अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥
atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ | āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam ||
हिंदी अर्थ फिर पंचवटी जाते हुए मार्ग में रघुनंदन को विशाल शरीर और भयंकर पराक्रम वाला एक गिद्ध मिला।
English meaning Then, on the way to Panchavati, Raghunandana came upon a vulture of huge body and fearsome strength.
तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वटस्थं रामलक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥
taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vaṭasthaṃ rāmalakṣmaṇau | menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti ||
हिंदी अर्थ उसे बरगद पर बैठा देखकर महाभाग राम और लक्ष्मण ने उस पक्षी को राक्षस समझा और पूछा, 'आप कौन हैं?'
English meaning Seeing him perched on a banyan, the noble Rama and Lakshmana took the bird for a rakshasa and asked, 'Who are you?'
स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव । उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥
sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva | uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ उसने मानो उन्हें प्रसन्न करते हुए मधुर और सौम्य वाणी में कहा, 'वत्स, मुझे अपने पिता का मित्र जानो।'
English meaning In a sweet, gentle voice, as if to please them, he said, 'Child, know me as a friend of your father.'
स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः । स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥
sa taṃ pitṛsakhaṃ buddhvā pūjayāmāsa rāghavaḥ | sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca ||
हिंदी अर्थ उसे पिता का मित्र जानकर राघव ने उसका सम्मान किया और फिर शांत भाव से उसका कुल और नाम पूछा।
English meaning Knowing him to be his father's friend, Raghava honoured him and then calmly asked his lineage and name.
रामस्य वचनं श्रुत्वा सर्वभूतसमुद्भवम् । आचचक्षे द्विजस्तस्मै कुलमात्मानमेव च ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā sarvabhūtasamudbhavam | ācacakṣe dvijastasmai kulamātmānameva ca ||
हिंदी अर्थ राम के वचन सुनकर पक्षी ने सब प्राणियों की उत्पत्ति से आरंभ करके उन्हें अपना कुल और परिचय बताया।
English meaning Hearing Rama's words, the bird told him of his lineage and himself, beginning with the origin of all beings.
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् । तान्मे निगदतस्सर्वानादितश्शृणु राघव ॥
pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan | tānme nigadatassarvānāditaśśṛṇu rāghava ||
हिंदी अर्थ 'महाबाहु राघव, पूर्वकाल में जो प्रजापति हुए, उन सबका वर्णन मैं आरंभ से करता हूँ, सुनो।'
English meaning 'Mighty-armed Raghava, hear from the beginning as I tell you of all the Prajapatis who existed in former times.'
कर्दमः प्रथमस्तेषां विक्रीतस्तदनन्तरः । शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् । स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः । पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पूलहस्तथा । दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव । काश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥
kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikrītastadanantaraḥ | śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān | sthāṇurmarīciratriśca kratuścaiva mahābalaḥ | pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pūlahastathā | dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava | kāśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ ||
हिंदी अर्थ 'उनमें पहले कर्दम थे, फिर विकृत, शेष, संश्रय और पराक्रमी बहुपुत्र; स्थाणु, मरीचि, अत्रि और महाबली क्रतु; पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता और पुलह; दक्ष, फिर विवस्वान और अरिष्टनेमि, राघव; और उनमें अंतिम महातेजस्वी कश्यप थे।'
English meaning 'The first of them was Kardama, then Vikrita, Shesha, Samshraya, and mighty Bahuputra; Sthanu, Marichi, Atri and powerful Kratu; Pulastya, Angiras, Prachetas and Pulaha; Daksha, then Vivasvan and Arishtanemi, Raghava; and the last of them was the glorious Kashyapa.'
प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुतम् । षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥
prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti viśrutam | ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ ||
हिंदी अर्थ 'महायशस्वी राम, यह प्रसिद्ध है कि प्रजापति दक्ष की साठ यशस्विनी पुत्रियाँ थीं।'
English meaning 'It is well known, Rama of great fame, that the Prajapati Daksha had sixty illustrious daughters.'
काश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः । अदितिं च दितिं चैव दनुमप्यथ कालिकाम् । ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि ॥
kāśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ | aditiṃ ca ditiṃ caiva danumapyatha kālikām | tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi ||
हिंदी अर्थ 'उनमें से आठ सुंदर कन्याओं से कश्यप ने विवाह किया: अदिति, दिति, दनु, कालिका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनु और अनला।'
English meaning 'Of them Kashyapa married eight slender-waisted ones: Aditi, Diti, Danu, Kalika, Tamra, Krodhavasha, Manu and Anala.'
तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः काश्यपः पुनरब्रवीत् । पुत्रां स्स्रैलोक्यभर्तृ़न्वै जनयिष्यथ मत्समान् ॥
tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kāśyapaḥ punarabravīt | putrāṃ ssrailokyabhartṛ़nvai janayiṣyatha matsamān ||
हिंदी अर्थ 'तब प्रसन्न होकर कश्यप ने उन कन्याओं से कहा, "तुम मेरे समान तीनों लोकों के स्वामी पुत्रों को जन्म दोगी।"'
English meaning 'Then Kashyapa, pleased, said to those maidens, "You will bear sons like me, rulers of the three worlds."'
अदितिस्तन्मना राम दितिश्च मनुजर्षभ । कालिका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् ॥
aditistanmanā rāma ditiśca manujarṣabha | kālikā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan ||
हिंदी अर्थ 'मनुष्यश्रेष्ठ महाबाहु राम, अदिति, दिति और कालिका ने इसमें मन लगाया; शेष ने नहीं।'
English meaning 'Aditi, Diti and Kalika set their minds on this, Rama, best of men, mighty-armed one; the others did not.'
अदित्यां जज्ञिरे देवात्रयस्त्रिंशदरिंदम । आदित्या वसवो रुद्रा ह्यश्विनौ च परन्तप ॥
adityāṃ jajñire devātrayastriṃśadariṃdama | ādityā vasavo rudrā hyaśvinau ca parantapa ||
हिंदी अर्थ 'शत्रुदमन, अदिति से तैंतीस देवता उत्पन्न हुए: आदित्य, वसु, रुद्र और दोनों अश्विनीकुमार।'
English meaning 'From Aditi were born the thirty-three gods, tamer of foes: the Adityas, Vasus, Rudras and the two Ashvins.'
दितिस्त्वजनयत्पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः । तेषामियं वसुमती पुराऽसीत्सवनार्णवा ॥
ditistvajanayatputrān daityāṃstāta yaśasvinaḥ | teṣāmiyaṃ vasumatī purā'sītsavanārṇavā ||
हिंदी अर्थ 'तात, दिति ने यशस्वी दैत्यों को जन्म दिया। पूर्वकाल में वन और समुद्रों सहित यह पृथ्वी उन्हीं की थी।'
English meaning 'Diti bore sons, the glorious Daityas, dear one. Once this earth with its forests and oceans belonged to them.'
दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिन्दम । नरकं कालकंचैव कालिकापि व्यजायत ॥
danustvajanayatputramaśvagrīvamarindama | narakaṃ kālakaṃcaiva kālikāpi vyajāyata ||
हिंदी अर्थ 'शत्रुदमन, दनु ने अश्वग्रीव नामक पुत्र को जन्म दिया, और कालिका ने नरक और कालक को।'
English meaning 'Danu bore a son, Ashvagriva, tamer of foes, and Kalika bore Naraka and Kalaka.'
क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् । ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः ॥
krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm | tāmrāpi suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ ||
हिंदी अर्थ 'ताम्रा ने पाँच लोकविख्यात कन्याओं को जन्म दिया: क्रौंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री और शुकी।'
English meaning 'Tamra bore five daughters famed in the world: Krauñchi, Bhasi, Shyeni, Dhritarashtri and Shuki.'
18-19
3.14.18-19
Copy link
उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत । श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः । धृतराष्ट्रीतु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥
ulūkāñjanayatkrauñcī bhāsī bhāsānvyajāyata | śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ | dhṛtarāṣṭrītu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ ||
हिंदी अर्थ 'क्रौंची ने उल्लुओं को, भासी ने भास पक्षियों को, श्येनी ने बाजों और तेजस्वी गिद्धों को, और धृतराष्ट्री ने सब प्रकार के हंसों और कलहंसों को जन्म दिया।'
English meaning 'Krauñchi bore owls, Bhasi bore bhasa birds, Shyeni bore hawks and splendid vultures, and Dhritarashtri bore swans and kalahamsas of every kind.'
चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी । शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥
cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī | śukī natāṃ vijajñe tu natāyā vinatā sutā ||
हिंदी अर्थ 'तुम्हारा कल्याण हो, उस सुंदरी ने चकवों को भी जन्म दिया। शुकी से नता हुई, और नता की पुत्री विनता थी।'
English meaning 'That lovely lady also bore the chakravakas, blessings on you. Shuki bore Nata, and Nata's daughter was Vinata.'
21-22
3.14.21-22
Copy link
दश क्रोधवशा राम विजज्ञे ह्यात्मसम्भवाः । मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि । मातङ्गीमपि शार्दूलीं श्वेतां च सुरभिं तथा । सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥
daśa krodhavaśā rāma vijajñe hyātmasambhavāḥ | mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi | mātaṅgīmapi śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhiṃ tathā | sarvalakṣaṇasampannāṃ surasāṃ kadrukāmapi ||
हिंदी अर्थ 'राम, क्रोधवशा ने अपनी दस पुत्रियों को जन्म दिया: मृगी, मृगमंदा, हरी, भद्रमदा, मातंगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि, सब शुभ लक्षणों से युक्त सुरसा, और कद्रू।'
English meaning 'Krodhavasha bore ten daughters of her own, Rama: Mrigi, Mrigamanda, Hari, Bhadramada, Matangi, Shardauli, Shveta, Surabhi, Surasa endowed with every good mark, and Kadru.'
अपत्यं तु मृगास्सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । ऋक्षाश्च मृगमन्दायास्सृमराश्चमरा स्तथा ॥
apatyaṃ tu mṛgāssarve mṛgyā naravarottama | ṛkṣāśca mṛgamandāyāssṛmarāścamarā stathā ||
हिंदी अर्थ 'नरश्रेष्ठ, सब हिरण मृगी की संतान हैं; रीछ, सृमर और चमरी मृगमंदा की।'
English meaning 'All deer are the offspring of Mrigi, best of men; bears, srimaras and chamaras are of Mrigamanda.'
हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्स्विनः । ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ॥
haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tarassvinaḥ | tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām ||
हिंदी अर्थ 'सिंह और वेगवान वानर हरी की संतान हैं। भद्रमदा ने इरावती नाम की पुत्री को जन्म दिया।'
English meaning 'Lions and swift monkeys are the offspring of Hari. Bhadramada bore a daughter named Iravati.'
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः । मातङ्ग्या स्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ ॥
tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ | mātaṅgyā stvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha ||
हिंदी अर्थ 'उसका पुत्र लोकरक्षक महागज ऐरावत है। मनुष्यश्रेष्ठ, हाथी मातंगी की संतान हैं।'
English meaning 'Her son is Airavata, the great elephant, protector of the world. Elephants, best of men, are the offspring of Matangi.'
गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान् । दिशागजांश्च काकुत्स्थ श्वेताप्यजनयत्सुतान् ॥
golāṅgūlāṃśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayatsutān | diśāgajāṃśca kākutstha śvetāpyajanayatsutān ||
हिंदी अर्थ 'काकुत्स्थ, शार्दूली ने लंगूरों और बाघों को पुत्र रूप में जन्म दिया, और श्वेता ने दिग्गजों को।'
English meaning 'Shardauli bore golangula monkeys and tigers as her sons, and Shveta bore the elephants of the quarters, Kakutstha.'
ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वेव्यजायत । रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्स्विनीम् ॥
tato duhitarau rāma surabhirdvevyajāyata | rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśassvinīm ||
हिंदी अर्थ 'राम, तुम्हारा कल्याण हो, फिर सुरभि ने दो पुत्रियों को जन्म दिया: रोहिणी और यशस्विनी गंधर्वी।'
English meaning 'Then Surabhi bore two daughters, Rama, blessings on you: Rohini and the illustrious Gandharvi.'
रोहिण्यजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् । सुरसाऽजनयन्नागान्राम कद्रूस्तु पन्नगान् ॥
rohiṇyajanayad gāvo gandharvī vājinaḥ sutān | surasā'janayannāgānrāma kadrūstu pannagān ||
हिंदी अर्थ 'रोहिणी से गायें और गंधर्वी से घोड़े हुए। राम, सुरसा से नाग और कद्रू से सर्प हुए।'
English meaning 'Rohini bore cows and Gandharvi bore horses. Surasa bore the nagas, Rama, and Kadru the serpents.'
मनुर्मनुष्यान् जनयद्राम पुत्रान् यशस्विनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥
manurmanuṣyān janayadrāma putrān yaśasvinaḥ | brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrāṃśca manujarṣabha ||
हिंदी अर्थ 'राम, मनु ने यशस्वी पुत्रों, मनुष्यों को जन्म दिया: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र।'
English meaning 'Manu, Rama, bore glorious sons, human beings: brahmins, kshatriyas, vaishyas and shudras, best of men.'
सर्वान् पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत । विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा ॥
sarvān puṇyaphalānvṛkṣānanalāpi vyajāyata | vinatā ca śukīpautrī kadrūśca surasāsvasā ||
हिंदी अर्थ 'अनला ने पवित्र फल वाले सब वृक्षों को जन्म दिया। विनता शुकी की पौत्री थी और कद्रू सुरसा की बहन।'
English meaning 'Anala gave birth to all the trees with holy fruits. Vinata was Shuki's granddaughter, and Kadru was Surasa's sister.'
कद्रूर्नागं सहस्रास्यं विजज्ञे धरणीधरम् । द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥
kadrūrnāgaṃ sahasrāsyaṃ vijajñe dharaṇīdharam | dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca ||
हिंदी अर्थ 'कद्रू ने पृथ्वी को धारण करने वाले सहस्रमुख नाग को जन्म दिया। विनता के दो पुत्र थे, गरुड़ और अरुण।'
English meaning 'Kadru bore the thousand-headed naga who upholds the earth. Vinata had two sons, Garuda and Aruna.'
तस्माज्जातोऽहमरुणात्सम्पातिस्तु ममाग्रजः । जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिन्दम ॥
tasmājjāto'hamaruṇātsampātistu mamāgrajaḥ | jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramarindama ||
हिंदी अर्थ 'उन्हीं अरुण से मेरा जन्म हुआ, और संपाति मेरे बड़े भाई हैं। शत्रुदमन, मुझे श्येनी का पुत्र जटायु जानो।'
English meaning 'I was born of that Aruna, and Sampati is my elder brother. Know me as Jatayu, son of Shyeni, tamer of foes.'
सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि । इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षस सेवितम् । सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥
so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi | idaṃ durgaṃ hi kāntāraṃ mṛgarākṣasa sevitam | sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe ||
हिंदी अर्थ 'यदि तुम चाहो तो मैं यहाँ निवास में तुम्हारा सहायक बनूँगा। यह वन दुर्गम है और पशुओं तथा राक्षसों से भरा है; तात, जब तुम लक्ष्मण के साथ बाहर जाओगे तब मैं सीता की रक्षा करूँगा।'
English meaning 'If you wish, I will be your companion while you live here. This forest is hard to pass and haunted by beasts and rakshasas; dear one, I will guard Sita when you and Lakshmana are away.'
जटायुषं तं प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतोऽभवत् । पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवान् जटायुषा सङ्कथितं पुनः पुनः ॥
jaṭāyuṣaṃ taṃ pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca sannato'bhavat | piturhi śuśrāva sakhitvamātmavān jaṭāyuṣā saṅkathitaṃ punaḥ punaḥ ||
हिंदी अर्थ राघव ने जटायु का सम्मान किया, प्रसन्नता से उन्हें गले लगाया और प्रणाम किया। आत्मवान राम ने जटायु से अपने पिता के साथ उनकी मित्रता की कथा बार-बार सुनी।
English meaning Raghava honoured Jatayu, embraced him joyfully and bowed to him. The self-possessed prince heard again and again from Jatayu the story of his friendship with his father.
स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा । जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्छलभानि वानलः ॥
sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ sahaiva tenātibalena pakṣiṇā | jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo ripūndidhakṣañchalabhāni vānalaḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ मैथिली सीता को उस अत्यंत बलवान पक्षी को सौंपकर वे लक्ष्मण के साथ पंचवटी गए, मानो पतंगों रूपी शत्रुओं को जलाने को उत्सुक अग्नि हों।
English meaning Entrusting Sita Maithili there to that very mighty bird, he went on with Lakshmana to Panchavati, like a fire eager to burn up his foes as moths.