ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् । विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām | vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire ||
हिंदी अर्थ उस बड़े पेड़ के नीचे शुभ रात बिताकर निर्मल सूर्य उदय होने पर वे वहाँ से चल पड़े।
English meaning Having spent the auspicious night under that great tree, they set out from there when the clear sun had risen.
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते । जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् । ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् । अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate | jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam | te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān | adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ ||
हिंदी अर्थ जहाँ यमुना गंगा में मिलती है उस स्थान की ओर बढ़ते हुए वे महावन में प्रवेश कर गए, और वे यशस्वी जहाँ तहाँ अनेक प्रकार की भूमि और पहले कभी न देखे सुंदर प्रदेश देखते चले।
English meaning Heading for the place where the Yamuna flows into the Ganga, they plunged into the great forest, the renowned ones seeing here and there many kinds of land and lovely regions they had never seen before.
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् । निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān | nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt ||
हिंदी अर्थ सकुशल चलते और अनेक प्रकार के वृक्ष देखते हुए, दिन ढलने पर राम ने सुमित्रानंदन से कहा:
English meaning Going on safely and seeing many kinds of trees, as the day was ending Rama said to the son of Sumitra:
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् । अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam | agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ ||
हिंदी अर्थ सुमित्रानंदन, प्रयाग के पास उठता धुआँ देखो, भगवान अग्नि की पताका। मुझे लगता है पास ही कोई मुनि है।
English meaning Son of Sumitra, see the smoke rising near Prayaga, the banner of the holy fire. I think a sage is close by.
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् । तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam | tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही हम गंगा और यमुना के संगम पर पहुँच गए हैं, क्योंकि जल से टकराते जल का शब्द सुनाई देता है।
English meaning Surely we have reached the meeting of the Ganga and Yamuna, for the sound of water striking water is heard.
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः । भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ | bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ ||
हिंदी अर्थ यहाँ वन से जीविका चलाने वालों द्वारा फाड़ी लकड़ी है, और ये भरद्वाज के आश्रम के अनेक वृक्ष हैं।
English meaning Here is wood split by those who live off the forest, and these are the many trees of Bharadvaja's hermitage.
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे । गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare | gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ ||
हिंदी अर्थ दोनों धनुर्धर आराम से चलते हुए, सूर्य ढलते समय गंगा और यमुना के संगम पर मुनि के निवास पहुँचे।
English meaning The two archers, going on easily, reached the sage's dwelling at the meeting of the Ganga and Yamuna as the sun was sinking.
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः । गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ | gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat ||
हिंदी अर्थ आश्रम पहुँचकर, हिरणों और पक्षियों को चौंकाते हुए, राम थोड़ी दूर चलकर भरद्वाज के पास आए।
English meaning Reaching the hermitage, startling the deer and birds, Rama went a short way and came to Bharadvaja.
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau | sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ ||
हिंदी अर्थ आश्रम पहुँचकर मुनि के दर्शन की इच्छा से दोनों वीर सीता के साथ दूर ही खड़े हो गए।
English meaning Reaching the hermitage and wishing to see the sage, the two heroes, followed by Sita, stood at a distance.
11-12
2.54.11-12
Copy link
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् । संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् । हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam | saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam | hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ | rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat ||
हिंदी अर्थ भीतर जाकर, शिष्यों से घिरे, कठोर व्रत वाले, एकाग्र, तप से दिव्य दृष्टि पाए, अग्निहोत्र कर चुके महाभाग महात्मा ऋषि को देखकर राम ने हाथ जोड़कर सुमित्रानंदन और सीता के साथ उन्हें प्रणाम किया।
English meaning Entering, and seeing the great souled, fortunate sage surrounded by his disciples, firm in his vows, absorbed, with the sight gained by austerity, having made his fire offering, Rama with folded hands saluted him together with the son of Sumitra and Sita.
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ | putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण के बड़े भाई ने अपना परिचय दिया: भगवन, हम दशरथ के पुत्र राम और लक्ष्मण हैं।
English meaning Lakshmana's elder brother introduced himself to him: Holy one, we are the sons of Dasharatha, Rama and Lakshmana.
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा । मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā | māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā ||
हिंदी अर्थ यह मेरी पत्नी वैदेही है, जनक की कल्याणी पुत्री। यह निर्दोष मेरे पीछे निर्जन तपोवन आई है।
English meaning This is my wife Vaidehi, the good daughter of Janaka. The blameless one has followed me to the lonely forest of austerities.
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः । अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ | ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ ||
हिंदी अर्थ जब पिता ने मुझे निर्वासित किया, तब मेरा प्रिय छोटा भाई सुमित्रानंदन, दृढ़व्रती, मेरे पीछे वन आया।
English meaning When my father exiled me, this son of Sumitra, my dear younger brother, firm in his vow, followed me to the forest.
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् । धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam | dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ ||
हिंदी अर्थ भगवन, पिता की आज्ञा से हम तपोवन में प्रवेश करेंगे और वहाँ कंद मूल फल खाकर धर्म का आचरण करेंगे।
English meaning Holy one, commanded by our father we shall enter the forest of austerities and practise dharma there, living on roots and fruit.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ ||
हिंदी अर्थ बुद्धिमान राजकुमार के वचन सुनकर धर्मात्मा मुनि ने गाय, अर्घ्य और जल प्रस्तुत किया।
English meaning Hearing the wise prince's words, the righteous sage brought a cow, the welcome offering and water.
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् । तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān | tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat ||
हिंदी अर्थ महातपस्वी ने उन्हें वन के कंद मूल फलों से बने अनेक प्रकार के भोजन और पेय दिए, और ठहरने की व्यवस्था की।
English meaning The great ascetic gave them food and drink of many kinds from forest roots and fruits, and arranged a place to stay.
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः । राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ | rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ ||
हिंदी अर्थ हिरणों, पक्षियों और मुनियों से घिरे बैठे मुनि ने आए राम का स्वागत से सत्कार किया।
English meaning Seated, surrounded by deer, birds and sages, the sage honoured Rama with a welcome on his arrival.
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् । भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam | bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā ||
हिंदी अर्थ जब राघव ने वह सत्कार स्वीकार करके आसन ग्रहण किया, तब भरद्वाज ने ये धर्मपूर्ण वचन कहे:
English meaning When Raghava had accepted that honour and sat down, Bharadvaja spoke these righteous words:
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् । श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam | śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam ||
हिंदी अर्थ काकुत्स्थ, बहुत समय बाद मैं आपको यहाँ आया देखता हूँ। मैंने आपके अकारण निर्वासन की बात सुनी है।
English meaning Kakutstha, at long last I see you come here. I have heard of your exile without cause.
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे । पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame | puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham ||
हिंदी अर्थ दो महानदियों के संगम पर यह एकांत स्थान पवित्र और सुंदर है। यहाँ सुख से रहिए।
English meaning This secluded spot at the meeting of the two great rivers is holy and lovely. Live here happily.
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ ||
हिंदी अर्थ भरद्वाज के ऐसा कहने पर सबके हित में लगे राघव ने शुभ वचनों से उत्तर दिया:
English meaning Told this by Bharadvaja, Raghava, devoted to the good of all, replied with good words:
24-25
2.54.24-25
Copy link
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः । सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् । आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ | sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam | āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ | anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye ||
हिंदी अर्थ भगवन, नगर और जनपद के लोग यहाँ से निकट हैं। यहाँ मुझे आसानी से देखा जा सकेगा, इसलिए मुझे लगता है लोग वैदेही और मुझे देखने इस आश्रम में आएँगे। इस कारण मैं यहाँ रहना नहीं चाहता।
English meaning Holy one, the people of the city and country are near here. Thinking me easy to see here, I think people will come to this hermitage to look at Vaidehi and me. For this reason I do not wish to live here.
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् । रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam | rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā ||
हिंदी अर्थ भगवन, किसी एकांत स्थान में आश्रम के लिए उत्तम जगह सोचिए, जहाँ सुख के योग्य जनकपुत्री वैदेही आनंद से रहें।
English meaning Holy one, consider a fine place for a hermitage in a secluded spot, where Vaidehi, daughter of Janaka, deserving comfort, may be happy.
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ | rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt ||
हिंदी अर्थ ये शुभ वचन सुनकर महामुनि भरद्वाज ने राघव का आशय समझते हुए कहा:
English meaning Hearing these good words, the great sage Bharadvaja spoke words that grasped Raghava's meaning:
28-29
2.54.28-29
Copy link
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि । महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः । गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः । चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi | maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ | golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ | citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ ||
हिंदी अर्थ प्रिय, यहाँ से दस कोस पर एक पर्वत है जहाँ तुम रह सकते हो, पवित्र, महर्षियों से सेवित, सब ओर से देखने में सुंदर, लंगूरों से भरा और वानरों तथा भालुओं से सेवित, जिसे चित्रकूट कहते हैं, गंधमादन जैसा।
English meaning Dear one, ten krosha from here is a mountain where you may live, holy, frequented by great sages, lovely to see from every side, roamed by langurs and haunted by monkeys and bears, called Chitrakuta, like Gandhamadana.
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate | kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ ||
हिंदी अर्थ जब तक मनुष्य चित्रकूट के शिखरों को देखता है, तब तक उसका मन शुभ में लगता है, पाप में नहीं।
English meaning As long as a man looks upon the peaks of Chitrakuta, he turns his mind to good things and not to evil.
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् । तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam | tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha ||
हिंदी अर्थ वहाँ अनेक ऋषि सौ वर्ष बिताकर तप से कपाल सहित स्वर्ग चले गए।
English meaning Many sages, having spent a hundred autumns there, have risen to heaven by austerity, with their skulls for their heads.
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् । इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham | iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha ||
हिंदी अर्थ मैं उसे आपके लिए एकांत और सुखद स्थान मानता हूँ। या फिर, राम, वनवास के लिए यहीं मेरे साथ रहिए।
English meaning I think that a secluded and pleasant place for you. Or else, Rama, live here with me for your forest life.
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim | sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||
हिंदी अर्थ धर्मज्ञ भरद्वाज ने अपने प्रिय अतिथि राम का पत्नी और भाई सहित सब सुख सुविधाओं से सत्कार किया।
English meaning Bharadvaja, who knew dharma, received his dear guest Rama with his wife and brother, with every comfort.
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ | prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||
हिंदी अर्थ प्रयाग में उस महर्षि के पास आए राम के लिए अद्भुत कथाएँ कहते हुए वह पवित्र रात बीत गई।
English meaning For Rama, who had come to that great sage at Prayaga, the holy night passed as they told wonderful stories.
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः । भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ | bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham ||
हिंदी अर्थ सुख के अभ्यस्त, अब थके काकुत्स्थ ने सीता के साथ भरद्वाज के सुंदर आश्रम में वह रात सुख से बिताई।
English meaning Kakutstha, used to comfort and now weary, spent that night happily with Sita in Bharadvaja's lovely hermitage.
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् । उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat | uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam ||
हिंदी अर्थ रात प्रभात में बदलने पर पुरुषसिंह भरद्वाज के पास गए और उन दीप्त तेज वाले मुनि से बोले:
English meaning When night turned to dawn, the tiger among men went to Bharadvaja and said to the radiant sage:
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे । उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame | uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān ||
हिंदी अर्थ हे सत्यशील भगवन, हमने यहाँ आपके आश्रम में रात बिताई। कृपया हमें अपने निवास जाने की अनुमति दीजिए।
English meaning Holy one, true in conduct, we spent the night here in your hermitage. Please give us leave to go to our dwelling.
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् । मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam | madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha ||
हिंदी अर्थ उस रात के बीतने पर भरद्वाज ने कहा: मधु, कंद और फल से भरे चित्रकूट जाओ।
English meaning When that night had passed, Bharadvaja said: Go to Chitrakuta, rich in honey, roots and fruit.
39-40
2.54.39-40
Copy link
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः । मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः । गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः । पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ | mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ | gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ | puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ ||
हिंदी अर्थ महाबली राम, मैं उसे तुम्हारे योग्य निवास मानता हूँ। उस प्रसिद्ध पर्वत चित्रकूट जाओ, जो अनेक प्रकार के वृक्षों से भरा, किन्नरों और नागों से सेवित, मोरों की आवाज से गूँजता, गजराजों से सेवित, पवित्र, सुंदर और कंद मूल फलों से भरा है।
English meaning Mighty Rama, I think it a fitting dwelling for you. Go to that famous mountain Chitrakuta, full of many kinds of trees, frequented by kinnaras and serpents, echoing with peacocks' cries, haunted by lordly elephants, holy, lovely and rich in roots and fruit.
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः । विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ | vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava ||
हिंदी अर्थ वहाँ, राघव, उस वन में हाथियों और हिरणों के झुंड चारों ओर घूमते हैं। तुम उन्हें देखोगे।
English meaning There, Raghava, herds of elephants and deer roam all around in that woodland. You will see them.
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् । चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān | carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava ||
हिंदी अर्थ सीता के साथ उसकी नदियों, झरनों, पठारों, गुफाओं, कंदराओं और प्रपातों में घूमते हुए तुम्हारा मन आनंदित होगा।
English meaning As you wander with Sita among its rivers, springs, plateaus, caves, grottoes and waterfalls, your heart will rejoice.
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam | mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam ||
हिंदी अर्थ प्रसन्न कोयष्टिक पक्षियों और कोयलों की आवाज से गूँजते, हिरणों और अनेक मत्त हाथियों से सुंदर उस मंगलमय पर्वत पर जाकर आश्रम में रहो।
English meaning Go to that auspicious mountain, echoing with the calls of joyful koyashtika birds and cuckoos, made lovely by deer and many elephants in rut, and dwell there in a hermitage.