great souled king stood in fierce penance, and the holy Brahma, lord of creatures, was well pleased.
ततस्सुरगणैस्सार्धमुपागम्य पितामहः । भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥
tatassuragaṇaissārdhamupāgamya pitāmahaḥ | bhagīrathaṃ mahātmānaṃ tapyamānamathābravīt ||
हिंदी अर्थ तब पितामह देवगणों के साथ आए और तप करते महात्मा भगीरथ से बोले:
English meaning Then the Grandsire came with the hosts of gods and said to the great souled Bhagiratha, who was at his penance:
भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर । तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥
bhagīratha mahābhāga prītaste'haṃ janeśvara | tapasā ca sutaptena varaṃ varaya suvrata ||
हिंदी अर्थ हे महाभाग भगीरथ, जनेश्वर, मैं तुमसे और तुम्हारे भलीभाँति किए तप से प्रसन्न हूँ। हे सुव्रत, वर माँगो।
English meaning Fortunate Bhagiratha, lord of men, I am pleased with you and your well practised penance. Choose a boon, you of good vows.
तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् । भगीरथो महाभागः कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥
tamuvāca mahātejāḥ sarvalokapitāmaham | bhagīratho mahābhāgaḥ kṛtāñjalirupasthitaḥ ||
हिंदी अर्थ तेजस्वी और महाभाग भगीरथ ने हाथ जोड़कर सब लोकों के पितामह से कहा:
English meaning The radiant and fortunate Bhagiratha stood with folded hands and said to the Grandsire of all the worlds:
यदि मे भगवन् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सगरस्यात्मजास्सर्वे मत्तस्सलिलमाप्नुयुः ॥
yadi me bhagavan prīto yadyasti tapasaḥ phalam | sagarasyātmajāssarve mattassalilamāpnuyuḥ ||
हिंदी अर्थ हे भगवन, यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं और मेरे तप का फल है, तो सगर के सब पुत्रों को मुझसे जल प्राप्त हो।
English meaning Lord, if you are pleased with me and my penance bears fruit, let all the sons of Sagara receive water from me.
गङ्गायास्सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् । स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहाः ॥
gaṅgāyāssalilaklinne bhasmanyeṣāṃ mahātmanām | svargaṃ gaccheyuratyantaṃ sarve me prapitāmahāḥ ||
हिंदी अर्थ जब उन महात्माओं की राख गंगाजल से भीग जाए, तब मेरे सब प्रपितामह सदा के लिए स्वर्ग चले जाएँ।
English meaning When the ashes of those great souls are soaked with the water of Ganga, let all my great grandfathers go to heaven for ever.
देया च सन्ततिर्देव नावसीदेत्कुलं च नः । इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरःपरः ॥
deyā ca santatirdeva nāvasīdetkulaṃ ca naḥ | ikṣvākūṇāṃ kule deva eṣa me'stu varaḥparaḥ ||
हिंदी अर्थ और हे देव, मुझे संतान दीजिए, ताकि हमारा कुल नष्ट न हो। इक्ष्वाकु कुल के लिए यह मेरा दूसरा वर हो।
English meaning And grant me offspring, lord, so that our family does not fail. Let this be my further boon for the line of the Ikshvakus.
उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥
uktavākyaṃ tu rājānaṃ sarvalokapitāmahaḥ | pratyuvāca śubhāṃ vāṇīṃ madhurāṃ madhurākṣarām ||
हिंदी अर्थ राजा के कहने पर सब लोकों के पितामह ने शुभ, मधुर और कोमल वाणी में उत्तर दिया:
English meaning When the king had spoken, the Grandsire of all the worlds replied in auspicious, sweet and gentle words:
मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ । एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥
manoratho mahāneṣa bhagīratha mahāratha | evaṃ bhavatu bhadraṃ te ikṣvākukulavardhana ||
हिंदी अर्थ हे महारथी भगीरथ, यह महान मनोरथ है। ऐसा ही हो, तुम्हारा कल्याण हो, हे इक्ष्वाकु कुल को बढ़ाने वाले।
English meaning This is a great wish, Bhagiratha, great chariot warrior. So be it, blessings on you, you who enlarge the Ikshvaku line.
इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतस्सुता । तां वै धारयितुं शक्तो हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥
iyaṃ haimavatī gaṅgā jyeṣṭhā himavatassutā | tāṃ vai dhārayituṃ śakto harastatra niyujyatām ||
हिंदी अर्थ यह हिमवान की बड़ी पुत्री गंगा है। हर उसे धारण करने में समर्थ हैं; उन्हीं से इसके लिए निवेदन किया जाए।
English meaning This is Ganga, elder daughter of Himavan. Hara is able to bear her; let him be asked to do it.
गङ्गायाः पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यति । तां वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥
gaṅgāyāḥ patanaṃ rājan pṛthivī na sahiṣyati | tāṃ vai dhārayituṃ vīra nānyaṃ paśyāmi śūlinaḥ ||
हिंदी अर्थ हे राजन, पृथ्वी गंगा का वेग सह नहीं पाएगी। हे वीर, त्रिशूलधारी के सिवा मुझे कोई नहीं दिखता जो उसे धारण कर सके।
English meaning King, the earth will not bear Ganga's fall. Hero, I see no one but the bearer of the trident who can hold her.
तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् । जगाम त्रिदिवं देवस्सहदेवैर्मरुद्गणैः ॥
tamevamuktvā rājānaṃ gaṅgāṃ cābhāṣya lokakṛt | jagāma tridivaṃ devassahadevairmarudgaṇaiḥ ||
हिंदी अर्थ राजा से यह कहकर और गंगा से बात करके लोकस्रष्टा देवताओं और मरुद्गणों के साथ स्वर्ग चले गए।
English meaning Having said this to the king and spoken to Ganga, the maker of the worlds went to heaven with the gods and the Maruts.