Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 39 of 119 41 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 39

Sita's Ornaments and Kausalya's Advice

अयोध्याकांड, सर्ग 39: सीता को आभूषण और कौसल्या की सीख

Sumantra brings the chariot. The treasurer gives Sita fine clothes and jewels, Kausalya advises her, and Rama bows to his mothers.

सुमंत्र रथ लाते हैं। कोषाध्यक्ष सीता को वस्त्र और आभूषण देते हैं, कौसल्या उन्हें सीख देती हैं, और राम माताओं को प्रणाम करते हैं।

1-2 2.39.1-2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम् ।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ।
नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥

rāmasya tu vacaḥ śṛtvā muniveśadharaṃ ca tam |
samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ |
nainaṃ duḥkhena santaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |
na cainamabhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर और उन्हें मुनि वेश में देखकर राजा पत्नियों सहित अचेत हो गए। शोक से जलते हुए वे राघव की ओर देख न सके, और देखकर भी दुख के कारण उनसे बोल न सके।

English meaning

Hearing Rama's words and seeing him in a sage's dress, the king with his wives lost his senses. Burning with grief, he could not look at Raghava, and seeing him, could not speak to him in his misery.

3 2.39.3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥

sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan ||

हिंदी अर्थ

राजा क्षण भर अचेत से पड़े रहे, और फिर दुखी महाबाहु केवल राम को सोचते हुए विलाप करने लगे।

English meaning

The king lay almost senseless for a while, and in grief the mighty armed one lamented, thinking only of Rama.

4 2.39.4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः ।
प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥkṛtāḥ |
prāṇino hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam ||

हिंदी अर्थ

मुझे लगता है पहले मैंने बहुत से प्राणियों को उनके बच्चों से अलग किया होगा या जीवों को मारा होगा; इसी से यह आ पड़ा है।

English meaning

I think that long ago I must have parted many creatures from their young or killed living beings; that is why this has come upon me.

5-6 2.39.5-6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ।
योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥

na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam |
kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate |
yo'haṃ pāvakasaṅkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam |
vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādamātmajam ||

हिंदी अर्थ

समय से पहले प्राण शरीर नहीं छोड़ते; कैकेयी से सताए जाकर भी मुझे मृत्यु नहीं मिलती, मुझे जो सामने अग्नि जैसे तेजस्वी पुत्र को महीन वस्त्र छोड़कर तपस्वी वेश में खड़ा देखता हूँ।

English meaning

Life does not leave the body before its time; tormented by Kaikeyi, I find no death, I who see before me my son, bright as fire, who has put off his fine clothes for an ascetic's dress.

7 2.39.7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः ।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ kliśyate janaḥ |
svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām ||

हिंदी अर्थ

केवल कैकेयी के कारण, जो इस छल का सहारा लेकर अपने स्वार्थ में लगी है, ये सब लोग कष्ट पा रहे हैं।

English meaning

Because of Kaikeyi alone, striving for her own gain by this trickery, all these people suffer.

8 2.39.8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः ।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥

evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitendriyaḥ |
rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर आँसुओं से धुँधली इंद्रियों वाले वे केवल एक बार राम कह सके, और आगे बोल न सके।

English meaning

Having said this, his senses blinded by tears, he could only say: Rama, once, and could speak no more.

9 2.39.9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

क्षण भर में होश में आकर आँसुओं से भरे नेत्रों वाले पृथ्वीपति ने सुमंत्र से कहा:

English meaning

Regaining his senses after a moment, the lord of the earth, his eyes full of tears, said to Sumantra:

10 2.39.10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम् ॥

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ |
prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadātparam ||

हिंदी अर्थ

उत्तम घोड़ों से सवारी का रथ जोतकर आओ। इस महाभाग को इस देश से बाहर पहुँचा दो।

English meaning

Yoke a riding chariot with the best horses and come. Take this fortunate one beyond this country.

11 2.39.11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate |
pitrā mātrā ca yatsādhurvīro nirvāsyate vanam ||

हिंदी अर्थ

मेरे विचार में यही गुणवान के गुणों का फल कहा जाता है, कि सज्जन और वीर पुत्र को पिता और माता वन भेजते हैं।

English meaning

This, I think, is said to be the fruit of a virtuous man's virtues, that a good and brave son is sent to the forest by his father and mother.

12 2.39.12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।
योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम् ॥

rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ |
yojayitvā'yayau tatra rathamaśvairalaṅkṛtam ||

हिंदी अर्थ

राजा की आज्ञा पाकर फुर्तीले सुमंत्र सजे घोड़ों वाला रथ जोतकर वहाँ आए।

English meaning

Taking the king's order, swift Sumantra yoked a chariot with adorned horses and came there.

13 2.39.13

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam |
ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़कर सारथि ने राजकुमार को सोने से सजे, उत्तम घोड़ों से जुते उस रथ की सूचना दी।

English meaning

With folded hands the charioteer reported to the prince that chariot, adorned with gold and yoked to the best horses.

14 2.39.14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये ।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम् ॥

rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃñcaye |
uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvata śśucim ||

हिंदी अर्थ

देश और काल जानने वाले राजा ने शीघ्र कोषाध्यक्ष को बुलाया, जो हर प्रकार से विश्वसनीय और ईमानदार था, और कहा:

English meaning

The king, who knew time and place, quickly called the officer in charge of the treasury, trusted and honest in every way, and said:

15 2.39.15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च ।
वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
varṣāṇyetāni saṅkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya ||

हिंदी अर्थ

इन वर्षों को गिनकर वैदेही के लिए शीघ्र मूल्यवान वस्त्र और उत्तम आभूषण लाओ।

English meaning

Counting these years, bring quickly for Vaidehi costly garments and fine ornaments.

16 2.39.16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।
प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत् ॥

narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ |
prāyacchatsarvamāhṛtya sītāyai samameva tat ||

हिंदी अर्थ

राजा के ऐसा कहने पर वह कोषागार गया, सब लाया और सीता को दे दिया।

English meaning

Told this by the king, he went to the treasury, brought everything and gave it all to Sita.

17 2.39.17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |
bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

उत्तम कुल में जन्मी वैदेही ने वन जाते हुए अपने सुंदर अंगों को उन सुंदर आभूषणों से सजाया।

English meaning

Vaidehi, of noble birth, setting out for the forest, adorned her lovely limbs with those beautiful ornaments.

18 2.39.18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता ।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥

vyarājayata vaidehī veśma tatsuvibhūṣitā |
udyatoṃ'śumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदर सजी वैदेही ने उस भवन को वैसे प्रकाशित किया जैसे उदय के समय सूर्य की प्रभा आकाश को।

English meaning

Finely adorned, Vaidehi lit up that house, as the light of the rising sun lights the sky at dawn.

19 2.39.19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।
अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt |
anācarantī kṛpaṇaṃ mūrdhnyupāghrāya maithilīm ||

हिंदी अर्थ

सास ने कभी नीच आचरण न करने वाली मैथिली को बाहों में भरकर, उनका सिर सूँघकर कहा:

English meaning

Her mother in law embraced Maithili in her arms, kissed her head, and said to her, who never acted meanly:

20 2.39.20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः ।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥

asatya ssarvaloke'sminsatataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ |
bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ ||

हिंदी अर्थ

इस सारे संसार में दुष्ट स्त्रियाँ, प्रियजनों से सदा सम्मानित होकर भी, विपत्ति में पड़े पति का साथ नहीं देतीं।

English meaning

In this whole world, wicked women, though always honoured by their loved ones, do not stand by a husband fallen into misfortune.

21 2.39.21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥

eṣa svabhāvo nārīṇāmanubhūya purā sukham |
alpāmapyāpadaṃ prāpya duṣyanti prajahatyapi ||

हिंदी अर्थ

ऐसी स्त्रियों का यह स्वभाव है: पहले सुख भोगकर, थोड़ी सी विपत्ति आने पर वे विरुद्ध हो जाती हैं और छोड़ भी देती हैं।

English meaning

This is the nature of such women: having enjoyed happiness before, on meeting even a small misfortune they turn against him and even abandon him.

22 2.39.22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा ।
युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः ॥

asatyaśīlā vikṛtā durgrāhyahṛdayāssadā |
yuvatyaḥ pāpasaṃṅkalpāḥ kṣaṇamātrādvirāgiṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

असत्यशील, विकारी, सदा कठिनाई से पकड़ में आने वाले हृदय वाली ऐसी युवतियाँ पापपूर्ण विचार रखती हैं और क्षण भर में विरक्त हो जाती हैं।

English meaning

Untruthful, fickle, with hearts always hard to hold, such young women have evil intentions and lose their attachment in a moment.

23 2.39.23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः ।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥

na kulaṃ na kṛtaṃ vidyā na dattaṃ nāpi saṅgrahaḥ |
strīṇāṃ gṛhṇāti hṛdayamanityahṛdayā hi tāḥ ||

हिंदी अर्थ

न कुल, न किया उपकार, न विद्या, न दान, न विवाह बंधन ऐसी स्त्रियों का हृदय पकड़ता है, क्योंकि उनका हृदय अस्थिर होता है।

English meaning

Neither family, nor kindness done, nor learning, nor gifts, nor even marriage holds the heart of such women, for their hearts are unsteady.

24 2.39.24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे ।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥

sādhvīnāṃ hi sthitānāṃ tu śīle satye śrute śame |
strīṇāṃ pavitraṃ paramaṃ patireko viśiṣyate ||

हिंदी अर्थ

पर शील, सत्य, श्रुति और शांति में स्थित साध्वी स्त्रियों के लिए पति ही सर्वोच्च और परम पवित्र है।

English meaning

But for good women, firm in character, truth, learning and calm, the husband alone is the highest and holiest thing.

25 2.39.25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम ।
तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama |
tava daivatamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā ||

हिंदी अर्थ

मेरे निर्वासित पुत्र का अपमान मत करना। निर्धन हो या धनी, वह तुम्हारा देवता हो।

English meaning

Do not slight my son who has been banished. Poor or rich, let him be your god.

26 2.39.26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम् ॥

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitām ||

हिंदी अर्थ

उनके धर्म और अर्थ से भरे वचन समझकर सीता ने हाथ जोड़कर सामने खड़ी सास से कहा:

English meaning

Understanding her words, full of dharma and meaning, Sita joined her palms and said to her mother in law standing before her:

27 2.39.27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥

kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām |
abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me ||

हिंदी अर्थ

आर्या जो मुझे सिखाती हैं वह सब मैं करूँगी। मैं जानती हूँ पति के साथ कैसे रहना है; मुझे यह सिखाया गया है।

English meaning

I shall do all that the noble lady teaches me. I know how to behave towards my husband; I have been taught it.

28 2.39.28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।
धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥

na māmasajjanenāryā samānayitumarhati |
dharmādvicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā ||

हिंदी अर्थ

आर्या को मुझे दुष्टों में नहीं गिनना चाहिए। मैं धर्म से वैसे ही नहीं हट सकती जैसे चंद्रमा से प्रकाश।

English meaning

The noble lady should not count me among the wicked. I cannot swerve from dharma, any more than light from the moon.

29 2.39.29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः ।
नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ |
nāpatissukhamedheta yā syādapi śatātmajā ||

हिंदी अर्थ

बिना तारों की वीणा नहीं बजती; बिना पहियों का रथ नहीं चलता। पति के बिना स्त्री सुखी नहीं होती, चाहे उसके सौ पुत्र हों।

English meaning

A lute without strings is not played; a chariot without wheels does not move. A woman without her husband does not prosper, even with a hundred sons.

30 2.39.30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ |
amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet ||

हिंदी अर्थ

पिता सीमित देता है, माता सीमित, पुत्र सीमित। असीम देने वाले पति का कौन स्त्री सम्मान न करे?

English meaning

A father gives in measure, a mother in measure, a son in measure. What woman would not honour a husband, who gives without measure?

31 2.39.31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥

sāhamevaṃ gatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā |
ārye kimavamanye'haṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam ||

हिंदी अर्थ

मैं, ऐसी स्थिति में, श्रेष्ठों से शिक्षित, ऊँचा नीचा धर्म जानने वाली, हे आर्या, उनका अपमान कैसे करूँ? स्त्री के लिए पति ही देवता है।

English meaning

I, so placed, taught by the best, knowing dharma high and low, how could I slight him, noble lady? For a woman, her husband is her god.

32 2.39.32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम् ।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā kauśalyā hṛdayaṅgamam |
śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam ||

हिंदी अर्थ

हृदय को छूने वाले सीता के वचन सुनकर शुद्ध हृदय कौसल्या की आँखों से अचानक दुख और हर्ष से उपजे आँसू बह निकले।

English meaning

Hearing Sita's words, which touched her heart, pure hearted Kausalya suddenly shed tears born of sorrow and joy.

33 2.39.33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥

tāṃ prāñjalirabhikramya mātṛmadhye'tisatkṛtām |
rāmaḥ paramadharmātmā mātaraṃ vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

परम धर्मात्मा राम हाथ जोड़कर माताओं के बीच अत्यंत सम्मानित अपनी माता के पास गए और बोले:

English meaning

Most righteous Rama, with folded hands, went to his mother, greatly honoured among the mothers, and said:

34 2.39.34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम ।
क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

amba mā duḥkhitā bhūstvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama |
kṣayo hi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

माँ, दुखी मत होइए। मेरे पिता का ध्यान रखिए। वनवास का अंत शीघ्र ही होगा।

English meaning

Mother, do not grieve. Look after my father. The end of forest life will come soon.

35 2.39.35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।
सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥

suptāyāste gamiṣyanti nava varṣāṇi pañca ca |
sā samagramiha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam ||

हिंदी अर्थ

नौ और पाँच वर्ष आपके सोते सोते बीत जाएँगे, और आप मुझे मित्रों से घिरा सकुशल लौटा देखेंगी।

English meaning

The nine years and five will pass while you sleep, and you will see me come back whole, surrounded by friends.

36 2.39.36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः ॥

etāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṃ vacaḥ |
trayaśśataśatārdhāśca dadarśā vekṣya mātaraḥ ||

हिंदी अर्थ

माता से ये सुविचारित वचन कहकर उन्होंने देखा तो अपनी तीन सौ पचास माताओं को देखा।

English meaning

Having spoken these well chosen words to his mother, he looked and saw his three hundred and fifty mothers.

37 2.39.37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥

tā ścāpi sa tathaivārtā mātṛ़rdaśarathātmajaḥ |
dharmayuktamidaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

उतनी ही दुखी उन माताओं से दशरथपुत्र ने हाथ जोड़कर ये धर्मपूर्ण वचन कहे:

English meaning

To those mothers, equally distressed, the son of Dasharatha spoke these righteous words with folded hands:

38 2.39.38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् ।
तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥

saṃvāsātparuṣaṃ kiñcidajñānādvāpi yatkṛtam |
tanme samanujānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ ||

हिंदी अर्थ

यदि साथ रहने से, या अनजाने में, मैंने कुछ कठोर किया हो, तो मुझे क्षमा कीजिए। मैं आप सबसे विदा लेता हूँ।

English meaning

If from living together, or from ignorance, I have done anything harsh, forgive me. I take leave of you all.

39 2.39.39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम् ।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः ॥

vacanaṃ rāghavasyaitadhdarmayuktaṃ samāhitam |
śuśruvustāḥ striyaṃssarvā śśokopahatacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

शोक से आहत मन वाली उन सब स्त्रियों ने राघव के ये शांत और धर्मपूर्ण वचन सुने।

English meaning

All those women, their hearts struck by grief, heard these composed and righteous words of Raghava.

40 2.39.40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः ।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥

jajñe'tha tāsāṃ sannādaḥ krauñcīnāmiva nisvanaḥ |
mānavendrasya bhāryāṇāmevaṃ vadati rāghave ||

हिंदी अर्थ

राघव के ऐसा कहने पर नरेश की पत्नियों में क्रौंच पक्षियों की पुकार जैसा क्रंदन उठा।

English meaning

As Raghava spoke, a cry arose from the wives of the lord of men like the calling of krauncha birds.

41 2.39.41

मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा ।
विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम् ॥

murajapaṇavameghaghoṣavat daśarathaveśma babhūva yatpurā |
vilapitaparidevanākulaṃ vyasanagataṃ tadabhūtsuduḥkhitam ||

हिंदी अर्थ

दशरथ का महल, जो पहले बादलों जैसे मृदंगों और ढोलों की ध्वनि से गूँजता था, अब विलाप और रोने से भरा, विपत्ति और गहरे दुख में डूबा था।

English meaning

Dasharatha's palace, which once resounded with the sound of drums like thunder, was now full of wailing and lament, sunk in misfortune and deep sorrow.

Next sarga · Ayodhya Kanda 40Leaving AyodhyaThe three set out in Sumantra's chariot. Citizens run after it, the queens wail and Dasharatha follows on foot until he can no longer see the…

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story