उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ । महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥
uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāvarindamau | maharṣimabhivādyātha jagmatustaṃ giriṃ prati ||
हिंदी अर्थ वहाँ रात बिताकर दोनों शत्रुदमन राजकुमारों ने महर्षि को प्रणाम किया और उस पर्वत की ओर चल पड़े।
English meaning Having spent the night there, the two princes, subduers of foes, saluted the great sage and set out for that mountain.
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह । प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ॥
teṣāṃ caiva svastyayanaṃ maharṣi ssa cakāra ha | prasthitāṃścaiva tānprekṣya pitā putrānivānvagāt ||
हिंदी अर्थ महर्षि ने उनकी यात्रा के लिए स्वस्तिवाचन किया, और उन्हें जाते देखकर पिता की तरह पुत्रों के पीछे चले।
English meaning The great sage pronounced blessings for their journey, and seeing them set out, followed them like a father following his sons.
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः । भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम् ॥
tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ | bharadvājo mahātejā rāmaṃ satyaparākramam ||
हिंदी अर्थ फिर तेजस्वी महामुनि भरद्वाज सत्यपराक्रमी राम से कहने लगे:
English meaning Then the radiant great sage Bharadvaja began to speak to Rama, true in valour:
गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ । कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ॥
gaṅgāyamunayo ssandhimāsādya manujarṣabhau | kālindīmanugacchetāṃ nadīṃ paścānmukhāśritām ||
हिंदी अर्थ हे नरश्रेष्ठो, गंगा और यमुना के संगम पर पहुँचकर पश्चिम से बहती कालिंदी नदी के किनारे चलना।
English meaning Bulls among men, reaching the meeting of the Ganga and Yamuna, follow the Kalindi river, which flows from the west.
अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम् । तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ । तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥
athā'sādya tu kālindī śīghrasrotasamāpagām | tasyāstīrthaṃ pracalitaṃ purāṇaṃ prekṣya rāghavau | tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm ||
हिंदी अर्थ हे राघवो, तेज बहती कालिंदी पर पहुँचकर और उसका पुराना, बहुत उपयोग होने वाला घाट देखकर, वहाँ बेड़ा बनाकर उस चमकती नदी को पार करना।
English meaning Reaching the swift flowing Kalindi, Raghavas, and seeing its old, much used ford, make a raft there and cross the bright river.
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् । विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम् । तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः ॥
tato nyagrodhamāsādya mahāntaṃ haritacchadam | vivṛddhaṃ bahubhirvṛkṣai śśyāmaṃ siddhopasevitam | tasmai sītāñjaliṃ kṛtvā prayuñjītāśiṣaśśivāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर तुम हरे पत्तों वाले एक बड़े बरगद तक पहुँचोगे, जो अनेक वृक्षों के बीच फैला, श्याम और सिद्धों से सेवित है। वहाँ सीता हाथ जोड़कर उससे मंगल की प्रार्थना करें।
English meaning Then you will reach a great banyan with green leaves, grown wide among many trees, dark and frequented by Siddhas. There let Sita join her palms to it and pray for blessings.
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा । क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् । पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः ॥
samāsādya tu taṃ vṛkṣaṃ vasedvātikrameta vā | krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam | palāśabadarīmiśraṃ ramyaṃ vaṃśaiśca yāmunaiḥ ||
हिंदी अर्थ उस पेड़ तक पहुँचकर वहाँ रुको या आगे बढ़ो। वहाँ से एक कोस जाकर तुम्हें एक घना वन दिखेगा, सुंदर, पलाश और बेर के पेड़ों तथा यमुना के बाँसों से मिला।
English meaning Reaching that tree, rest there or pass it by. Going a krosha from there you will see a dark forest, lovely, mixed with palasha and jujube trees and Yamuna bamboos.
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया । रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः ॥
sa panthāścitrakūṭasya gata ssubahuśo mayā | ramyo mārdavayuktaśca vanadāvairvivarjitaḥ ||
हिंदी अर्थ चित्रकूट का वह मार्ग मैंने कई बार तय किया है। वह सुंदर और सुगम है, और वनाग्नि से मुक्त है।
English meaning That road to Chitrakuta I have travelled many times. It is pleasant and easy, and free of forest fires.
इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत । अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः ॥
iti panthānamāvedya maharṣissanyavartata | abhivādya tathetyuktvā rāmeṇa vinivartitaḥ ||
हिंदी अर्थ मार्ग बताकर महर्षि लौट गए, जब राम ने उन्हें प्रणाम करके कहा: ऐसा ही हो, और उन्हें विदा किया।
English meaning Having described the road, the great sage turned back, after Rama saluted him and said: So be it, and saw him off.
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ॥
upāvṛtte munau tasminrāmo lakṣmaṇamabravīt | kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate ||
हिंदी अर्थ मुनि के लौटने पर राम ने लक्ष्मण से कहा: सुमित्रानंदन, हम पुण्यवान हैं, क्योंकि मुनि हम पर ऐसी कृपा करते हैं।
English meaning When the sage had gone back, Rama said to Lakshmana: Son of Sumitra, we are blessed, since the sage shows us such kindness.
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ । सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥
iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau | sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmaturnadīm ||
हिंदी अर्थ आपस में विचार करके दोनों मनस्वी पुरुषव्याघ्र सीता को आगे करके कालिंदी नदी की ओर गए।
English meaning Having talked it over, the two high minded tigers among men went to the Kalindi river, with Sita in front.
अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम् । चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः ॥
athā'sādya tu kālindīṃ śīghrasrotovahāṃ nadīm | cintāmāpedire sarve nadījalatitīrṣavaḥ ||
हिंदी अर्थ तेज बहती कालिंदी पर पहुँचकर सब सोचने लगे कि उसका जल कैसे पार करें।
English meaning Reaching the swift flowing Kalindi, they all fell to thinking how to cross its waters.
तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम् । शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम् ॥
tau kāṣṭhasaṅghātamatho cakratu ssumahāplavam | śuṣkairvaṃśai ssamāstīrṇamuśīraiśca samāvṛtam ||
हिंदी अर्थ फिर दोनों ने लकड़ियों का एक बड़ा बेड़ा बनाया, सूखे बाँसों से बिछाया और खस घास से ढका।
English meaning The two then made a large raft of logs, spread with dry bamboo and covered with ushira grass.
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान् । चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम् ॥
tato vetasaśākhāśca jambūśākhāśca vīryavān | cakāra lakṣmaṇaśchitvā sītāyā ssukhamāsanam ||
हिंदी अर्थ बलवान लक्ष्मण ने बेंत और जामुन की टहनियाँ काटकर सीता के लिए आरामदायक आसन बनाया।
English meaning Mighty Lakshmana cut branches of cane and rose apple and made a comfortable seat for Sita.
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् । ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम् ॥
tatra śriyamivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām | īṣatsaṃlajjamānāṃ tāmadhyāropayataplavam ||
हिंदी अर्थ दशरथपुत्र राम ने अपनी थोड़ी लजाती प्रिया को, अकल्पनीय लक्ष्मी जैसी, बेड़े पर चढ़ाया।
English meaning Rama, son of Dasharatha, helped his beloved, a little shy, like Fortune herself beyond imagining, onto the raft.
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च । प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः ॥
pārśve ca tatra vaidehyā vasane bhūṣaṇāni ca | plave kaṭhinakājaṃ ca rāmaścakre sahāyudhaiḥ ||
हिंदी अर्थ बेड़े पर वैदेही के पास राम ने उनके वस्त्र और आभूषण, कुदाल और टोकरी, और अस्त्र रखे।
English meaning Beside Vaidehi on the raft Rama placed her clothes and ornaments, the spade and basket, and the weapons.
आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ । तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ ॥
āropya prathamaṃ sītāṃ saṅghāṭaṃ parigṛhya tau | tata prateraturyattau vīrau daśarathātmajau ||
हिंदी अर्थ पहले सीता को चढ़ाकर दोनों वीर दशरथपुत्रों ने बेड़ा पकड़ा और सावधानी से पार किया।
English meaning Having first put Sita aboard, the two heroic sons of Dasharatha took hold of the raft and carefully crossed.
19-20
2.55.19-20
Copy link
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत । स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम् । यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च । स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम् ॥
kālindīmadhyamāyātā sītā tvenāmavandata | svasti devi tarāmi tvāṃ pāraye nme patirvratam | yakṣye tvāṃ gosahasreṇa surāghaṭaśatena ca | svasti pratyāgate rāme purī mikṣvākupālitām ||
हिंदी अर्थ कालिंदी के बीच पहुँचकर सीता ने उसे प्रणाम किया: देवी, आपका कल्याण हो, मैं आपको पार कर रही हूँ; मेरे पति अपना व्रत पूरा करें। जब राम इक्ष्वाकुओं द्वारा पालित नगरी में सकुशल लौटेंगे, तब मैं हजार गायों और सौ घड़े सुरा से आपकी पूजा करूँगी।
English meaning Reaching the middle of the Kalindi, Sita bowed to it: Hail, goddess, I am crossing you; may my husband fulfil his vow. When Rama has returned safely to the city ruled by the Ikshvakus, I shall worship you with a thousand cows and a hundred jars of wine.