Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 52 of 119 102 shlokas Journey stop 5
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 52

Crossing the Ganga

अयोध्याकांड, सर्ग 52: गंगा पार करना

Guha brings a boat. Rama sends Sumantra back with messages, Sita prays to the Ganga for a safe return, and the three cross the river.

गुह नाव लाते हैं। राम सुमंत्र को संदेश देकर लौटाते हैं, सीता सकुशल लौटने के लिए गंगा से प्रार्थना करती हैं, और तीनों नदी पार करते हैं।

1 2.52.1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ||

हिंदी अर्थ

रात प्रभात में बदलने पर चौड़े वक्ष वाले यशस्वी राम ने शुभ लक्षणों वाले सुमित्रानंदन लक्ष्मण से कहा:

English meaning

When night turned to dawn, the broad chested, renowned Rama said to Lakshmana of auspicious marks, son of Sumitra:

2 2.52.2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati ||

हिंदी अर्थ

सूर्योदय का समय है; पवित्र रात बीत गई। प्रिय, वह काला पक्षी कोयल बोल रहा है।

English meaning

It is the hour of sunrise; the holy night has gone. Dear one, that black bird, the cuckoo, is calling.

3 2.52.3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām ||

हिंदी अर्थ

वन में बोलते मोरों की ध्वनि सुनाई दे रही है। सौम्य, समुद्र की ओर बहती तेज जाह्नवी को पार करें।

English meaning

The cries of peacocks calling in the forest are heard. Gentle one, let us cross the swift Jahnavi that flows to the sea.

4 2.52.4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन समझकर मित्रों को आनंद देने वाले सुमित्रानंदन ने गुह और सारथि को बुलाया और भाई के सामने खड़े हो गए।

English meaning

Understanding Rama's words, the son of Sumitra, joy of his friends, called Guha and the charioteer and stood before his brother.

5 2.52.5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम की बात सुनकर और स्वीकार करके सरदार ने शीघ्र अपने मंत्रियों को बुलाकर कहा:

English meaning

Hearing and accepting Rama's word, the chieftain quickly called his ministers and said:

6 2.52.6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara ||

हिंदी अर्थ

उनके लिए घाट पर शीघ्र एक अच्छी, मजबूत, आसानी से पार कराने वाली, पतवार और मल्लाह वाली नाव लाओ।

English meaning

Bring quickly to the landing a good boat for him, strong, easy to cross with, with oars and a helmsman.

7 2.52.7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat ||

हिंदी अर्थ

यह आज्ञा सुनकर गुह के मंत्रियों का बड़ा दल एक सुंदर नाव लाया और गुह को सूचना दी।

English meaning

Hearing this order, Guha's large band of ministers brought a lovely boat and reported to Guha.

8 2.52.8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te ||

हिंदी अर्थ

फिर गुह ने हाथ जोड़कर राघव से कहा: देव, नाव आ गई है। मैं आपके लिए और क्या करूँ?

English meaning

Then Guha, with folded hands, said to Raghava: Lord, the boat is here. What more can I do for you?

9 2.52.9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।
नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata ||

हिंदी अर्थ

हे देवपुत्र जैसे, पुरुषव्याघ्र, समुद्रगामी नदी पार करने के लिए यह नाव है। हे सुव्रत, इस पर चढ़िए।

English meaning

You who are like a son of the gods, tiger among men, here is a boat to cross the river that flows to the sea. Board it, you of good vows.

10 2.52.10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

तब तेजस्वी राम ने गुह से कहा: आपने मेरी सब इच्छा पूरी की। हमें शीघ्र नाव पर चढ़ाइए।

English meaning

Then the radiant Rama said to Guha: You have done all I wished. Let us be put aboard quickly.

11 2.52.11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau ||

हिंदी अर्थ

फिर दोनों धनुर्धर राघव तरकश बाँधकर और तलवारें कसकर सीता के साथ गंगा की ओर गए।

English meaning

Then the two Raghavas, archers, putting on their quivers and tying on their swords, went with Sita to the Ganga.

12 2.52.12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt ||

हिंदी अर्थ

सारथि विनम्रता से धर्मज्ञ राम के पास आए और हाथ जोड़कर बोले: मैं क्या करूँ?

English meaning

The charioteer humbly approached righteous Rama and said with folded hands: What shall I do?

13 2.52.13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब दशरथपुत्र ने अपने उत्तम दाहिने हाथ से सुमंत्र को छूकर कहा: सुमंत्र, शीघ्र लौट जाइए और राजा के पास सावधान रहिए।

English meaning

Then the son of Dasharatha, touching Sumantra with his fine right hand, said: Sumantra, go back quickly and be watchful at the king's side.

14 2.52.14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।
रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने कहा: लौट जाइए; आपने मेरा जितना काम था कर दिया। रथ छोड़कर मैं पैदल महावन जाऊँगा।

English meaning

He said: Turn back; you have done all I needed. Leaving the chariot, I shall go on foot into the great forest.

15 2.52.15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

अपने को विदा किया देखकर दुखी सारथि सुमंत्र ने उस इक्ष्वाकु पुरुषव्याघ्र से कहा:

English meaning

Seeing himself dismissed, the charioteer Sumantra, in distress, said to that tiger among men, the Ikshvaku:

16 2.52.16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane ||

हिंदी अर्थ

इस संसार में किसी मनुष्य को यह नहीं सहना पड़ा: आप भाई और पत्नी के साथ साधारण मनुष्य की तरह वन में रहें।

English meaning

No man in this world has ever had to endure this: you living in the forest like a common man, with your brother and wife.

17 2.52.17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam ||

हिंदी अर्थ

मुझे नहीं लगता ब्रह्मचर्य, स्वाध्याय, या कोमलता और सरलता में कोई फल है, यदि आप पर ऐसी विपत्ति आई है।

English meaning

I do not think there is any fruit in celibacy, in study, or in gentleness and honesty, if such misfortune has come to you.

18 2.52.18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva ||

हिंदी अर्थ

राघव, वीर, वैदेही और भाई के साथ वन में रहकर आप मानो तीनों लोक जीतकर परम गति पाएँगे।

English meaning

Raghava, hero, living in the forest with Vaidehi and your brother, you will reach the highest state, as if conquering the three worlds.

19 2.52.19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम, सच में तो हम नष्ट हुए, जो आपसे भी छले गए, क्योंकि हम पापिनी कैकेयी के वश में जाकर दुख के भागी होंगे।

English meaning

It is we who are truly ruined, Rama, deceived even by you, for we shall fall under wicked Kaikeyi's power and share in sorrow.

20 2.52.20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर सारथि सुमंत्र अपने समान प्रिय राम को दूर जाते देखकर दुख से पीड़ित होकर बहुत देर तक रोते रहे।

English meaning

Saying this, Sumantra the charioteer, seeing Rama, dear as his own self, going far away, wept long, stricken with grief.

21 2.52.21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam ||

हिंदी अर्थ

जब उनके आँसू थमे और सारथि ने जल से आचमन करके स्वयं को शुद्ध किया, तब राम ने उनसे बार बार मधुर वचन कहे:

English meaning

When his tears had stopped and the charioteer had purified himself with water, Rama spoke sweet words to him again and again:

22 2.52.22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru ||

हिंदी अर्थ

मैं इक्ष्वाकुओं का आपके समान कोई मित्र नहीं देखता। ऐसा कीजिए कि राजा दशरथ मेरे लिए शोक न करें।

English meaning

I see no friend of the Ikshvakus equal to you. Act so that King Dasharatha does not grieve for me.

23 2.52.23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वीपति वृद्ध हैं, उनका मन शोक से आहत और काम से दबा है; इसलिए मैं आपसे यह कहता हूँ।

English meaning

The lord of the earth is old, his mind struck by grief and weighed down by desire; that is why I tell you this.

24 2.52.24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā ||

हिंदी अर्थ

वे महात्मा राजा कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए जो भी आज्ञा दें, वह बिना संकोच कीजिए।

English meaning

Whatever that great souled king commands to please Kaikeyi, do it without hesitation.

25 2.52.25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि राजा इसी लिए राज्य करते हैं: कि उनके किसी भी कार्य में उनकी इच्छा न रुके।

English meaning

For this is why rulers rule kingdoms: that their will is not thwarted in anything they do.

26 2.52.26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र, ऐसा कीजिए कि महाराज को कोई असत्य न देखना पड़े और वे दुख से पीड़ित न हों।

English meaning

Sumantra, act so that the great king meets with no falsehood and does not suffer in grief.

27 2.52.27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

कभी दुख न देखने वाले, वृद्ध, आर्य और जितेंद्रिय राजा को प्रणाम करके मेरी ओर से यह संदेश देना:

English meaning

Saluting the king, who has never known sorrow, aged, noble and self controlled, give him this message on my behalf:

28 2.52.28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca ||

हिंदी अर्थ

न मैं, न लक्ष्मण, न मैथिली इस बात का शोक करते हैं कि हमने अयोध्या छोड़ी और हम वन में रहेंगे।

English meaning

Neither I, nor Lakshmana, nor Maithili grieve that we have left Ayodhya and shall live in the forest.

29 2.52.29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān ||

हिंदी अर्थ

जब चौदह वर्ष बीत जाएँगे, तब आप शीघ्र लक्ष्मण, मुझे और सीता को लौटा देखेंगे।

English meaning

When fourteen years have passed, you will soon see Lakshmana, me and Sita come back.

30-31 2.52.30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ।
आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ |
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र, राजा से यह कहकर मेरी माता, अन्य रानियों और कैकेयी से बार बार कहना कि हम कुशल हैं; और कौसल्या को सीता, मुझ पुत्र और लक्ष्मण की ओर से चरण वंदना देना।

English meaning

Having said this to the king, Sumantra, tell my mother, the other queens together, and Kaikeyi again and again that we are well; and give Kausalya the greetings at her feet from Sita, from me her son, and from Lakshmana.

32 2.52.32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade ||

हिंदी अर्थ

और महाराज से कहना: भरत को शीघ्र बुलाइए। भरत के आने पर उन्हें राजा की इच्छा के पद पर स्थापित कीजिए।

English meaning

And tell the great king: Bring Bharata quickly. When Bharata comes, let him be placed in the office the king wishes.

33 2.52.33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब आप भरत को गले लगाकर युवराज पद पर अभिषिक्त करेंगे, तब हमारे बिछोह का दुख आप पर हावी नहीं होगा।

English meaning

When you have embraced Bharata and consecrated him as prince regent, the sorrow born of our absence will not overwhelm you.

34 2.52.34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

और भरत से कहना: जैसे तुम राजा के साथ व्यवहार करते हो, वैसे ही सब माताओं के साथ बिना भेदभाव करना।

English meaning

And tell Bharata: As you behave towards the king, so behave towards all the mothers, without distinction.

35 2.52.35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।
तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥

yathā ca tava kaikeyī sumitrā ca viśeṣataḥ |
tathaiva devī kauśalyā mama mātā viśeṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे कैकेयी और सुमित्रा तुम्हारी हैं, वैसे ही विशेष रूप से रानी कौसल्या, मेरी माता।

English meaning

As Kaikeyi and Sumitra are to you, so especially is Queen Kausalya, my mother.

36 2.52.36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum ||

हिंदी अर्थ

पिता की इच्छा पूरी करते हुए और युवराज पद स्वीकार करके तुम दोनों लोकों में सुख से उन्नति कर सकते हो।

English meaning

By serving our father's wishes and accepting the office of prince regent, you can prosper happily in both worlds.

37 2.52.37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम द्वारा लौटाए जाते, शोक से दुर्बल सुमंत्र ने यह सब सुनकर स्नेह से काकुत्स्थ से कहा:

English meaning

Sent back by Rama, Sumantra, wasted with grief, heard all these words and said lovingly to Kakutstha:

38 2.52.38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi ||

हिंदी अर्थ

यदि मैं भक्त होकर औपचारिकता से नहीं, स्नेह से निडर होकर बोलूँ, तो कृपया मेरी बात क्षमा कीजिए।

English meaning

If, devoted as I am, I speak to you out of love and not with formal courtesy, please forgive my words.

39 2.52.39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva ||

हिंदी अर्थ

मैं आपके बिना उस नगरी में कैसे लौटूँ, जो आपके वियोग से मानो पुत्रशोक में व्याकुल है?

English meaning

How can I return without you to that city, which by your parting is like one grieving for a son?

40 2.52.40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī ||

हिंदी अर्थ

लोगों ने मेरे रथ को राम सहित देखा था; राम के बिना रथ देखकर वह नगरी टूट जाएगी।

English meaning

The people saw my chariot with Rama in it; seeing the chariot without Rama, that city would break apart.

41 2.52.41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have ||

हिंदी अर्थ

यह सूना रथ देखकर नगरी दीन हो जाएगी, जैसे युद्ध में वीर के मारे जाने पर केवल सारथि बचा हो।

English meaning

The city would fall into misery seeing this empty chariot, like an army whose hero has fallen in battle and only the charioteer is left.

42 2.52.42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ||

हिंदी अर्थ

आप दूर रहते हैं, फिर भी लोग मन में आपको सामने खड़ा मानकर, आज निश्चय ही बिना भोजन के हैं।

English meaning

Though you live far away, the people, thinking of you as present before their minds, have surely gone without food today.

43 2.52.43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām ||

हिंदी अर्थ

राम, आपने देखा कि आपके शोक से थके मन वाले लोग आपके निर्वासन पर कैसे व्याकुल हो गए।

English meaning

Rama, you saw how the people, their minds wearied by grief for you, were thrown into turmoil at your exile.

44 2.52.44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ ||

हिंदी अर्थ

आपके निर्वासन पर नगरवासियों ने जो आर्तनाद किया, वे मुझे अकेले रथ के साथ देखकर उससे सौ गुना करेंगे।

English meaning

The cry of pain the citizens raised at your exile, they would raise a hundredfold on seeing me with the chariot alone.

45 2.52.45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti ||

हिंदी अर्थ

और मैं रानी से क्या कहूँगा? कि मैं आपके पुत्र को मामा के घर ले गया, इसलिए दुखी मत होइए?

English meaning

And what shall I say to the queen? That I took your son to his uncle's house, so do not grieve?

46 2.52.46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं ऐसा असत्य कभी नहीं कह सकता। फिर मैं यह अप्रिय सत्य कैसे कहूँ?

English meaning

I could never speak such an untruth. How then can I speak this unwelcome truth?

47 2.52.47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ ||

हिंदी अर्थ

ये उत्तम घोड़े, मेरे अधीन, जो आपके स्वजनों को ढोते थे, आपके बिना रथ कैसे खींचेंगे?

English meaning

These fine horses, under my command, that carried your kin, how will they draw the chariot without you?

48 2.52.48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

इसलिए, हे निष्पाप, मैं आपके बिना अयोध्या नहीं जा सकता। कृपया मुझे वनवास में आपके साथ चलने दीजिए।

English meaning

So I cannot go to Ayodhya without you, sinless one. Please let me follow you into forest life.

49 2.52.49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā ||

हिंदी अर्थ

यदि मेरे विनती करने पर भी आप मुझे छोड़ देंगे, तो यहाँ आपके छोड़ते ही मैं रथ सहित अग्नि में प्रवेश कर लूँगा।

English meaning

If you abandon me though I beg you, I shall enter fire with the chariot the moment you leave me here.

50 2.52.50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava ||

हिंदी अर्थ

राघव, वन में जो भी प्राणी आपकी तपस्या में विघ्न डालेंगे, मैं रथ से उन्हें रोक दूँगा।

English meaning

Raghava, whatever creatures in the forest disturb your austerities, I shall drive them off with the chariot.

51 2.52.51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham ||

हिंदी अर्थ

आपके कारण मुझे रथ चलाने का सुख मिला; आपके कारण मैं वनवास के सुख की आशा करता हूँ।

English meaning

Because of you I have had the joy of driving the chariot; because of you I hope for the joy of living in the forest.

52 2.52.52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ ||

हिंदी अर्थ

कृपा कीजिए; मैं वन में सदा आपके पास रहना चाहता हूँ। मैं आपसे प्रेम से यह सुनना चाहता हूँ: मेरे पास रहो।

English meaning

Be gracious; I wish to be always close to you in the forest. I want to hear you say lovingly: Stay close to me.

53 2.52.53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim ||

हिंदी अर्थ

वीर, यदि ये घोड़े आपके वनवास में आपकी सेवा करेंगे, तो वे परम गति पाएँगे।

English meaning

Hero, if these horses serve you while you live in the forest, they will reach the highest state.

54 2.52.54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham ||

हिंदी अर्थ

वन में रहकर मैं सिर झुकाकर आपकी सेवा करूँगा। मैं अयोध्या और देवलोक को भी त्याग देता हूँ।

English meaning

Living in the forest, I shall serve you with bowed head. I give up Ayodhya and even the world of the gods.

55 2.52.55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā ||

हिंदी अर्थ

आपके बिना मैं अयोध्या में वैसे ही प्रवेश नहीं कर सकता जैसे पापी महेंद्र की राजधानी में।

English meaning

Without you I cannot enter Ayodhya, any more than an evildoer can enter the capital of Mahendra.

56 2.52.56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब आपका वनवास समाप्त हो, तब मेरी एक ही इच्छा है: इसी रथ से आपको फिर नगर ले जाऊँ।

English meaning

When your forest life ends, this is my one wish: to carry you back to the city in this very chariot.

57 2.52.57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā ||

हिंदी अर्थ

आपके साथ वन में चौदह वर्ष क्षणों की तरह बीतेंगे; अन्यथा वे सौ गुना लगेंगे।

English meaning

The fourteen years in the forest with you will pass like moments; otherwise they will seem a hundredfold.

58 2.52.58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे सेवकों से स्नेह करने वाले, मुझे मत छोड़िए, जो स्वामी के पुत्र के मार्ग पर खड़ा, अपने कर्तव्य में स्थित भक्त सेवक है।

English meaning

You who love your servants, do not abandon me, a devoted servant standing on the path of my master's son, keeping to my duty.

59 2.52.59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जब वे बार बार अनेक प्रकार से दीन होकर विनती कर रहे थे, तब सेवकों पर दया करने वाले राम ने सुमंत्र से कहा:

English meaning

As he begged so wretchedly in many ways, again and again, Rama, kind to his servants, said to Sumantra:

60 2.52.60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे स्वामी से स्नेह करने वाले, मैं आपकी मुझमें गहरी भक्ति जानता हूँ। पर सुनिए मैं आपको यहाँ से नगर क्यों भेज रहा हूँ।

English meaning

You who love your master, I know your deep devotion to me. But hear why I send you from here to the city.

61 2.52.61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

आपको नगर लौटा देखकर मेरी छोटी माता कैकेयी को विश्वास हो जाएगा कि राम वन चले गए।

English meaning

Seeing you return to the city, my younger mother Kaikeyi will be convinced that Rama has gone to the forest.

62 2.52.62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि वे रानी मेरे वन जाने से संतुष्ट होकर धर्मात्मा राजा पर झूठा होने का संदेह नहीं करेंगी।

English meaning

For that queen, satisfied that I have gone to the forest, will not suspect the righteous king of being a liar.

63 2.52.63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt ||

हिंदी अर्थ

यही मेरी पहली चिंता है: कि मेरी छोटी माता भरत द्वारा रक्षित समृद्ध राज्य अपने पुत्र के लिए पा लें।

English meaning

This is my first concern: that my younger mother may gain the prosperous kingdom for her son, protected by Bharata.

64 2.52.64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā ||

हिंदी अर्थ

मेरे और राजा के लिए रथ लेकर नगर जाइए, और जो संदेश मैंने दिए हैं वे सबको वैसे ही कहिए।

English meaning

For my sake and the king's, go to the city with the chariot, and tell each of them the messages I have given you.

65 2.52.65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर और सारथि को बार बार सांत्वना देकर दृढ़ मन राम ने गुह से तर्कपूर्ण वचन कहे:

English meaning

Having said this and comforted the charioteer again and again, Rama, not faint hearted, spoke words with reason to Guha:

66 2.52.66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।
आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ ||

हिंदी अर्थ

गुह, अब मेरे लिए लोगों के बीच वन में रहना उचित नहीं। मुझे आश्रम में रहना है; यही इस जीवन का विधान है।

English meaning

Guha, it is not fitting for me now to live in a forest among people. I must live in a hermitage; that is the rule for this life.

67 2.52.67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ।
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ॥

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca |
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya ||

हिंदी अर्थ

तपस्वियों को सुशोभित करने वाला नियम ग्रहण करके, पिता, सीता और लक्ष्मण का हित चाहते हुए, मैं जटा बनाकर जाऊँगा। बरगद का दूध लाओ।

English meaning

Taking up the discipline that adorns ascetics, wishing my father's good and Sita's and Lakshmana's, I shall make my hair matted and go. Bring the milky sap of the banyan.

68 2.52.68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ।
लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ॥

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat |
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ ||

हिंदी अर्थ

गुह ने शीघ्र वह दूध राजकुमार को दिया, और उससे राम ने अपनी और लक्ष्मण की जटाएँ बनाईं।

English meaning

Guha quickly brought that sap to the prince, and with it Rama matted his own hair and Lakshmana's.

69-70 2.52.69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ।
तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat |
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||

हिंदी अर्थ

लंबी भुजाओं वाले पुरुषव्याघ्र ने जटाएँ धारण कीं। फिर चीर पहने और जटामंडल धारण किए दोनों भाई राम और लक्ष्मण ऋषियों जैसे शोभित हुए।

English meaning

The long armed tiger among men took on matted hair. Then the two brothers Rama and Lakshmana, wearing bark and crowns of matted hair, shone like sages.

71 2.52.71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर लक्ष्मण के साथ वानप्रस्थों का मार्ग और उसका व्रत अपनाकर राम ने अपने मित्र गुह से कहा:

English meaning

Then, taking up the path of the forest hermits with Lakshmana and the vow it requires, Rama said to his friend Guha:

72 2.52.72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥

apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam ||

हिंदी अर्थ

गुह, अपनी सेना, कोष, दुर्गों और देश के प्रति सावधान रहना; क्योंकि राज्य की रक्षा सबसे कठिन मानी जाती है।

English meaning

Guha, be watchful over your army, treasury, forts and country; for a kingdom is held to be the hardest thing to protect.

73 2.52.73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर गुह से विदा लेकर इक्ष्वाकुनंदन पत्नी और लक्ष्मण के साथ शीघ्र और शांति से चले।

English meaning

Then, taking leave of Guha, the joy of the Ikshvakus went quickly and calmly with his wife and Lakshmana.

74 2.52.74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt ||

हिंदी अर्थ

नदी तट पर नाव देखकर और तेज बहती गंगा पार करने की इच्छा से इक्ष्वाकुनंदन ने लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Seeing the boat at the river's edge and wishing to cross the swift Ganga, the joy of the Ikshvakus said to Lakshmana:

75 2.52.75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषव्याघ्र, इस खड़ी नाव पर धीरे से चढ़ो, और फिर मनस्विनी सीता को सहारा देकर चढ़ाओ।

English meaning

Tiger among men, board this waiting boat slowly, and then help the high minded Sita aboard, holding her.

76 2.52.76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ ||

हिंदी अर्थ

भाई की आज्ञा सुनकर और उसमें कोई विरोध न करके उन्होंने पहले मैथिली को चढ़ाया और फिर आत्मवान होकर स्वयं चढ़े।

English meaning

Hearing his brother's command and not opposing any of it, he first put Maithili aboard and then, self possessed, climbed in himself.

77 2.52.77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat ||

हिंदी अर्थ

फिर लक्ष्मण के तेजस्वी बड़े भाई स्वयं चढ़े, और निषादराज गुह ने अपने बंधुओं को प्रेरित किया।

English meaning

Then the radiant elder brother of Lakshmana boarded himself, and Guha, lord of the Nishadas, urged on his kinsmen.

78 2.52.78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

नाव पर चढ़कर तेजस्वी राघव ने ब्राह्मण और क्षत्रिय की तरह अपने कल्याण के लिए जप किया।

English meaning

Having boarded the boat, radiant Raghava recited prayers for his own good, as a brahmin and as a kshatriya does.

79 2.52.79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

शास्त्र के अनुसार आचमन करके उन्होंने सीता के साथ प्रसन्न होकर नदी को प्रणाम किया, और अपार तेज वाले लक्ष्मण ने भी।

English meaning

Sipping water as the shastras direct, he bowed to the river with Sita in joy, and so did Lakshmana of boundless radiance.

80 2.52.80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र और अपने दल सहित गुह से विदा लेकर नाव में बैठे राम ने मल्लाहों को प्रेरित किया।

English meaning

Taking leave of Sumantra and of Guha with his men, Rama, seated in the boat, urged the boatmen on.

81 2.52.81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ।
. ॥

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt |
. ||

हिंदी अर्थ

उनसे प्रेरित, मल्लाह द्वारा सँभाली गई और अच्छी पतवारों के वेग से चलती नाव शीघ्र जल पार करने लगी।

English meaning

Urged on by them, guided by the helmsman and driven by the strokes of good oars, the boat quickly crossed the water.

82 2.52.82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

भागीरथी के बीच पहुँचकर निर्दोष वैदेही ने हाथ जोड़कर नदी से कहा:

English meaning

Reaching the middle of the Bhagirathi, blameless Vaidehi joined her palms and said to the river:

83-85 2.52.83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ।
ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ |
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati |
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī ||

हिंदी अर्थ

हे गंगा, बुद्धिमान महाराज दशरथ के ये पुत्र, आपसे रक्षित, यह आज्ञा पूरी करके, पूरे चौदह वर्ष वन में रहकर, भाई और मेरे साथ लौटेंगे। तब, देवी, सौभाग्यवती गंगा, सकुशल लौटकर, प्रसन्न और सब इच्छाओं से पूर्ण होकर, मैं आपकी पूजा करूँगी।

English meaning

Ganga, this son of the wise great King Dasharatha, protected by you, carrying out this command, having lived fourteen full years in the forest, will return with his brother and me. Then, queen, fortunate one, Ganga, having come back safely, joyful and with all my wishes fulfilled, I shall worship you.

86 2.52.86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase ||

हिंदी अर्थ

देवी, तीन मार्गों में बहती आप ब्रह्मलोक को देखती हैं, और इस लोक में आप सागरराज की पत्नी के रूप में दिखती हैं।

English meaning

Queen, flowing in three paths, you look upon the world of Brahma, and in this world you are seen as the wife of the king of the ocean.

87-88 2.52.87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ।
गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate |
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदर देवी, मैं आपको नमस्कार करती हूँ और आपकी स्तुति करती हूँ। जब पुरुषव्याघ्र राज्य पाकर सकुशल लौटेंगे, तब आपको प्रसन्न करने के लिए मैं ब्राह्मणों को लाख गायें, वस्त्र और उत्तम भोजन दूँगी।

English meaning

Lovely queen, I bow to you and praise you. When the tiger among men has gained the kingdom and returned safely, to please you I shall give brahmins a hundred thousand cows, garments and fine food.

89 2.52.89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।
यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā ||

हिंदी अर्थ

देवी, नगर लौटने पर मैं पवित्र होकर हजार घड़े सुरा और मांस सहित भात से आपकी पूजा करूँगी।

English meaning

Queen, when I have come back to the city, I shall worship you, purified, with a thousand jars of wine and with rice and meat.

90 2.52.90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca ||

हिंदी अर्थ

और आपके तटों पर रहने वाले सब देवताओं, तीर्थों और मंदिरों की मैं पूजा करूँगी।

English meaning

And all the deities who dwell on your banks, and the holy places and shrines, I shall worship them all.

91 2.52.91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।
अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, निष्पाप महाबाहु मेरे और अपने भाई के साथ वनवास के बाद फिर अयोध्या में प्रवेश करें।

English meaning

Sinless one, may the sinless, mighty armed one, together with me and his brother, enter Ayodhya again after his forest life.

92 2.52.92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat ||

हिंदी अर्थ

गंगा से ऐसा कहती निर्दोष सीता दाहिनी ओर से शीघ्र दक्षिणी तट पर पहुँच गईं।

English meaning

Speaking so to the Ganga, blameless Sita, on the right, soon reached the southern bank.

93 2.52.93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ ||

हिंदी अर्थ

तट पर पहुँचकर और नाव छोड़कर शत्रुतापन पुरुषश्रेष्ठ भाई और वैदेही के साथ चल पड़े।

English meaning

Reaching the bank and leaving the boat, the bull among men, scorcher of foes, set out with his brother and Vaidehi.

94 2.52.94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā ||

हिंदी अर्थ

फिर महाबाहु ने सुमित्रानंदन से कहा: लोगों के बीच हो या निर्जन में, रक्षा के लिए तैयार रहो।

English meaning

Then the mighty armed one said to the joy of Sumitra: Be ready to protect, whether among people or in empty places.

95 2.52.95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ।
. ॥

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu |
. ||

हिंदी अर्थ

अनजाने, निर्जन वन में रक्षा आवश्यक है। सुमित्रानंदन, आगे चलो; सीता तुम्हारे पीछे चलें।

English meaning

In the unknown, empty forest protection is a must. Go ahead, son of Sumitra; let Sita follow you.

96 2.52.96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha ||

हिंदी अर्थ

मैं तुम्हारी और सीता की रक्षा करते हुए पीछे चलूँगा। यहाँ, हे पुरुषश्रेष्ठ, हमें एक दूसरे की रक्षा करनी है।

English meaning

I shall walk behind, guarding you and Sita. Here, bull among men, we must protect each other.

97 2.52.97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati ||

हिंदी अर्थ

अब तक कोई कठिन कार्य नहीं आया; आज वैदेही वनवास का दुख जानेंगी।

English meaning

Until now no hard task has been faced; today Vaidehi will know the pain of forest life.

98 2.52.98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati ||

हिंदी अर्थ

आज वे उस वन में प्रवेश करेंगी जहाँ लोगों की भीड़ नहीं, खेत या बगीचे नहीं, जो ऊबड़ खाबड़ और गहरी ढलानों से भरा है।

English meaning

Today she will enter the forest, free of crowds of people, without fields or gardens, rough and full of steep drops.

99 2.52.99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर लक्ष्मण आगे चले, और सीता के पीछे रघुनंदन राघव।

English meaning

Hearing Rama's words, Lakshmana set out ahead, and Raghava, joy of the Raghus, came after Sita.

100 2.52.100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī ||

हिंदी अर्थ

राम को गंगा के उस पार आगे बढ़ते देखकर, दूरी बढ़ने से दृष्टि लौटने पर, बेचारे सुमंत्र ने व्यथित होकर आँसू बहाए।

English meaning

Seeing Rama, now on the far side of the Ganga, going on and on, Sumantra, his gaze turning back as the distance grew, the poor man, pained, shed tears.

101 2.52.101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat ||

हिंदी अर्थ

लोकपाल जैसे प्रभाव वाले महात्मा वरदाता ने महानदी पार करके क्रम से समृद्ध, उत्तम फसलों से सजे और प्रसन्न वत्स देश पहुँचे।

English meaning

The great souled giver of boons, with power like a guardian of the world, having crossed the great river, reached in due course the prosperous Vatsa country, garlanded with fine crops and happy.

102 2.52.102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim ||

हिंदी अर्थ

वहाँ भूखे दोनों ने चार बड़े पशु मारे, सूअर, ऋश्य, चित्तीदार हिरण और बड़ा रुरु, और योग्य भाग लेकर संध्या को शीघ्र एक बड़े पेड़ के पास ठहरने गए।

English meaning

There, hungry, the two killed four large animals, a boar, an antelope, a spotted deer and a great ruru deer, and taking what was fit, went quickly at evening to a great tree to stay.

Next sarga · Ayodhya Kanda 53A Night of DoubtUnder a tree Rama worries about his parents and asks Lakshmana to return to Ayodhya. Lakshmana refuses to leave him.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story