Skip to content
Aranya Kanda Sarga 15 of 75 31 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 15

The Hut at Panchavati

अरण्यकांड, सर्ग 15: पंचवटी की कुटिया

At Panchavati Lakshmana builds a fine leaf hut. Rama embraces him with gratitude and they settle by the Godavari.

पंचवटी में लक्ष्मण सुंदर पर्णकुटी बनाते हैं। राम कृतज्ञता से उन्हें गले लगाते हैं और वे गोदावरी तट पर बस जाते हैं।

1 3.15.1

ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् ।
उवाच भ्रातरं रामस्सौमित्रिं दीप्ततेजसम् ॥

tataḥ pañcavaṭīṃ gatvā nānāvyālamṛgāyutām |
uvāca bhrātaraṃ rāmassaumitriṃ dīptatejasam ||

हिंदी अर्थ

फिर अनेक हिंसक पशुओं और हिरणों से भरी पंचवटी में पहुँचकर राम ने तेजस्वी भाई सौमित्रि से कहा:

English meaning

Then, reaching Panchavati, full of many beasts of prey and deer, Rama said to his brother Saumitri of blazing splendour:

2 3.15.2

आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा ।
अयं पञ्चवटीदेशस्सौम्य पुष्पितपादपः ॥

āgatāḥ sma yathoddiṣṭamamuṃ deśaṃ maharṣiṇā |
ayaṃ pañcavaṭīdeśassaumya puṣpitapādapaḥ ||

हिंदी अर्थ

'सौम्य, हम महर्षि के बताए स्थान पर आ गए हैं। यह पंचवटी का प्रदेश है, जिसके वृक्ष फूलों से लदे हैं।'

English meaning

'We have come to the place the great sage described. This is the region of Panchavati, gentle one, its trees in flower.'

3 3.15.3

सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणोह्यसि ।
आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति सम्मतः ॥

sarvataścāryatāṃ dṛṣṭiḥ kānane nipuṇohyasi |
āśramaḥ katarasminno deśe bhavati sammataḥ ||

हिंदी अर्थ

'चारों ओर दृष्टि डालो, क्योंकि तुम वन में कुशल हो। तुम्हारे विचार से हमारा आश्रम किस स्थान पर होना चाहिए?'

English meaning

'Cast your eyes all around, for you are skilled in forest ways. In which spot do you think our hermitage should be?'

4-5 3.15.4-5

रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण ।
तादृशो दृश्यतां देशस्सन्निकृष्टजलाशयः ।
वनरामण्यकं यत्र स्थलरामण्यकं तथा ।
सन्निकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम् ॥

ramate yatra vaidehī tvamahaṃ caiva lakṣmaṇa |
tādṛśo dṛśyatāṃ deśassannikṛṣṭajalāśayaḥ |
vanarāmaṇyakaṃ yatra sthalarāmaṇyakaṃ tathā |
sannikṛṣṭaṃ ca yatra syātsamitpuṣpakuśodakam ||

हिंदी अर्थ

'लक्ष्मण, ऐसा स्थान देखो जहाँ वैदेही, तुम और मैं प्रसन्न रहें, जिसके पास जलाशय हो, जहाँ वन और भूमि दोनों सुंदर हों, और जहाँ समिधा, फूल, कुश और जल पास ही मिलें।'

English meaning

'Lakshmana, look for a place where Vaidehi, you and I may be happy, with a lake close by, where the forest and the ground are both lovely, and where firewood, flowers, kusha grass and water are near at hand.'

6 3.15.6

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण संयताञ्जलिः ।
सीतासमक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇa saṃyatāñjaliḥ |
sītāsamakṣaṃ kākutsthamidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम के ऐसा कहने पर लक्ष्मण ने हाथ जोड़कर सीता के सामने काकुत्स्थ से यह कहा:

English meaning

Addressed thus by Rama, Lakshmana, with joined palms, said this to Kakutstha in Sita's presence:

7 3.15.7

परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते ।
स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद ॥

paravānasmi kākutstha tvayi varṣaśataṃ sthite |
svayaṃ tu rucire deśe kriyatāmiti māṃ vada ||

हिंदी अर्थ

'काकुत्स्थ, आप सौ वर्ष तक भी रहें, मैं सदा आपके अधीन हूँ। आप स्वयं कोई सुंदर स्थान चुनकर मुझसे कहिए, "यहाँ बनाओ।"'

English meaning

'Kakutstha, I am at your command as long as you live, even for a hundred years. Choose a pleasing spot yourself and tell me, "Build it here."'

8 3.15.8

सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् ॥

suprītastena vākyena lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
vimṛśanrocayāmāsa deśaṃ sarvaguṇānvitam ||

हिंदी अर्थ

महात्मा लक्ष्मण के इन वचनों से अत्यंत प्रसन्न होकर राम ने विचार करके सब गुणों से युक्त एक स्थान चुना।

English meaning

Well pleased with these words of great-souled Lakshmana, Rama considered and chose a spot endowed with every good quality.

9 3.15.9

स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि ।
हस्तौ गृहीत्वा हस्तेन रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥

sa taṃ ruciramākramya deśamāśramakarmaṇi |
hastau gṛhītvā hastena rāmassaumitrimabravīt ||

हिंदी अर्थ

आश्रम के लिए उस सुंदर स्थान पर पैर रखकर राम ने सौमित्रि का हाथ अपने हाथ में लेकर कहा:

English meaning

Stepping onto that pleasing spot for the hermitage, Rama took Saumitri's hand in his and said:

10 3.15.10

अयं देशस्समश्रीमान् पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः ।
इहाऽश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि ॥

ayaṃ deśassamaśrīmān puṣpitaistarubhirvṛtaḥ |
ihā'śramapadaṃ saumya yathāvatkartumarhasi ||

हिंदी अर्थ

'सौम्य, यह स्थान समतल और सुंदर है, फूले हुए वृक्षों से घिरा है। यहीं तुम विधिपूर्वक आश्रम बनाओ।'

English meaning

'This place is level and lovely, surrounded by flowering trees. Here, gentle one, you should build the hermitage properly.'

11 3.15.11

इयमादित्यसङ्काशैः पद्मैस्सुरभिगन्धिभिः ।
अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥

iyamādityasaṅkāśaiḥ padmaissurabhigandhibhiḥ |
adūre dṛśyate ramyā padminī padmaśobhitā ||

हिंदी अर्थ

'पास ही सूर्य के समान कांतिमान, सुगंधित कमलों से शोभित एक सुंदर कमलसरोवर दिखाई दे रहा है।'

English meaning

'Not far off we see a lovely lotus pond, graced with fragrant lotuses bright as the sun.'

12 3.15.12

यथातख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना ।
इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता ॥

yathātakhyātamagastyena muninā bhāvitātmanā |
iyaṃ godāvarī ramyā puṣpitaistarubhirvṛtā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā cakravākopaśobhitā ||

हिंदी अर्थ

'यह वही सुंदर गोदावरी है जिसका वर्णन आत्मज्ञानी मुनि अगस्त्य ने किया था, जो फूले वृक्षों से घिरी, हंसों और कारंडवों से भरी और चकवों से शोभित है।'

English meaning

'This is the lovely Godavari, just as the self-realised sage Agastya described it, surrounded by flowering trees, crowded with swans and karandavas, and graced by chakravakas.'

13-14 3.15.13-14

नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथपिपीडिताः ।
मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः ।
दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः ॥

nātidūre na cāsanne mṛgayūthapipīḍitāḥ |
mayūranāditā ramyāḥ prāṃśavo bahukandarāḥ |
dṛśyante girayaḥ saumya phullaistarubhirāvṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

'सौम्य, न बहुत दूर न बहुत पास, हिरणों के झुंडों से भरे, मोरों की ध्वनि से गूँजते, अनेक गुफाओं वाले, फूले वृक्षों से ढके सुंदर ऊँचे पर्वत दिखाई दे रहे हैं।'

English meaning

'Neither too far nor too near, gentle one, we see lovely, lofty mountains with many caves, crowded with herds of deer, echoing with peacocks and covered with flowering trees.'

15 3.15.15

सौवर्णैराजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः ।
गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः ॥

sauvarṇairājataistāmrairdeśe deśe ca dhātubhiḥ |
gavākṣitā ivābhānti gajāḥ paramabhaktibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

'जगह-जगह सोने, चाँदी और ताँबे की धातुओं से वे ऐसे लगते हैं मानो सुंदर चित्रकारी से सजे हाथी हों, या जालीदार झरोखे हों।'

English meaning

'With their ores of gold, silver and copper here and there, they look like elephants decked with fine painted designs, as if with latticed windows.'

16-18 3.15.16-18

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरपनसाम्रकैः ।
नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुन्नागैश्चोपशोभिताः ।
चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि ।
पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः ।
चन्दनैस्पन्दनैर्नीपैः पर्णासैर्लिकुचैरपि ।
धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः ॥

sālaistālaistamālaiśca kharjūrapanasāmrakaiḥ |
nīvāraistimiśaiścaiva punnāgaiścopaśobhitāḥ |
cūtairaśokaistilakaiścampakaiḥ ketakairapi |
puṣpagulmalatopetaistaistaistarubhirāvṛtāḥ |
candanaispandanairnīpaiḥ parṇāsairlikucairapi |
dhavāśvakarṇakhadiraiḥ śamīkiṃśukapāṭalaiḥ ||

हिंदी अर्थ

'वे साल, ताड़, तमाल, खजूर, कटहल, आम, नीवार, तिमिश और पुन्नाग से शोभित हैं; फूलों की झाड़ियों और लताओं वाले चूत, अशोक, तिलक, चंपा और केतकी के वृक्षों से, तथा चंदन, स्यंदन, नीप, पर्णास, लिकुच, धव, अश्वकर्ण, खैर, शमी, किंशुक और पाटल के वृक्षों से ढके हैं।'

English meaning

'They are graced with sala, palm, tamala, date, jackfruit, mango, wild rice, timisha and punnaga trees, covered with chuta, ashoka, tilaka, champaka and ketaka trees with their flowering shrubs and creepers, and with sandal, syandana, nipa, parnasa, likucha, dhava, ashvakarna, khadira, shami, kimshuka and patala trees.'

19 3.15.19

इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम् ।
इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा ॥

idaṃ puṇyamidaṃ medhyamidaṃ bahumṛgadvijam |
iha vatsyāma saumitre sārdhametena pakṣiṇā ||

हिंदी अर्थ

'सौमित्रि, यह स्थान पवित्र, शुद्ध और अनेक हिरणों तथा पक्षियों से भरा है। यहीं हम इस पक्षी के साथ रहेंगे।'

English meaning

'This place is holy, pure and full of deer and birds. Here we will live, Saumitri, together with this bird.'

20 3.15.20

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ।
अचिरेणाऽश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः ॥

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
acireṇā'śramaṃ bhrātuścakāra sumahābalaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के ऐसा कहने पर शत्रुवीरों का संहार करने वाले महाबली लक्ष्मण ने शीघ्र ही भाई के लिए आश्रम बना दिया।

English meaning

Addressed thus by Rama, the very mighty Lakshmana, slayer of enemy heroes, soon built a hermitage for his brother.

21-23 3.15.21-23

पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्खातमृत्तिकाम् ।
सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् ।
.. ।
शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम् ।
कुशकाशशरैः पर्णैस्सुपरिच्छादितां तथा ।
समीकृततलां रम्यां चकार लघुविक्रमः ।
निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम् ॥

parṇaśālāṃ suvipulāṃ tatra saṅkhātamṛttikām |
sustambhāṃ maskarairdīrghaiḥ kṛtavaṃśāṃ suśobhanām |
.. |
śamīśākhābhirāstīrya dṛḍhapāśāvapāśitām |
kuśakāśaśaraiḥ parṇaissuparicchāditāṃ tathā |
samīkṛtatalāṃ ramyāṃ cakāra laghuvikramaḥ |
nivāsaṃ rāghavasyārthe prekṣaṇīyamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ फुर्तीले लक्ष्मण ने राघव के रहने के लिए एक बहुत बड़ी पर्णशाला बनाई, जिसकी दीवारें मिट्टी से बनीं, खंभे मज़बूत और लंबे बाँसों की बल्लियाँ थीं, जो अत्यंत सुंदर थी; उसकी छत शमी की डालियों से बिछाकर मज़बूत रस्सियों से कसी गई, कुश, कास, सरकंडों और पत्तों से भली-भाँति छाई गई, और फर्श समतल किया गया; वह अनुपम और देखने योग्य सुंदर निवास था।

English meaning

There the swift Lakshmana built a very spacious leaf hut for Raghava to live in, with walls of packed clay, strong pillars and long bamboo rafters, very beautiful, its roof spread with shami branches and tied fast with strong cords, well thatched with kusha, kasha and reed grass and leaves, with a levelled floor; a lovely dwelling, unsurpassed and fine to look upon.

24 3.15.24

सहसा लक्ष्मणः श्रीमान् नदीं गोदावरीं तदा ।
स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः ॥

sahasā lakṣmaṇaḥ śrīmān nadīṃ godāvarīṃ tadā |
snātvā padmāni cādāya saphalaḥ punarāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर श्रीमान लक्ष्मण शीघ्र ही गोदावरी नदी पर गए, स्नान किया और कमल तथा फल लेकर लौट आए।

English meaning

Then glorious Lakshmana quickly went to the Godavari river, bathed, gathered lotuses and fruits, and came back.

25 3.15.25

ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि ।
दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् ॥

tataḥ puṣpabaliṃ kṛtvā śāntiṃ ca sa yathāvidhi |
darśayāmāsa rāmāya tadāśramapadaṃ kṛtam ||

हिंदी अर्थ

फिर विधिपूर्वक पुष्पबलि और शांतिकर्म करके उन्होंने राम को बना हुआ आश्रम दिखाया।

English meaning

Then, having made an offering of flowers and performed the rite for peace as prescribed, he showed Rama the finished hermitage.

26 3.15.26

स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सीतया सह ।
राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम् ॥

sa taṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ saumyamāśramaṃ sītayā saha |
rāghavaḥ parṇaśālāyāṃ harṣamāhārayatparam ||

हिंदी अर्थ

बने हुए सुंदर आश्रम को देखकर सीता के साथ राघव ने पर्णशाला में परम आनंद अनुभव किया।

English meaning

Seeing the pleasant hermitage that had been built, Raghava, with Sita, felt supreme joy in the leaf hut.

27 3.15.27

सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा ।
अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् ॥

susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyāṃ lakṣmaṇaṃ tadā |
atisnigdhaṃ ca gāḍhaṃ ca vacanaṃ cedamabravīt ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत प्रसन्न होकर उन्होंने लक्ष्मण को दोनों भुजाओं से गले लगाया और ये अत्यंत स्नेहभरे, गहरे वचन कहे:

English meaning

Overjoyed, he embraced Lakshmana with both arms and spoke these very affectionate, heartfelt words:

28 3.15.28

प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो ।
प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः ॥

prīto'smi te mahatkarma tvayā kṛtamidaṃ prabho |
pradeyo yannimittaṃ te pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

'प्रभो, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ; तुमने बड़ा काम किया है। इसी कारण, तुम्हें देने योग्य पुरस्कार के रूप में मैंने तुम्हें गले लगाया है।'

English meaning

'I am pleased with you; you have done a great deed, my lord. That is why I have embraced you, as a reward I owed you.'

29 3.15.29

भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण ।
त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥

bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa |
tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama ||

हिंदी अर्थ

'लक्ष्मण, तुम जैसे भावज्ञ, कृतज्ञ और धर्मज्ञ पुत्र के होते मेरे धर्मात्मा पिता मरे नहीं हैं।'

English meaning

'Lakshmana, with you as a son, who understands feelings, is grateful and knows dharma, my righteous father has not died.'

30 3.15.30

एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः ।
तस्मिन् देशे बहुफले न्यवसत्सुसुखं वशी ॥

evaṃ lakṣmaṇamuktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ |
tasmin deśe bahuphale nyavasatsusukhaṃ vaśī ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण से ऐसा कहकर शोभा बढ़ाने वाले जितेंद्रिय राघव उस फलों से भरे प्रदेश में बड़े सुख से रहने लगे।

English meaning

Having spoken thus to Lakshmana, self-controlled Raghava, who increases good fortune, lived very happily in that region rich in fruit.

31 3.15.31

कञ्चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च ।
अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः ॥

kañcitkālaṃ sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca |
anvāsyamāno nyavasatsvargaloke yathāmaraḥ ||

हिंदी अर्थ

सीता और लक्ष्मण से सेवित वे धर्मात्मा कुछ समय तक वहाँ ऐसे रहे जैसे स्वर्ग में कोई देवता।

English meaning

For some time the righteous one lived there, attended by Sita and Lakshmana, like an immortal in heaven.

Next sarga · Aranya Kanda 16Winter at PanchavatiLakshmana describes the beauty of the winter season. Rama's thoughts turn to Bharata, living as an ascetic in Nandigram.

Characters in this sarga

All characters