ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः । कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ | kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha ||
हिंदी अर्थ वहाँ वह रात बिताकर और आतिथ्य पाकर भरत अपने परिवार सहित विदा लेने भरद्वाज के पास गए।
English meaning Having spent that night there and enjoyed the hospitality, Bharata with his retinue went to Bharadvaja to take leave.
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥
taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam | hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata ||
हिंदी अर्थ उन नरश्रेष्ठ को हाथ जोड़े आते देखकर अग्निहोत्र कर चुके ऋषि भरद्वाज ने भरत से कहा:
English meaning Seeing that tiger among men come with folded hands, the sage Bharadvaja, having offered his fire oblation, spoke to Bharata:
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता । समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā | samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha ||
हिंदी अर्थ आशा है हमारे यहाँ आपकी रात सुख से बीती? क्या आपके सब लोग आतिथ्य से संतुष्ट हुए? मुझे बताइए, हे निष्पाप।
English meaning I hope the night passed pleasantly for you here in our land? Were all your people satisfied with the hospitality? Tell me, sinless one.
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च । आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca | āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam ||
हिंदी अर्थ भरत ने हाथ जोड़कर आश्रम से बाहर आए परम तेजस्वी ऋषि को प्रणाम किया और कहा:
English meaning Bharata, with folded hands, bowed to the sage of supreme radiance who had come out of the hermitage and said:
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः । तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥
sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ | tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā ||
हिंदी अर्थ भगवन, मैं अपनी पूरी सेना और वाहनों सहित सुख से रहा, और मंत्रियों सहित आपने मुझे सब इच्छाओं से भली भाँति तृप्त किया।
English meaning Holy one, I have stayed happily with my whole army and mounts, and with my ministers I have been fully satisfied by you with every wish.
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः । अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥
apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ | api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ ||
हिंदी अर्थ थकान और कष्ट से मुक्त, अच्छी तरह खाकर और अच्छी तरह ठहरकर, सेवकों सहित हम सब बहुत सुख से रहे।
English meaning Free of weariness and distress, well fed and well housed, all of us, servants included, stayed very happily.
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः । समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥
āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ | samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā ||
हिंदी अर्थ हे ऋषिश्रेष्ठ, भगवन, मैं आपसे विदा लेता हूँ। भाई के पास जाते हुए मुझे मित्रता की दृष्टि से देखिए।
English meaning Best of sages, holy one, I take leave of you. Look with a friendly eye on me as I set out to my brother.
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः । आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ | ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me ||
हिंदी अर्थ हे धर्मज्ञ, मुझे उन धर्मात्मा महात्मा के आश्रम का मार्ग बताइए: कौन सा रास्ता, और कितनी दूर?
English meaning Knower of dharma, tell me the way to the hermitage of that righteous, great souled one: which road, and how far?
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् । प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam | pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा पूछे जाने पर महातेजस्वी महातपस्वी भरद्वाज ने भाई के दर्शन को लालायित भरत को उत्तर दिया:
English meaning Asked thus, the radiant great ascetic Bharadvaja replied to Bharata, who longed to see his brother:
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane | citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ ||
हिंदी अर्थ भरत, ढाई योजन दूर एक निर्जन वन में चित्रकूट पर्वत है, सुंदर झरनों और वनों वाला।
English meaning Bharata, two and a half yojanas away, in an uninhabited forest, is Mount Chitrakuta, with lovely waterfalls and woods.
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī | puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā ||
हिंदी अर्थ उसके उत्तरी भाग में मंदाकिनी नदी बहती है, फूलों से लदे पेड़ों से ढकी, सुंदर खिले वनों वाली।
English meaning Along its northern side flows the river Mandakini, covered with flowering trees, with lovely blossoming woods.
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः । तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ | tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam ||
हिंदी अर्थ उस नदी और चित्रकूट पर्वत के बीच उनकी पर्णकुटी है, प्रिय; वे दोनों निश्चय ही वहाँ रहते हैं।
English meaning Between that river and Mount Chitrakuta is their leaf hut, dear one; the two surely live there.
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā | gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate | vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam ||
हिंदी अर्थ हे सेनापति, हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी सेना को दक्षिणी मार्ग से, या दक्षिण के बाईं ओर से ले जाइए; तब, हे भाग्यशाली, आप राघव को देखेंगे।
English meaning Lead the army, crowded with elephants, horses and chariots, by the southern road, or by the left of the south, commander of the army; then, fortunate one, you will see the Raghava.
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः । हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥
prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ | hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan ||
हिंदी अर्थ प्रस्थान का समय सुनकर राजाधिराज की पत्नियाँ, वाहनों के योग्य होते हुए भी, वाहन छोड़कर ब्राह्मण के चारों ओर आ गईं।
English meaning Hearing that it was time to set out, the wives of the king of kings, though fit to ride, left their carriages and gathered around the brahmin.
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā | kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ ||
हिंदी अर्थ काँपती, दुबली और दीन कौसल्या ने रानी सुमित्रा के साथ वहाँ मुनि के चरण दोनों हाथों से पकड़े।
English meaning Trembling, thin and wretched, with Queen Sumitra, Kausalya there clasped the sage's feet with both hands.
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā | kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā ||
हिंदी अर्थ अधूरी इच्छा वाली, सारे संसार से निंदित कैकेयी ने लज्जा से उनके चरण पकड़े।
English meaning Kaikeyi, her wish unfulfilled and reviled by all the world, clasped his feet in shame.
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim | adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā ||
हिंदी अर्थ भगवान महामुनि की प्रदक्षिणा करके वे तब उदास मन से भरत से थोड़ी दूर खड़ी हो गईं।
English meaning Having walked around the holy great sage with her right side toward him, she then stood not far from Bharata, downcast.
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ | viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava ||
हिंदी अर्थ फिर दृढ़व्रती भरद्वाज ने भरत से पूछा: राघव, मैं तुम्हारी माताओं के बारे में जानना चाहता हूँ।
English meaning Then Bharadvaja, firm in his vows, asked Bharata: Raghava, I wish to know who your mothers are.
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā | uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ ||
हिंदी अर्थ बुद्धिमान भरद्वाज के ऐसा कहने पर वाणी में कुशल भरत ने हाथ जोड़कर कहा:
English meaning Addressed thus by wise Bharadvaja, Bharata, skilled in speech, folded his hands and said:
20-21
2.92.20-21
Copy link
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि । एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām | piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi | eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam | kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā ||
हिंदी अर्थ भगवन, जिन्हें आप दीन, शोक और उपवास से दुर्बल, देवी जैसी देखते हैं, ये मेरे पिता की पटरानी हैं। इन्हीं कौसल्या ने सिंह जैसी चाल वाले उन नरश्रेष्ठ राम को जन्म दिया, जैसे अदिति ने धाता को।
English meaning Holy one, this lady you see, wretched and worn by grief and fasting, like a goddess, is my father's chief queen. This Kausalya bore Rama, that tiger among men who walks with a lion's gait, as Aditi bore Dhata.
22-23
2.92.22-23
Copy link
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे । एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare | etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau | ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau ||
हिंदी अर्थ जो उनकी बाईं भुजा से लगी उदास खड़ी हैं, वन में फूल झड़ी कर्णिकार की शाखा जैसी, वे रानी हैं जिनके पुत्र दो देवतुल्य राजकुमार, सत्यपराक्रमी वीर लक्ष्मण और शत्रुघ्न हैं।
English meaning She who stands clinging to her left arm, downcast, like a branch of a karnikara tree with its flowers fallen in the forest, is the queen whose sons are the two godlike princes, the heroes Lakshmana and Shatrughna of true valour.
24-26
2.92.24-26
Copy link
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ । राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः । क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् । ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् । ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau | rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ | krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm | aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm | mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām | yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ जिसके कारण दोनों नरश्रेष्ठ यहाँ से कष्टमय जीवन को गए, और दशरथ पुत्र से रहित होकर स्वर्ग गए, उस क्रोधी, अविवेकी, घमंडी, स्वयं को भाग्यशाली मानने वाली, ऐश्वर्य की लोभी, आर्य रूप वाली अनार्य कैकेयी को मेरी माता जानिए, क्रूर और पाप में निश्चित, जिसमें मैं अपनी महान विपत्ति का मूल देखता हूँ।
English meaning She because of whom the two tigers among men went from here to a life of hardship, and Dasharatha, bereft of his son, went to heaven, the wrathful, unwise, proud Kaikeyi who thinks herself fortunate, greedy for power, ignoble though noble in looks, know her to be my mother, cruel and set on evil, in whom I see the root of my great calamity.
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā | sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan ||
हिंदी अर्थ आँसुओं से रुँधी वाणी में ऐसा कहकर लाल आँखों वाले नरश्रेष्ठ ने क्रुद्ध नाग की तरह फुफकारते हुए आह भरी।
English meaning Having said this in a voice choked with tears, the tiger among men, his eyes red, sighed like an angry serpent hissing.
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा । प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā | pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहते भरत को महाबुद्धिमान महर्षि भरद्वाज ने ये सार्थक वचन कहे:
English meaning The great sage Bharadvaja, of great wisdom, replied to Bharata speaking thus with these meaningful words:
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā | rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ भरत, आपको कैकेयी को दोषी नहीं मानना चाहिए। राम का यह वनवास सुखद परिणाम वाला होगा।
English meaning Bharata, you should not think of Kaikeyi as at fault. This exile of Rama will end in happiness.
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही राम के इस वनवास से देवताओं, दानवों और शुद्ध चित्त वाले ऋषियों का हित होगा।
English meaning Indeed, from Rama's exile here good will come to the gods, the danavas and the sages of purified mind.
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam | āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat ||
हिंदी अर्थ उन्हें प्रणाम करके और उनकी प्रदक्षिणा करके, सफल मनोरथ भरत ने विदा ली और सेना को आज्ञा दी: जोतो।
English meaning Bowing to him and walking around him, his purpose achieved, Bharata took leave and ordered the army: Yoke up.
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् । अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥
tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān | adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर अनेक प्रकार के बहुत से लोग प्रस्थान को उत्सुक होकर सोने से सजे दिव्य घोड़ों वाले रथों पर चढ़े।
English meaning Then many people of many kinds, eager to set out, mounted the divine horse drawn chariots adorned with gold.
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः । जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ | jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire ||
हिंदी अर्थ सोने की पेटियों और पताकाओं वाली हथिनियाँ और हाथी गर्मी के अंत के बादलों की तरह गरजते हुए चले।
English meaning She elephants and elephants with golden girths and banners set out roaring like clouds at the end of summer.
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च । प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥
vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca | prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ ||
हिंदी अर्थ अनेक प्रकार के बड़े और छोटे, बहुत मूल्यवान वाहन चले, और पैदल सैनिक पैरों से चले।
English meaning Many kinds of carriages, large and small and very costly, went on, and the foot soldiers went on foot.
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः । रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ | rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā ||
हिंदी अर्थ फिर राम के दर्शन की लालसा वाली कौसल्या आदि स्त्रियाँ उत्तम वाहनों में प्रसन्नता से चलीं।
English meaning Then the women led by Kausalya, longing to see Rama, set out joyfully in the finest carriages.
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् । आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām | āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ ||
हिंदी अर्थ नवीन चंद्र और सूर्य जैसी चमकती, अच्छी सजी सुंदर पालकी पर चढ़कर श्रीमान भरत अपने परिवार सहित चले।
English meaning Mounting a fine, well fitted palanquin shining like the young moon and sun, glorious Bharata set out with his retinue.
37-38
2.92.37-38
Copy link
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला । दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः । वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः । गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā | dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ | vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ | gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca ||
हिंदी अर्थ हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी वह विशाल सेना उठते महामेघ की तरह दक्षिण दिशा को ढकती चली, पशु पक्षियों से भरे वनों को पार करती, गंगा के दूसरे किनारे, पर्वतों और नदियों पर।
English meaning That great army, crowded with elephants, horses and chariots, set out covering the southern direction like a great rising cloud, passing forests full of beasts and birds, on the far side of the Ganga, over mountains and rivers.
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् । महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥
sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān | mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra ||
हिंदी अर्थ प्रसन्न हाथियों, घोड़ों और योद्धाओं वाली, पशुओं और पक्षियों के झुंडों को डराती, उस महावन में प्रवेश करती भरत की सेना वहाँ शोभित हुई।
English meaning With its elephants, horses and warriors in high spirits, frightening the herds of beasts and flocks of birds, plunging into that great forest, Bharata's army shone there.