अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः । विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् । हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssaṃprasthito vanam | kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ | virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam | hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā ||
हिंदी अर्थ कौसल्या को प्रणाम करके और माता से यात्रा के मंगल वचन पाकर धर्म के मार्ग पर दृढ़ राम वन के लिए चले। राजकुमार ने लोगों से भरे राजमार्ग को शोभित किया और अपने गुणों से मानो सबके हृदय मथ दिए।
English meaning Having saluted Kausalya and received his mother's blessings for the journey, Rama, firm on the path of dharma, set out for the forest. The prince lit up the royal road crowded with people and, by his virtues, seemed to churn the hearts of all.
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī | tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam ||
हिंदी अर्थ तपस्विनी वैदेही ने यह सब नहीं सुना था; उनके मन में केवल युवराज अभिषेक की बात थी।
English meaning The devoted Vaidehi had heard none of this; in her heart was only the consecration as prince regent.
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥
devakāryaṃ svayaṃ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā | abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate ||
हिंदी अर्थ स्वयं देवपूजा करके, कृतज्ञ और प्रसन्न मन से, राजधर्म जानने वाली वे राजकुमार की प्रतीक्षा कर रही थीं।
English meaning Having done the worship of the gods herself, grateful and glad at heart, knowing the ways of kings, she was waiting for the prince.
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam | prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर राम अपने सुसज्जित भवन में गए, जो प्रसन्न लोगों से भरा था, लज्जा से उनका मुख थोड़ा झुका हुआ था।
English meaning Then Rama entered his own well adorned house, full of joyful people, his face lowered a little in shame.
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim | apaśyacchokasantaptaṃ cintāvyākulitendriyam ||
हिंदी अर्थ तब सीता काँपती हुई उठ खड़ी हुईं और अपने पति को शोक से जलते, चिंता से व्याकुल इंद्रियों वाला देखा।
English meaning Then Sita sprang up, trembling, and saw her husband burning with grief, his senses troubled with anxiety.
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam | taṃ śokaṃ rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ उन्हें देखकर धर्मात्मा राघव अपने मन का शोक रोक नहीं सके, और वह प्रकट हो गया।
English meaning Seeing her, righteous Raghava could no longer hold back the grief in his mind, and it showed openly.
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् । आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam | āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabho ||
हिंदी अर्थ उनका मुख फीका, पसीने से भीगा और व्याकुल देखकर दुख से जलती सीता बोलीं: स्वामी, यह अब क्या है?
English meaning Seeing his face pale, sweating and distressed, she said, burning with sorrow: My lord, what is this now?
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyo'nu rāghava | procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ ||
हिंदी अर्थ राघव, बुद्धिमान ब्राह्मण कहते हैं कि आज बृहस्पति का श्रीमान पुष्य नक्षत्र योग में है। आप उदास क्यों हैं?
English meaning Raghava, the wise brahmins say that today the glorious Pushya, ruled by Brihaspati, is in conjunction. Why are you downcast?
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca | āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇāpi virājate ||
हिंदी अर्थ आपका सुंदर मुख जल के फेन जैसे श्वेत सौ तीलियों वाले छत्र से ढका और शोभित नहीं है।
English meaning Your lovely face is not shaded and graced by the hundred ribbed umbrella, white as foam on water.
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam | candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam ||
हिंदी अर्थ कमल की पंखुड़ियों जैसी आँखों वाले आपके मुख पर चंद्रमा और हंसों जैसे उजले दो उत्तम चँवर नहीं डुलाए जा रहे।
English meaning Your face, with eyes like lotus petals, is not being fanned by the two fine fans bright as the moon and swans.
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ । स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥
vāgmino vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha | stuvanto nātra dṛśyante maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ ||
हिंदी अर्थ हे नरश्रेष्ठ, यहाँ प्रसन्न होकर मंगल वचनों से आपकी स्तुति करते वाग्मी बंदी, सूत और मागध नहीं दिख रहे।
English meaning Best of men, no eloquent bards, heralds and panegyrists are seen here, joyfully praising you with blessings.
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ | mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ ||
हिंदी अर्थ वेदपारंगत ब्राह्मणों ने अभिषिक्त राजा के रूप में आपके सिर पर विधिपूर्वक मधु और दही नहीं डाला।
English meaning Brahmins learned in the Vedas have not duly poured honey and curd on your head as a consecrated king.
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः । अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ | anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā ||
हिंदी अर्थ सब मंत्री, सजे हुए श्रेणी प्रमुख, और नगर तथा जनपद के लोग आपके पीछे चलना नहीं चाहते।
English meaning All the ministers, the adorned heads of guilds, and the people of city and country do not wish to follow you.
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः । मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥
caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ | mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ ||
हिंदी अर्थ सोने से सजे चार तेज घोड़ों से जुता प्रमुख पुष्यरथ आपके आगे क्यों नहीं चल रहा?
English meaning Why does the chief Pushya chariot, yoked to four swift horses adorned with gold, not go before you?
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥
hastī cāgrata śśrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ | prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ ||
हिंदी अर्थ वीर, आपकी यात्रा में आपके आगे काले मेघ के पर्वत जैसा, शुभ लक्षणों वाला शोभायमान हाथी नहीं दिख रहा।
English meaning Hero, no splendid elephant with auspicious marks, like a mountain of dark cloud, is seen going before you on your journey.
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana | bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam ||
हिंदी अर्थ हे प्रियदर्शन वीर, आपके सम्मानपूर्वक जाते समय आपके आगे सोने से जड़ा भद्रासन ले जाते मैं नहीं देखती।
English meaning Handsome hero, I do not see your gold worked auspicious throne carried before you as you go, honoured.
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव । अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥
abhiṣeko yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava | apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate ||
हिंदी अर्थ जब अभिषेक तैयार है, तब यह अब क्या है? आपके मुख का रंग अनोखा है और कोई हर्ष नहीं दिखता।
English meaning When the consecration is ready, what is this now? The colour of your face is strange and no joy is to be seen.
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ | sīte tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार विलाप करती उनसे रघुनंदन ने कहा: सीता, मेरे पूज्य पिता मुझे वन भेज रहे हैं।
English meaning To her lamenting so, the joy of the Raghus said: Sita, my honoured father is exiling me to the forest.
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥
kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi | śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama ||
हिंदी अर्थ हे जानकी, महान कुल में जन्मी, धर्म जानने और उस पर चलने वाली, सुनो यह मुझ पर कैसे आया।
English meaning Janaki, born in a great family, knowing dharma and living by it, hear how this has come to me in due course.
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च । कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena ca | kaikeyyai mama mātre tu purā dattau mahāvarau ||
हिंदी अर्थ मेरे पिता, सत्यप्रतिज्ञ राजा दशरथ ने बहुत पहले मेरी माता कैकेयी को दो बड़े वर दिए थे।
English meaning My father, King Dasharatha, true to his word, long ago granted my mother Kaikeyi two great boons.
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते । प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥
tayā'dya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate | pracodita ssa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||
हिंदी अर्थ आज जब मेरा अभिषेक तैयार था और राजा उसमें लगे थे, तब उन्होंने उस वचन की याद दिलाई, और वे धर्म से विवश हो गए।
English meaning Today, when my consecration was ready and the king had set about it, she pressed him on that pledge, and he was overcome by dharma.
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā | pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ ||
हिंदी अर्थ चौदह वर्ष मुझे दंडकवन में रहना है, और पिता ने भरत को युवराज पद पर नियुक्त किया है।
English meaning For fourteen years I must live in the Dandaka forest, and my father has appointed Bharata as prince regent.
24-25
2.26.24-25
Copy link
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् । भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन । बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam | bharatasya samīpe tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana | buddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam | tasmānnate guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama ||
हिंदी अर्थ निर्जन वन के लिए निकलते हुए मैं तुमसे मिलने आया हूँ। भरत के सामने कभी मेरी चर्चा मत करना; सामर्थ्यवान पुरुष दूसरों की प्रशंसा नहीं सहते। इसलिए भरत के सामने मेरे गुणों की बात मत करना।
English meaning Setting out for the lonely forest, I have come to see you. Never speak of me in Bharata's presence; men with power do not bear praise of others. So do not speak of my virtues before Bharata.
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन । अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana | anukūlatayā śakyaṃ samīpe tvasya vartitum ||
हिंदी अर्थ उनसे कभी विशेष व्यवहार की आशा मत रखना। उनके पास केवल उनके अनुकूल रहकर ही रहा जा सकता है।
English meaning Do not expect special treatment from him at any time. One can live near him only by being agreeable to him.
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् । स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥
tasmai dattaṃ nṛpatinā yauvarājyaṃ sanātanam | sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थ राजा ने उन्हें परंपरागत युवराज पद दिया है। सीता, तुम्हें उन्हें प्रसन्न रखना है, और विशेष रूप से राजा को।
English meaning The king has given him the hereditary office of prince regent. Sita, you must keep him pleased, and the king especially.
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् । वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurossamanupālayan | vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī ||
हिंदी अर्थ मैं भी अपने गुरु का वचन निभाते हुए आज वन जाऊँगा। हे मनस्विनी, दृढ़ रहना।
English meaning I too, keeping my elder's promise, shall go to the forest today. Be steadfast, high minded one.
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam | vratopavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghe ||
हिंदी अर्थ जब मैं मुनियों के वन में चला जाऊँ, हे कल्याणी, निष्पाप, तब तुम्हें व्रत और उपवास में लगी रहना है।
English meaning When I have gone to the forest where sages live, good and sinless one, you must devote yourself to vows and fasts.
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi | vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ सुबह जल्दी उठकर और विधिपूर्वक देवपूजा करके तुम्हें मेरे पिता नरेश्वर दशरथ को प्रणाम करना चाहिए।
English meaning Rising early and duly worshipping the gods, you should salute my father Dasharatha, lord of men.
माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता । धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति ॥
mātā ca mama kauśalyā vṛddhā santāpakarśitā | dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvatta ssammānamarhati ||
हिंदी अर्थ और मेरी माता कौसल्या, जो वृद्ध और दुख से दुर्बल हैं, धर्म को आगे रखकर तुम्हारे सम्मान की पात्र हैं।
English meaning And my mother Kausalya, aged and worn by sorrow, deserves your respect, putting dharma first.