Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 91 of 119 83 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 91

A Feast Fit for Gods

अयोध्याकांड, सर्ग 91: दिव्य आतिथ्य

By the power of his penance Bharadwaja summons Vishwakarma and the gods to feast the entire army in splendour.

अपने तप के बल से भरद्वाज विश्वकर्मा और देवताओं को बुलाकर पूरी सेना का दिव्य सत्कार करते हैं।

1 2.91.1

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥

kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat ||

हिंदी अर्थ

जब उन्होंने वहीं ठहरने का निश्चय किया, तब मुनि ने कैकेयी पुत्र भरत को आतिथ्य स्वीकार करने का निमंत्रण दिया।

English meaning

When he had decided to stay right there, the sage invited Bharata, son of Kaikeyi, to accept his hospitality.

2 2.91.2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥

abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate ||

हिंदी अर्थ

भरत ने उनसे कहा: आपने तो पहले ही पाद्य, अर्घ्य और वन में जो संभव है वह आतिथ्य दे दिया है।

English meaning

Bharata said to him: Surely you have already given water for the feet, the welcome water and the hospitality that the forest allows.

3 2.91.3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥

athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit ||

हिंदी अर्थ

फिर भरद्वाज ने मानो मुस्कुराते हुए भरत से कहा: मैं जानता हूँ आप स्नेह से भरे हैं और किसी भी चीज से संतुष्ट हो जाएँगे।

English meaning

Then Bharadvaja, as if smiling, said to Bharata: I know you are full of affection and would be content with anything.

4 2.91.4

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥

senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha ||

हिंदी अर्थ

पर मैं आपकी इस सेना को भोजन कराना चाहता हूँ। जैसा मेरा स्नेह है, वैसे ही आप योग्य हैं, हे नरश्रेष्ठ।

English meaning

But I wish to feed this army of yours. As my affection is, so you deserve, bull among men.

5 2.91.5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥

kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

और आप अपनी सेना को दूर छोड़कर यहाँ क्यों आए? हे पुरुषश्रेष्ठ, आप सेना सहित यहाँ क्यों नहीं आए?

English meaning

And why did you leave your army far away and come here? Why did you not come here with your army, best of men?

6 2.91.6

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥

bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt ||

हिंदी अर्थ

भरत ने हाथ जोड़कर उन तपोधन को उत्तर दिया: भगवन, मैं आपके प्रति आदर के कारण सेना सहित नहीं आया।

English meaning

Bharata replied with folded hands to that ascetic: Holy one, I did not come with my army out of respect for you.

7 2.91.7

राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥

rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |
yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

भगवन, राजा या राजकुमार को सदा अपने राज्य में तपस्वियों से बचकर रहने का प्रयत्न करना चाहिए।

English meaning

Holy one, a king or a prince must always take care to keep away from ascetics in his realm.

8 2.91.8

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥

vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |
pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām ||

हिंदी अर्थ

उत्तम घोड़े, लोग और मतवाले श्रेष्ठ हाथी, भगवन, बड़ी भूमि को ढकते हुए मेरे पीछे आते हैं।

English meaning

Fine horses, men and rutting elephants follow me, holy one, covering a great stretch of land.

9 2.91.9

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥

te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |
na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

ताकि वे आश्रमों के पेड़ों, जल, भूमि और कुटियों को हानि न पहुँचाएँ, इसलिए मैं अकेला आया।

English meaning

So that they might not harm the trees, the water, the ground and the huts in the hermitages, I came alone.

10 2.91.10

आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥

ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam ||

हिंदी अर्थ

महर्षि द्वारा सेना यहाँ लाने की आज्ञा पाकर भरत ने तब सेना को बुलवाया।

English meaning

Bid by the great sage to bring the army here, Bharata then had the army come.

11 2.91.11

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥

agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat ||

हिंदी अर्थ

फिर अग्निशाला में जाकर, आचमन करके और मुख पोंछकर, उन्होंने आतिथ्य के लिए विश्वकर्मा का आवाहन किया।

English meaning

Then, entering the fire hall, sipping water and wiping his lips, he called on Vishvakarma to provide the hospitality.

12 2.91.12

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥

āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām ||

हिंदी अर्थ

मैं विश्वकर्मा और त्वष्टा का भी आवाहन करता हूँ। मैं आतिथ्य करना चाहता हूँ; इसकी व्यवस्था की जाए।

English meaning

I call on Vishvakarma and on Tvashta too. I wish to give hospitality; let arrangements be made for me.

13 2.91.13

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥

āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām ||

हिंदी अर्थ

मैं तीनों लोकपालों और इंद्र आदि देवताओं का आवाहन करता हूँ। मैं आतिथ्य करना चाहता हूँ; इसकी व्यवस्था की जाए।

English meaning

I call on the three world guardians and the gods led by Shakra. I wish to give hospitality; let arrangements be made for me.

14 2.91.14

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥

prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वी और आकाश में पूर्व और पश्चिम बहने वाली सब नदियाँ आज सब ओर से यहाँ आएँ।

English meaning

Let all the rivers flowing east and those flowing west, on earth and in the sky, come here today from everywhere.

15 2.91.15

अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।
अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥

anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |
aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam ||

हिंदी अर्थ

कुछ मैरेय बहाएँ, अन्य अच्छी बनी सुरा, और दूसरी गन्ने के रस जैसा शीतल जल।

English meaning

Let some flow with maireya wine, others with well made sura, and others with cool water like sugarcane juice.

16 2.91.16

आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥

āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं दिव्य गंधर्व विश्वावसु, हाहा और हूहू का, और वैसे ही अप्सरा देवियों और सब गंधर्व स्त्रियों का आवाहन करता हूँ।

English meaning

I call on the divine gandharvas Vishvavasu, Haha and Huhu, and likewise on the apsaras goddesses and all the gandharva women.

17 2.91.17

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम् ।
नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥

ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalaṃbusām |
nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām ||

हिंदी अर्थ

घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलंबुसा, नागदंता, हेमा और पर्वत पर रहने वाली हिमा,

English meaning

Ghritachi, Vishvachi, Mishrakeshi, Alambusa, Nagadanta, Hema and Hima who dwells on the mountain,

18 2.91.18

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥

śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ ||

हिंदी अर्थ

और इंद्र और ब्रह्मा की सेवा करने वाली सब स्त्रियों को मैं तुंबुरु और उनके परिवार सहित बुलाता हूँ।

English meaning

and all the women who wait on Shakra and on Brahma, I call with Tumburu and their attendants.

19 2.91.19

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥

vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca ||

हिंदी अर्थ

कुरु देश में कुबेर का वह दिव्य वन, जिसके पत्ते वस्त्र और आभूषण हैं, और जिसका फल सदा दिव्य स्त्रियाँ हैं, यहाँ आए।

English meaning

Let the divine forest of Kubera among the Kurus, whose leaves are garments and ornaments, and whose fruit is always heavenly women, come here.

20 2.91.20

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥

iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyaṃbhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu ||

हिंदी अर्थ

यहाँ भगवान सोम मेरे लिए उत्तम अन्न, खाने, भोजन करने, चूसने और चाटने की अनेक प्रकार की वस्तुएँ उपलब्ध कराएँ।

English meaning

Here let holy Soma provide for me the finest food, many kinds of things to chew, eat, suck and lick.

21 2.91.21

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥

vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca ||

हिंदी अर्थ

और पेड़ों से गिरी रंग बिरंगी मालाएँ, सुरा आदि पेय और अनेक प्रकार के मांस।

English meaning

And many coloured garlands fallen from the trees, drinks like sura and many kinds of meat.

22 2.91.22

एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥

evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार समाधि में लीन, अनुपम तेज और तप वाले मुनि ने शुद्ध उच्चारण और स्वर से कहा।

English meaning

So the sage, absorbed in meditation, with matchless radiance and austerity, spoke with correct accent and intonation.

23 2.91.23

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥

manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak ||

हिंदी अर्थ

जब वे पूर्व की ओर मुख करके हाथ जोड़कर मन से ध्यान कर रहे थे, तब वे सब देवता अलग अलग आए।

English meaning

As he meditated in his mind, facing east with folded hands, all those deities came, each separately.

24 2.91.24

मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥

malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर मलय और दर्दुर पर्वतों को छूकर पसीना मिटाने वाली, अत्यंत सुखद, कोमल और शुभ हवा उचित रूप से बहने लगी।

English meaning

Then a breeze that dispelled sweat, having touched the Malaya and Dardura mountains, blew fittingly, very pleasant, gentle and auspicious.

25 2.91.25

ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥

tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve ||

हिंदी अर्थ

फिर बादलों ने दिव्य फूलों की वर्षा की, और सब दिशाओं में दिव्य दुंदुभियों की ध्वनि सुनाई दी।

English meaning

Then clouds rained down divine showers of flowers, and the sound of divine drums was heard in every direction.

26 2.91.26

प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥

pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān ||

हिंदी अर्थ

उत्तम हवाएँ बहीं, अप्सराओं के समूह नाचे, दिव्य गंधर्व गाए और वीणाओं से स्वर निकले।

English meaning

The finest breezes blew, troupes of apsaras danced, the divine gandharvas sang and the lutes gave out their notes.

27 2.91.27

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥

sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

कोमल, सम और लय से युक्त उठी वह ध्वनि स्वर्ग, पृथ्वी और प्राणियों के कानों में भर गई।

English meaning

That sound, raised soft, even and in rhythm, filled heaven and earth and the ears of living beings.

28 2.91.28

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥

tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब मनुष्यों के कानों को सुख देने वाली वह दिव्य ध्वनि रुकी, तब भरत की सेना ने विश्वकर्मा की रचना देखी।

English meaning

When that divine sound, pleasing to men's ears, had ceased, Bharata's army saw Vishvakarma's arrangement.

29 2.91.29

बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।
शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥

babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |
śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर पाँच योजन तक भूमि समतल हो गई, नीलम और वैदूर्य जैसी बहुत सी घास से ढकी।

English meaning

The ground became level all around for five yojanas, covered with much grass like blue sapphire and beryl.

30 2.91.30

तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥

tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

उस पर बेल, कैथ, कटहल, बिजौरा, आँवला और आम के पेड़ फलों से सजे हुए उग आए।

English meaning

On it grew bilva, kapittha, jackfruit, citron, amalaka and mango trees, adorned with fruit.

31 2.91.31

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥

uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā ||

हिंदी अर्थ

उत्तर कुरु से दिव्य भोगों वाला वन आया, और तटों पर अनेक पेड़ों वाली एक दिव्य नदी।

English meaning

From the northern Kurus came a forest of divine delights, and a divine river lined with many trees on its banks.

32 2.91.32

चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥

catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca ||

हिंदी अर्थ

चार शालाओं वाले चमकते भवन, हाथियों और घोड़ों की शालाएँ, हवेलियों और महलों की पंक्तियाँ, और सुंदर तोरण बने।

English meaning

Gleaming houses with four halls, stables for elephants and horses, rows of mansions and palaces, and fine arched gateways appeared.

33-35 2.91.33-35

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ।
चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ।
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥

sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam |
caturaśramasaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat |
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam ||

हिंदी अर्थ

और सफेद बादल जैसा, सुंदर तोरणों वाला राजभवन, दिव्य मालाओं से सजा और दिव्य सुगंधों से सींचा, चौकोर और खुला, शय्याओं, आसनों और वाहनों वाला, सब दिव्य रसों से युक्त, दिव्य भोजन और वस्त्रों वाला, सब अन्न तैयार, धुले निर्मल बर्तनों वाला, सब आसन सजे, शोभायुक्त, उत्तम बिछी शय्याओं वाला।

English meaning

And a royal palace like a white cloud, with fine gateways, shaped with divine garlands and sprinkled with divine fragrances, square and spacious, with beds, seats and carriages, furnished with every divine taste, with divine food and garments, with all foods prepared, with clean washed vessels, all seats arranged, splendid, with the finest well spread beds.

36 2.91.36

प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥

praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ ||

हिंदी अर्थ

महर्षि की आज्ञा से कैकेयी पुत्र महाबाहु भरत रत्नों से भरे उस भवन में गए।

English meaning

With the great sage's leave, mighty armed Bharata, son of Kaikeyi, entered that house full of jewels.

37 2.91.37

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥

anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim ||

हिंदी अर्थ

सब मंत्री और पुरोहित उनके पीछे गए, और भवन की वह व्यवस्था देखकर आनंद से भर गए।

English meaning

All the ministers and the priest followed him, and they were filled with joy on seeing that arrangement of the house.

38 2.91.38

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥

tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat ||

हिंदी अर्थ

वहाँ भरत ने मंत्रियों के साथ दिव्य राजसिंहासन, पंखे और छत्र की राजा की तरह प्रदक्षिणा की।

English meaning

There Bharata with the ministers walked around the divine royal throne, the fan and the umbrella as one does for a king.

39 2.91.39

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥

āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने राम के लिए सिंहासन को प्रणाम करके उसका सम्मान किया, और चँवर लेकर मंत्री के आसन पर बैठे।

English meaning

He honoured the throne, bowing to it for Rama, and taking a yak tail fan, sat on a minister's seat.

40 2.91.40

आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥

ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |
tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ ||

हिंदी अर्थ

सब मंत्री और पुरोहित क्रम से बैठे, और फिर सेनापति और प्रशासक उनके बाद बैठे।

English meaning

All the ministers and priests sat in due order, and then the army commander and the governor sat down after them.

41 2.91.41

तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥

tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ||

हिंदी अर्थ

फिर क्षण भर में भरद्वाज की आज्ञा से खीर के कीचड़ वाली नदियाँ भरत के पास आईं।

English meaning

Then in a moment, at Bharadvaja's command, rivers with banks of rice pudding came to Bharata.

42 2.91.42

तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥

tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके दोनों तटों पर सफेद मिट्टी से लिपे सुंदर दिव्य निवास थे, जो ब्रह्मा की कृपा से उत्पन्न थे।

English meaning

On both their banks stood lovely divine dwellings plastered with white clay, born of Brahma's grace.

43 2.91.43

तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥

tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसी क्षण दिव्य आभूषणों से सजी, ब्रह्मा द्वारा भेजी बीस हजार स्त्रियाँ आईं।

English meaning

In that same moment twenty thousand women adorned with divine ornaments, sent by Brahma, came.

44 2.91.44

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥

suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ ||

हिंदी अर्थ

कुबेर द्वारा भेजी, सोने, मणि, मोती और मूँगे से सजी बीस हजार स्त्रियाँ आईं।

English meaning

Twenty thousand women sent by Kubera came, adorned with gold, gems, pearls and coral.

45 2.91.45

याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥

yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

नंदन से बीस हजार अप्सराएँ आईं, जिनसे पकड़ा गया पुरुष मानो उन्मत्त दिखता है।

English meaning

Twenty thousand apsaras came from Nandana, at whose touch a man looks as if gone mad.

46 2.91.46

नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥

nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ ||

हिंदी अर्थ

सूर्य जैसे तेजस्वी नारद, तुंबुरु और गोप, ये प्रमुख गंधर्वराज भरत के सामने गाए।

English meaning

Narada, Tumburu and Gopa, radiant as the sun, these chief kings of the gandharvas sang before Bharata.

47 2.91.47

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥

alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt ||

हिंदी अर्थ

अलंबुसा, मिश्रकेशी, पुंडरीका और वामना भरद्वाज की आज्ञा से भरत के सामने नाचीं।

English meaning

Alambusa, Mishrakeshi, Pundarika and Vamana danced before Bharata at Bharadvaja's command.

48 2.91.48

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥

yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt ||

हिंदी अर्थ

देवताओं की और चैत्ररथ वन की मालाएँ भरद्वाज की आज्ञा से प्रयाग में दिखाई दीं।

English meaning

The garlands of the gods and those of the Chaitraratha forest were seen at Prayaga at Bharadvaja's command.

49 2.91.49

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥

bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt ||

हिंदी अर्थ

भरद्वाज की आज्ञा से बेल के पेड़ मृदंग बजाने वाले, बहेड़े के पेड़ झाँझ बजाने वाले और पीपल के पेड़ नर्तक बन गए।

English meaning

At Bharadvaja's command the bilva trees became drummers, the vibhitaka trees cymbal players and the ashvattha trees dancers.

50 2.91.50

ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥

tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर सरल, ताल, तिलक और नक्तमाल के पेड़ प्रसन्न होकर कुबड़े और बौने बनकर वहाँ आए।

English meaning

Then sarala, tala, tilaka and naktamala trees, delighted, came there as hunchbacks and dwarfs.

51 2.91.51

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥

śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan ||

हिंदी अर्थ

शिंशपा, आँवला और जामुन के पेड़ और वन के अन्य पेड़, और मालती, मल्लिका, जाती और अन्य वन लताएँ स्त्रियों का रूप धरकर भरद्वाज के आश्रम में बोलीं:

English meaning

The shimshapa, amalaki and jambu trees and the others in the woods, and malati, mallika, jati and other forest creepers, taking the form of women, spoke in Bharadvaja's hermitage:

52-53 2.91.52-53

सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ।
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥

surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ |
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha ||

हिंदी अर्थ

सुरा पीने वालो, सुरा पियो; भूखो, खीर खाओ, और पवित्र मांस जितना चाहो उतना खाओ।

English meaning

You who drink sura, drink sura; you who are hungry, eat rice pudding, and eat as much of the pure meat as you wish.

54 2.91.54

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥

ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |
apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca ||

हिंदी अर्थ

सुंदर नदी तटों पर सात आठ स्त्रियाँ मिलकर एक एक पुरुष को उबटन लगाकर नहलाती थीं।

English meaning

On the lovely river banks, seven or eight women together would rub and bathe each single man.

55 2.91.55

संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥

saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदर नेत्रों वाली स्त्रियाँ मालिश करने आईं, और श्रेष्ठ स्त्रियाँ उन्हें पोंछकर बारी बारी से पिलाती थीं।

English meaning

Lovely eyed women came to massage them, and fine women, wiping them, gave them drink by turns.

56 2.91.56

हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।
अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥

hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |
abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi ||

हिंदी अर्थ

पशुपालकों ने घोड़ों, हाथियों, गधों, ऊँटों और सुरभि के पुत्रों को उनका उचित भोजन खिलाया।

English meaning

The keepers of the animals fed the horses, elephants, donkeys, camels and the sons of Surabhi their proper food.

57 2.91.57

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥

ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ ||

हिंदी अर्थ

बलवानों ने इक्ष्वाकु श्रेष्ठ योद्धाओं के वाहनों को गन्ना और मधु मिली लाई खिलाई, उन्हें प्रेरित करते हुए।

English meaning

The mighty ones fed the mounts of the best Ikshvaku warriors with sugarcane and honeyed parched grain, urging them on.

58 2.91.58

नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥

nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra saṃbabhau ||

हिंदी अर्थ

घुड़साल वाला अपना घोड़ा नहीं पहचानता था, न महावत अपना हाथी; वह सेना वहाँ मस्त, बेसुध और प्रसन्न थी।

English meaning

The groom did not know his horse, nor the elephant driver his elephant; that army was there drunk, heedless and delighted.

59 2.91.59

तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥

tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan ||

हिंदी अर्थ

सब इच्छाओं से तृप्त, लाल चंदन लगाए, अप्सराओं के समूहों के साथ सैनिक बोल उठे:

English meaning

Satisfied with every wish, smeared with red sandal, joined by troupes of apsaras, the soldiers cried out:

60 2.91.60

नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥

naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham ||

हिंदी अर्थ

हम न अयोध्या जाएँगे, न दंडक जाएँगे। भरत कुशल रहें, और राम भी सुखी रहें।

English meaning

We will not go to Ayodhya, nor will we go to the Dandakas. May Bharata be well, and may Rama likewise be happy.

61 2.91.61

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥

iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan ||

हिंदी अर्थ

ऐसा पैदल सैनिकों, हाथी और घोड़ों के सवारों और रखवालों ने वह भोज पाकर मानो बिना स्वामी के कहा।

English meaning

So said the foot soldiers and the elephant and horse riders and grooms, having found that feast, as if without masters.

62 2.91.62

संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥

saṃmprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan ||

हिंदी अर्थ

भरत के पीछे आए हजारों लोग वहाँ आनंद से चिल्लाए और बोले: यही स्वर्ग है।

English meaning

Thousands of men who had followed Bharata shouted with joy there and said: This is heaven.

63 2.91.63

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥

nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

सैनिक नाचे, हँसे और गाए, और हजारों में माला पहने चारों ओर दौड़े।

English meaning

The soldiers danced, laughed and sang, and in thousands ran about everywhere wearing garlands.

64 2.91.64

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर अमृत जैसा वह भोजन खा लेने पर भी, दिव्य व्यंजन देखकर उनका फिर खाने का मन हुआ।

English meaning

Then, though they had eaten that nectar like food, on seeing the divine dishes they wanted to eat again.

65 2.91.65

प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥

preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ ||

हिंदी अर्थ

हजारों सेवक, दासियाँ, वधुएँ और सैनिक सब बहुत तृप्त थे और सबने नए वस्त्र पहने थे।

English meaning

Servants, maids, young wives and soldiers in thousands were all well satisfied and all wore new clothes.

66 2.91.66

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥

kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat ||

हिंदी अर्थ

हाथी, गधे, ऊँट, गाय, घोड़े, पशु और पक्षी सब वहाँ अच्छी तरह तृप्त थे, और किसी को दूसरे की आवश्यकता नहीं पड़ी।

English meaning

Elephants, donkeys, camels, cattle, horses, beasts and birds were all well fed there, and none needed another to look after it.

67 2.91.67

नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥

nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata ||

हिंदी अर्थ

वहाँ कोई भी व्यक्ति बिना सफेद वस्त्रों के, भूखा या मैला, या धूल से बिखरे बालों वाला नहीं दिखा।

English meaning

No man was seen there not in white clothes, hungry or dirty, or with hair matted with dust.

68-69 2.91.68-69

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः ।
फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ।
पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥

ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ |
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

बकरे और सूअर के मांस से, उत्तम चटनियों के ढेरों से, फलों के रस में पके सुगंधित और स्वादिष्ट सूपों से, चकित लोगों ने वहाँ फूलों की ध्वजा लगे, सफेद चावल से भरे हजारों लोहे के पात्र देखे।

English meaning

With goat and boar meat, with heaps of fine relishes, with soups cooked in fruit juices, fragrant and tasty, the astonished men saw there thousands of iron vessels, full and flagged with flowers, heaped with white rice.

70 2.91.70

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥

babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ ||

हिंदी अर्थ

वन के किनारों पर खीर के कुएँ थे, इच्छा पूरी करने वाली गायें थीं, और मधु टपकाते पेड़ थे।

English meaning

By the forest edges there were wells of rice pudding, cows that gave whatever was wished, and trees dripping honey.

71 2.91.71

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥

vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ ||

हिंदी अर्थ

मैरेय से भरी बावड़ियाँ, स्वादिष्ट मांस के ढेरों से घिरी, और हिरण, मोर और मुर्गे के गर्म पात्र।

English meaning

Ponds full of maireya, ringed with heaps of tasty meats, and hot pots of venison, peacock and fowl.

72-74 2.91.72-74

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ।
स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ।
ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥

pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |
nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca |
sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ |
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ ||

हिंदी अर्थ

हजारों थालियाँ, लाखों तश्तरियाँ, अनगिनत सोने के पात्र, अच्छे बने दही से भरे घड़े, कलश और कटोरे, सुगंधित ताजे पीले कैथ के रस से भरे सरोवर, दूसरे रसाल और सफेद दही के, अन्य खीर के, और शक्कर और जौ के ढेर।

English meaning

Thousands of dishes, millions of plates, countless vessels of gold, pots, jars and bowls full of well made curd, lakes full of fragrant young yellow wood apple juice, others of rasala and white curd, others of rice pudding, and heaps of sugar and barley.

75 2.91.75

कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥

kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ ||

हिंदी अर्थ

नदियों के घाटों पर लोगों ने पात्रों में लेप, चूर्ण, कषाय और अनेक प्रकार की स्नान सामग्री देखी।

English meaning

At the bathing places of the rivers men saw pastes, powders, astringents and many kinds of bath preparations in vessels.

76-80 2.91.76-80

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ।
दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।
पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ।
आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ।
प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ।
आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।
नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥

śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ |
darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ |
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca |
pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |
avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān |
ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |
nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने वहाँ सब ओर सफेद दातुनों के ढेर, डिब्बों में सफेद चंदन लेप, चमकाए दर्पण, वस्त्रों के ढेर, हजारों जोड़ी खड़ाऊँ और जूते, अंजनदानियाँ, कंघियाँ, कूँचियाँ, शस्त्र और धनुष, चमकीले कवच, शय्याएँ और आसन, गधों, ऊँटों, हाथियों और घोड़ों के लिए भरे पानी के कुंड, कमलों वाले, आकाश जैसे रंग के, निर्मल जल वाले, तैरने में सुखद, अच्छे घाटों वाले सरोवर, और पशुओं के खाने के लिए नीलम जैसे रंग के कोमल चारे के ढेर देखे।

English meaning

They saw there everywhere heaps of white brushed tooth sticks, white sandal paste in caskets, polished mirrors, heaps of garments, thousands of pairs of sandals and shoes, collyrium boxes, combs, brushes, weapons and bows, bright armour, beds and seats, drinking pools full for donkeys, camels, elephants and horses, lakes with good fords for bathing, with lotuses, sky coloured, clear watered and easy to swim, and heaps of soft fodder coloured like blue beryl for the animals to eat.

81 2.91.81

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥

vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā ||

हिंदी अर्थ

महर्षि द्वारा भरत का किया ऐसा आतिथ्य, स्वप्न जैसा वह आश्चर्य देखकर लोग चकित हो गए।

English meaning

Those men were amazed, seeing that wonder like a dream, the hospitality the great sage gave Bharata.

82 2.91.82

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥

ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata ||

हिंदी अर्थ

जब वे नंदन में देवताओं की तरह आनंद ले रहे थे, तब भरद्वाज के सुंदर आश्रम में वह रात बीत गई।

English meaning

As they enjoyed themselves thus like the gods in Nandana, the night passed in Bharadvaja's lovely hermitage.

83 2.91.83

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥

pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर नदियाँ, गंधर्व और वे सब सुंदर स्त्रियाँ भरद्वाज से विदा लेकर जैसे आई थीं वैसे लौट गईं।

English meaning

Then the rivers, the gandharvas and all those lovely women, taking leave of Bharadvaja, went back as they had come.

Next sarga · Ayodhya Kanda 92On to ChitrakootBharata introduces the queens to Bharadwaja, who reassures Kaikeyi that all this will end in good. The army marches toward Chitrakoot.

Characters in this sarga

All characters