Skip to content
Bala Kanda Sarga 43 of 77 41 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 43

The Descent of Ganga

बालकांड, सर्ग 43: गंगा का अवतरण

Shiva catches Ganga in his matted hair and releases her into the Bindu lake. She divides into seven streams, follows Bhagiratha's chariot across the land and down to the underworld.

शिव गंगा को अपनी जटाओं में थाम लेते हैं और बिंदु सरोवर में छोड़ते हैं। वे सात धाराओं में बँटकर भगीरथ के रथ के पीछे धरती पर और फिर पाताल तक जाती हैं।

1 1.43.1

देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥

devadeve gate tasmin so'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |
kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata ||

हिंदी अर्थ

हे राम, देवाधिदेव के जाने के बाद भगीरथ ने अपने अँगूठे के अग्रभाग पर पृथ्वी को दबाकर एक वर्ष तक उपासना की।

English meaning

When the god of gods had gone, Rama, Bhagiratha stood with the earth pressed under the tip of his big toe and worshipped for a year.

2 1.43.2

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥

atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |
umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

वर्ष पूरा होने पर सब लोकों से वंदित उमापति पशुपति ने राजा से कहा:

English meaning

When the year was complete, the lord of Uma, Pashupati, honoured by all the worlds, said to the king:

3 1.43.3

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥

prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ और तुम्हारा प्रिय करूँगा। मैं पर्वतराज की पुत्री को अपने सिर पर धारण करूँगा।

English meaning

Best of men, I am pleased with you and will do what you wish. I shall hold the daughter of the king of mountains on my head.

4 1.43.4

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम् ।
आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ॥

tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |
tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca dussaham |
ākāśādapatadrāma śive śivaśirasyuta ||

हिंदी अर्थ

तब सब लोकों से वंदित हिमवान की बड़ी पुत्री ने अत्यंत विशाल रूप और असह्य वेग धारण किया, और हे राम, आकाश से शिव के मंगलमय सिर पर गिरीं।

English meaning

Then the elder daughter of Himavan, honoured by all the worlds, took on a vast form and an unbearable force, and fell from the sky, Rama, on to Shiva's auspicious head.

5 1.43.5

अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा ।
विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ॥

acintayacca sā devī gaṅgā paramadurdharā |
viśāmyahaṃ hi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṅkaram ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत दुर्धर देवी गंगा ने सोचा: मैं शंकर को अपनी धारा में बहाकर पाताल में प्रवेश करूँगी।

English meaning

The goddess Ganga, very hard to hold, thought: I will sweep Shankara along in my stream and enter the netherworld.

6 1.43.6

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ।
तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ॥

tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddhastu bhagavān haraḥ |
tirobhāvayituṃ buddhiṃ cakre trinayanastadā ||

हिंदी अर्थ

उसका अभिमान जानकर त्रिनेत्र भगवान हर कुपित हुए और उन्होंने उसे अदृश्य कर देने का निश्चय किया।

English meaning

Knowing her pride, the holy three eyed Hara grew angry and resolved to make her vanish.

7 1.43.7

सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ।
हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ॥

sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani |
himavatpratime rāma jaṭāmaṇḍalagahvare ||

हिंदी अर्थ

हे राम, वह पवित्र गंगा रुद्र के पवित्र मस्तक पर, हिमालय जैसे जटाजूट की गुफा में गिरीं।

English meaning

The holy one fell on Rudra's holy head, Rama, into the cavern of his matted locks, which was like the Himalaya.

8 1.43.8

सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ।
नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता ॥

sā kathañcinmahīṃ gantuṃ nāśaknodyatnamāsthitā |
naiva nirgamanaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā ||

हिंदी अर्थ

प्रयत्न करने पर भी वे पृथ्वी तक नहीं पहुँच सकीं; जटाओं के घेरे में भ्रमित होकर उन्हें निकलने का मार्ग नहीं मिला।

English meaning

Though she strove, she could not find a way to reach the earth; bewildered in the coils of his locks, she found no way out.

9 1.43.9

तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् ।
तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ॥

tatraivābambhramaddevī saṃvatsaragaṇān bahūn |
tāmapaśyanpunastatra tapaḥ paramamāsthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवी वहीं अनेक वर्षों तक भटकती रहीं। उन्हें न देखकर भगीरथ ने फिर परम तप आरंभ किया।

English meaning

The goddess wandered there for many years. Not seeing her, Bhagiratha again took up supreme penance.

10 1.43.10

अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन ।
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ॥

anena toṣitaścābhūdatyarthaṃ raghunandana |
visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, हर इससे अत्यंत प्रसन्न हुए और उन्होंने गंगा को बिंदुसरोवर की ओर छोड़ दिया।

English meaning

Hara was greatly pleased by this, joy of the Raghus, and released Ganga towards the lake Bindusaras.

11-12 1.43.11-12

तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे ।
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुः गङ्गाश्शिवजलाश्शुभाः ॥

tasyāṃ visṛjyamānāyāṃ saptasrotāṃsi jajñire |
hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā'parā |
tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmuḥ gaṅgāśśivajalāśśubhāḥ ||

हिंदी अर्थ

छोड़े जाने पर उनसे सात धाराएँ उत्पन्न हुईं: ह्लादिनी, पावनी और नलिनी, ये तीन शुभ और पवित्र जल वाली गंगाएँ पूर्व की ओर गईं।

English meaning

As she was released, seven streams were born: Hladini, Pavani and Nalini, three auspicious Gangas of holy water, went to the east.

13 1.43.13

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।
तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥

sucakṣuścaiva sītā ca sindhuścaiva mahānadī |
tisrastvetā diśaṃ jagmuḥ pratīcīṃ tu śubhodakāḥ ||

हिंदी अर्थ

सुचक्षु, सीता और महानदी सिंधु, ये तीन शुभ जल वाली धाराएँ पश्चिम की ओर गईं।

English meaning

Suchakshu, Sita and the great river Sindhu, these three with fine water, went to the west.

14 1.43.14

सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।
प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ॥

saptamī cānvagāttāsāṃ bhagīrathamatho nṛpam |
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |
prāyādagre mahātejā gaṅgā taṃ cāpyanuvrajat ||

हिंदी अर्थ

सातवीं धारा राजा भगीरथ के पीछे चली। महातेजस्वी राजर्षि भगीरथ दिव्य रथ पर बैठकर आगे चले, और गंगा उनके पीछे चलीं।

English meaning

The seventh followed King Bhagiratha. The radiant royal sage Bhagiratha mounted a divine chariot and went ahead, and Ganga followed him.

15 1.43.15

गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता ।
व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ॥

gaganācchaṅkaraśirastato dharaṇimāśritā |
vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam ||

हिंदी अर्थ

आकाश से शंकर के सिर पर और वहाँ से पृथ्वी पर वह जल प्रचंड गर्जना के साथ बहने लगा।

English meaning

From the sky to Shankara's head and from there to the earth the water flowed, with a mighty roar going before it.

16 1.43.16

मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा ।
पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा ॥

matsyakacchapasaṅghaiśca śiṃśumāragaṇaistadā |
patadbhiḥ patitaiścānyairvyarocata vasundharā ||

हिंदी अर्थ

गिरती और गिरी हुई मछलियों, कछुओं और शिशुमारों के समूहों से पृथ्वी शोभित हो उठी।

English meaning

With shoals of fish and tortoises and schools of dolphins, falling and fallen, the earth shone.

17 1.43.17

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा ।
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा ॥

tato devarṣigandharvā yakṣasiddhagaṇāstadā |
vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tathā ||

हिंदी अर्थ

तब देवर्षि, गंधर्व, यक्ष और सिद्धगण आकाश से पृथ्वी पर उतरती गंगा को देखने लगे।

English meaning

Then the divine sages, gandharvas, yakshas and hosts of siddhas watched Ganga come down from the sky to the earth.

18 1.43.18

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ।
पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ॥

vimānairnagarākārairhayairgajavaraistadā |
pāriplavagataiścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ ||

हिंदी अर्थ

देवता वहाँ नगरों जैसे विमानों, घोड़ों, श्रेष्ठ हाथियों और तैरते आसनों पर स्थित थे।

English meaning

The gods stood there in sky chariots like cities, on horses and fine elephants, and on floating seats.

19 1.43.19

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ।
दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ॥

tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam |
didṛkṣavo devagaṇāḥ samīyuramitaujasaḥ ||

हिंदी अर्थ

संसार के उस परम अद्भुत गंगावतरण को देखने की इच्छा से अपार तेजस्वी देवगण वहाँ एकत्र हुए।

English meaning

Wishing to see the fall of Ganga, the greatest wonder in the world, the gods of boundless power gathered there.

20 1.43.20

सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ।
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ॥

sampatadbhissuragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā |
śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam ||

हिंदी अर्थ

आते हुए देवगणों और उनके आभूषणों की चमक से बादल रहित आकाश मानो सौ सूर्यों से जगमगा उठा।

English meaning

With the hosts of gods arriving and the glow of their ornaments, the cloudless sky shone as if with a hundred suns.

21 1.43.21

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ।
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ॥

śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ |
vidyudbhiriva vikṣiptamākāśamabhavattadā ||

हिंदी अर्थ

चंचल शिशुमारों, सर्पों और मछलियों से आकाश मानो बिजलियों से भर गया।

English meaning

With the darting dolphins, serpents and fish, the sky seemed strewn with flashes of lightning.

22 1.43.22

पाण्डरैस्सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैस्सहस्रधा ।
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ॥

pāṇḍaraissalilotpīḍaiḥ kīryamāṇaissahasradhā |
śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasamplavaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हजारों ओर बिखरती सफेद जलधाराओं से आकाश शरद के बादलों और हंसों के झुंडों से भरा सा दिखने लगा।

English meaning

With white sprays of water scattered in thousands, the sky looked strewn with autumn clouds and flocks of swans.

23 1.43.23

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ।
विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनैः ॥

kvaciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam |
vinataṃ kvaciduddhūtaṃ kvacidyāti śanaiśśanaiḥ ||

हिंदी अर्थ

कहीं वह बहुत तेज़ चलती, कहीं टेढ़ी, कहीं फैली हुई, कहीं नीचे झुकती, कहीं ऊपर उछलती, और कहीं धीरे धीरे बहती।

English meaning

In places it ran very fast, in places winding, in places broad, in places sinking down, in places rising up, in places slowly.

24 1.43.24

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ।
मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम् ॥

salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ |
muhurūrdhvamukhaṃ gatvā papāta vasudhātalam ||

हिंदी अर्थ

कहीं जल जल से टकराता, बार बार ऊपर उठता और फिर पृथ्वी पर गिर पड़ता।

English meaning

In places water struck against water, rose upward again and again, and fell back to the earth.

25 1.43.25

तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ।
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥

tacchaṅkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ |
vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam ||

हिंदी अर्थ

शंकर के सिर से और फिर भूमि पर गिरा वह जल निर्मल और निष्पाप होकर चमक उठा।

English meaning

Having fallen from Shankara's head and then to the ground, the water shone pure and free of all stain.

26 1.43.26

तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ।
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥

tatra devarṣigandharvā vasudhātalavāsinaḥ |
bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ ||

हिंदी अर्थ

देवर्षि, गंधर्व और पृथ्वी के निवासी शिव के अंग से गिरे उस जल को पवित्र कहकर छूने लगे।

English meaning

The divine sages, gandharvas and those who lived on the earth touched the water fallen from Shiva's body, saying: It is holy.

27 1.43.27

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ।
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥

śāpātprapatitā ye ca gaganādvasudhātalam |
kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ ||

हिंदी अर्थ

जो शाप के कारण आकाश से पृथ्वी पर गिरे थे, वे उसमें स्नान करके पापमुक्त हो गए।

English meaning

Those who had fallen from the sky to earth through a curse bathed there and were freed from their sins.

28 1.43.28

धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ।
पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ॥

dhūtapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā |
punarākāśamāviśya svān lokān pratipedire ||

हिंदी अर्थ

उस चमकते जल से पाप धुल जाने पर वे फिर आकाश में उठकर अपने लोकों को पहुँच गए।

English meaning

Cleansed of sin by that shining water, they rose into the sky again and reached their own worlds.

29 1.43.29

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ।
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ॥

mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā |
kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ ||

हिंदी अर्थ

संसार उस चमकते जल से आनंदित हुआ, और गंगा में स्नान करके थकान से मुक्त हो गया।

English meaning

The world rejoiced in that shining water, and having bathed in Ganga, was freed of weariness.

30 1.43.30

भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥

bhagīratho'pi rājārṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |
prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt ||

हिंदी अर्थ

महातेजस्वी राजर्षि भगीरथ दिव्य रथ पर आगे चले, और गंगा उनके पीछे चलीं।

English meaning

The radiant royal sage Bhagiratha went ahead in his divine chariot, and Ganga followed behind him.

31-32 1.43.31-32

देवास्सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगाः ।
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम् ।
गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये ॥

devāssarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāssakinnaramahoragāḥ |
sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugām |
gaṅgāmanvagaman prītāssarve jalacarāśca ye ||

हिंदी अर्थ

हे राम, ऋषिगणों सहित सब देवता, दैत्य, दानव और राक्षस, किन्नरों और महानागों सहित श्रेष्ठ गंधर्व और यक्ष, सब अप्सराएँ और सब जलचर प्रसन्न होकर भगीरथ के रथ के पीछे चलती गंगा के पीछे चले।

English meaning

All the gods with the hosts of sages, daityas, danavas and rakshasas, the best of gandharvas and yakshas with kinnaras and great serpents, all the apsaras, Rama, and every creature of the water, followed joyfully the Ganga who followed Bhagiratha's chariot.

33 1.43.33

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी ।
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥

yato bhagīratho rājā tato gaṅgāyaśasvinī |
jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī ||

हिंदी अर्थ

जहाँ जहाँ राजा भगीरथ गए, वहाँ वहाँ सब पापों का नाश करने वाली, नदियों में श्रेष्ठ यशस्विनी गंगा गईं।

English meaning

Wherever King Bhagiratha went, there went the glorious Ganga, best of rivers, destroyer of all sins.

34 1.43.34

ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ।
गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः ॥

tato hi yajamānasya jahnoradbhutakarmaṇaḥ |
gaṅgā samplāvayāmāsa yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर गंगा ने अद्भुत कर्म करने वाले महात्मा जह्नु की यज्ञशाला को, जो यज्ञ कर रहे थे, जल से भर दिया।

English meaning

Then Ganga flooded the sacrificial ground of the great souled Jahnu, of wondrous deeds, who was performing a sacrifice.

35 1.43.35

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव ।
अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ॥

tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddho yajvā tu rāghava |
apibacca jalaṃ sarvaṃ gaṅgāyāḥ paramādbhutam ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, उसका अभिमान जानकर कुपित यजमान ने गंगा का सारा जल पी लिया, जो परम अद्भुत था।

English meaning

Knowing her pride, Raghava, the angry sacrificer drank up all the water of Ganga, a supreme wonder.

36-37 1.43.36-37

ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ।
पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।
गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥

tato devāssagandharvā ṛṣayaśca suvismitāḥ |
pūjayanti mahātmānaṃ jahnuṃ puruṣasattamam |
gaṅgāṃ cāpi nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब अत्यंत विस्मित देवताओं, गंधर्वों और ऋषियों ने पुरुषश्रेष्ठ महात्मा जह्नु की पूजा की और गंगा को उनकी पुत्री घोषित किया।

English meaning

Then the gods, gandharvas and sages, astonished, worshipped the great souled Jahnu, best of men, and declared Ganga to be his daughter.

38 1.43.38

ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुनः ।
तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच ॥

tatastuṣṭo mahātejāśśrotrābhyāmasṛjat punaḥ |
tasmājjahnusutā gaṅgā procyate jāhnavītica ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न होकर उस तेजस्वी ने उसे अपने कानों से फिर छोड़ दिया। इसीलिए गंगा जह्नु की पुत्री जाह्नवी कहलाती हैं।

English meaning

Pleased, the radiant one released her again through his ears. So Ganga is called the daughter of Jahnu, Jahnavi.

39 1.43.39

जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।
सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ।
रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ॥

jagāma ca punargaṅgā bhagīratharathānugā |
sāgaraṃ cāpi samprāptā sā saritpravarā tadā |
rasātalamupāgacchatsiddhyarthaṃ tasya karmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

गंगा फिर भगीरथ के रथ के पीछे चलीं। नदियों में श्रेष्ठ वह समुद्र तक पहुँचीं और उनके कार्य की सिद्धि के लिए रसातल में उतरीं।

English meaning

Ganga went on again, following Bhagiratha's chariot. That best of rivers reached the ocean and went down to Rasatala to complete his task.

40 1.43.40

भगीरथोऽपि राजर्षिः गङ्गामादाय यत्नतः ।
पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥

bhagīratho'pi rājarṣiḥ gaṅgāmādāya yatnataḥ |
pitāmahān bhasmakṛtānapaśyaddīnacetanaḥ ||

हिंदी अर्थ

बड़े प्रयत्न से गंगा को लाकर राजर्षि भगीरथ ने अपने भस्म हुए पितामहों को देखा और उनका मन उदास हुआ।

English meaning

The royal sage Bhagiratha, bringing Ganga with great effort, saw his grandfathers turned to ash, and was sad at heart.

41 1.43.41

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।
प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥

atha tadbhasmanāṃ rāśiṃ gaṅgāsalilamuttamam |
plāvayaddhūtapāpmānassvargaṃ prāptā raghūttama ||

हिंदी अर्थ

फिर गंगा के उत्तम जल ने उस राख के ढेर को भिगो दिया, और हे रघुश्रेष्ठ, पापमुक्त होकर वे स्वर्ग पहुँच गए।

English meaning

Then the fine water of Ganga flooded that heap of ashes, and freed of sin, best of the Raghus, they reached heaven.

Next sarga · Bala Kanda 44The Ancestors Are FreedGanga's water touches the ashes of Sagara's sons and they rise to heaven. Brahma names the river Bhagirathi, and Vishwamitra closes the tale with the merit…

Characters in this sarga

All characters