एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी ।
प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
evamuktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī |
praṇayādeva saṃkruddhā bhartāramidamabravīt ||
हिंदी अर्थयह सुनकर प्रिय की योग्य और प्रिय बोलने वाली वैदेही ने केवल प्रेम के कारण क्रुद्ध होकर पति से कहा:
English meaningTold this, Vaidehi, who deserved kindness and spoke kindly, angry only out of love, said to her husband:
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम् ।
त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरात्मज ॥
kimidaṃ bhāṣase rāma vākyaṃ laghutayā dhruvam |
tvayā yadapahāsyaṃ me śrutvā naravarātmaja ||
हिंदी अर्थहे राम, नरश्रेष्ठ के पुत्र, आप इतनी हल्की बात क्यों कहते हैं? आपकी बात सुनकर मुझे हँसी ही आती है।
English meaningRama, son of the best of men, why do you speak so lightly? Hearing what you say, I can only laugh.
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा ।
स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते ॥
āryaputra pitā mātā bhrātā putrastathā snuṣā |
svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyamupāsate ||
हिंदी अर्थहे आर्यपुत्र, पिता, माता, भाई, पुत्र और पुत्रवधू अपने अपने पुण्य भोगते हुए अपना अपना भाग्य पाते हैं।
English meaningNoble prince, a father, mother, brother, son and daughter in law each enjoy their own merits and meet their own fortune.
भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥
bharturbhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha |
ataścaivāhamādiṣṭā vane vastavyamityapi ||
हिंदी अर्थहे पुरुषश्रेष्ठ, केवल पत्नी ही पति के भाग्य की भागी होती है। इसलिए मुझे भी वन में रहने की आज्ञा मिली है।
English meaningOnly a wife shares her husband's fortune, bull among men. So I too am commanded to live in the forest.
न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः ।
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा ॥
na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ |
iha pretya ca nārīṇāṃ patireko gatissadā ||
हिंदी अर्थन पिता, न पुत्र, न स्वयं, न माता, न सखियाँ: स्त्रियों के लिए इस लोक और परलोक में पति ही सदा एकमात्र गति है।
English meaningNot father, nor son, nor herself, nor mother, nor friends: for women, here and after death, the husband alone is always the refuge.
यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव ।
अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥
yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanamadyaiva rāghava |
agrataste gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān ||
हिंदी अर्थराघव, यदि आप आज ही दुर्गम वन के लिए निकलते हैं, तो मैं कुश और काँटों को रौंदती हुई आपके आगे चलूँगी।
English meaningRaghava, if you set out today for the hard forest, I shall go ahead of you, treading down the kusha grass and thorns.
ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम् ।
नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥
īrṣyāroṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣamivodakam |
naya māṃ vīra visrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate ||
हिंदी अर्थपीकर बचे पानी की तरह ईर्ष्या और क्रोध फेंककर, हे वीर, निःसंकोच मुझे साथ ले चलिए। मुझमें कोई पाप नहीं है।
English meaningCasting off jealousy and anger like water left after drinking, take me with you, hero, without doubt. There is no sin in me.
प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा ।
सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥
prāsādāgrairvimānairvā vaihāyasagatena vā |
sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate ||
हिंदी अर्थमहलों के शिखरों, विमानों या आकाश में चलने से भी बढ़कर हर स्थिति में पति के चरणों की छाया है।
English meaningBetter than palace tops, celestial chariots or moving through the sky is the shade of a husband's feet, in every state.
अनुशिष्टाऽस्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् ।
नाऽस्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥
anuśiṣṭā'smi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam |
nā'smi samprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā ||
हिंदी अर्थमेरी माता और पिता ने मुझे हर स्थिति में आचरण सिखाया है। अब मुझे यह बताने की आवश्यकता नहीं कि मुझे कैसे रहना है।
English meaningMy mother and father taught me how to behave in all circumstances. I need not be told now how I should act.
अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम् ।
नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम् ॥
ahaṃ durgaṃ gamiṣyāmi vanaṃ puruṣavarjitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ śārdūlavṛkasevitam ||
हिंदी अर्थमैं उस दुर्गम वन में जाऊँगी जो मनुष्यों से रहित, अनेक पशुओं के झुंडों से भरा और बाघों तथा भेड़ियों से सेवित है।
English meaningI shall go to the hard forest, empty of men, crowded with herds of many animals and haunted by tigers and wolves.
सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः ।
अचिन्तयन्ती त्रीन्लोकांश्च्चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥
sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ |
acintayantī trīnlokāṃśccintayantī pativratam ||
हिंदी अर्थमैं वन में वैसे ही सुख से रहूँगी जैसे पिता के घर में, तीनों लोकों की नहीं, केवल पतिव्रत की चिंता करते हुए।
English meaningI shall live happily in the forest as in my father's house, thinking not of the three worlds but only of my vow to my husband.
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी ।
सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु ॥
śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī |
saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu ||
हिंदी अर्थसदा आपकी सेवा करती, संयमित और ब्रह्मचारिणी रहकर, हे वीर, मैं मधु की सुगंध वाले वनों में आपके साथ आनंद करूँगी।
English meaningAlways serving you, disciplined and chaste, I shall delight with you, hero, in the honey scented woods.
त्वं हि शक्तो वने कर्तुं राम सम्परिपालनम् ।
अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद ॥
tvaṃ hi śakto vane kartuṃ rāma samparipālanam |
anyasyāpi janasyeha kiṃ punarmama mānada ||
हिंदी अर्थहे मान देने वाले राम, आप वन में किसी और की भी रक्षा कर सकते हैं; फिर मेरी तो बात ही क्या।
English meaningRama, giver of honour, you can protect anyone else in the forest; how much more me.
सह त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः ।
नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता ॥
saha tvayā gamiṣyāmi vanamadya na saṃśayaḥ |
nāhaṃ śakyā mahābhāga nivartayitumudyatā ||
हिंदी अर्थमैं आज आपके साथ वन चलूँगी, इसमें संदेह नहीं। हे महाभाग, मैं दृढ़ हूँ और मुझे लौटाया नहीं जा सकता।
English meaningI shall go to the forest with you today, without doubt. Noble one, I am resolved and cannot be turned back.
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः ।
न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥
phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā ||
हिंदी अर्थमैं सदा फल और कंद खाकर रहूँगी, इसमें संदेह नहीं। आपके साथ रहकर मैं आपको कोई कष्ट नहीं दूँगी।
English meaningI shall always live on fruit and roots, without doubt. Living with you, I shall cause you no trouble.
इच्छामि सरितश्शैलान्पल्वलानि वनानि च ।
द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥
icchāmi saritaśśailānpalvalāni vanāni ca |
draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā ||
हिंदी अर्थमैं अपने बुद्धिमान रक्षक आपके साथ निडर होकर सब ओर नदियाँ, पर्वत, तालाब और वन देखना चाहती हूँ।
English meaningI want to see the rivers, mountains, ponds and forests everywhere, without fear, with you, my wise protector.
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीस्साधुपुष्पिताः ।
इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण सङ्गता ॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīssādhupuṣpitāḥ |
iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṅgatā ||
हिंदी अर्थमैं अपने वीर के साथ हंसों और जलमुर्गियों से भरे, खिले कमलों वाले सरोवर सुख से देखना चाहूँगी।
English meaningI would happily see, together with you, my hero, lotus pools in full bloom, crowded with swans and ducks.
अभिषेकं करिष्यामि तासु नित्यं यतव्रता ।
सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी ॥
abhiṣekaṃ kariṣyāmi tāsu nityaṃ yatavratā |
saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī ||
हिंदी अर्थव्रत का पालन करती हुई मैं उनमें प्रतिदिन स्नान करूँगी, और हे विशाल नेत्रों वाले, परम आनंदित होकर आपके साथ रमूँगी।
English meaningKeeping my vows, I shall bathe in them every day, and delight with you, large eyed one, supremely happy.
एवं वर्षसहस्राणां शतं वाऽहं त्वया सह ।
व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि न हि मे मतः ॥
evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vā'haṃ tvayā saha |
vyatikramaṃ na vetsyāmi svargo'pi na hi me mataḥ ||
हिंदी अर्थइस प्रकार आपके साथ लाख वर्ष रहकर भी मुझे समय बीतने का पता नहीं चलेगा। स्वर्ग भी मुझे नहीं भाता।
English meaningLiving so with you for a hundred thousand years, I would not notice the time pass. Even heaven is not to my mind.
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव ।
त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये ॥
svarge'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava |
tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tamapi rocaye ||
हिंदी अर्थराघव, पुरुषव्याघ्र, यदि मुझे स्वर्ग में भी आपके बिना रहना पड़े, तो मैं उसे भी न चाहूँ।
English meaningRaghava, tiger among men, if I had to live even in heaven without you, I would not want it.
अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर्युतम् ।
वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादावुपगृह्य संयता ॥
ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇairyutam |
vane nivatsyāmi yathā piturgṛhe tavaiva pādāvupagṛhya saṃyatā ||
हिंदी अर्थमैं हिरणों, बंदरों और हाथियों से भरे दुर्गम वन में जाऊँगी। मैं केवल आपके चरणों को पकड़कर, संयम से, वन में वैसे रहूँगी जैसे पिता के घर में।
English meaningI shall go to the forest, hard to cross, full of deer, monkeys and elephants. I shall live in the forest as in my father's house, clinging to your feet alone, self restrained.
अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणायनिश्चिताम् ।
नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनाम् न ते मयाऽतो गुरुता भविष्यति ॥
ananyabhāvāmanuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāyaniścitām |
nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanām na te mayā'to gurutā bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थमेरा हृदय केवल आपका और आप में अनुरक्त है; आपसे बिछुड़कर मैंने मरने का निश्चय कर लिया है। मुझे ले चलिए; मेरी प्रार्थना कृपा से स्वीकार कीजिए। मैं आप पर बोझ नहीं बनूँगी।
English meaningMy heart is given to you alone and devoted to you; parted from you I am resolved to die. Take me; grant this request kindly. I shall be no burden to you.
तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति ।
उवाच चैनां बहु सन्निवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥
tathā bruvāṇāmapi dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati |
uvāca caināṃ bahu sannivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati ||
हिंदी अर्थउनके ऐसा कहने पर भी धर्मप्रेमी नरश्रेष्ठ सीता को ले जाना नहीं चाहते थे, और वन में रहने के कष्ट बताते हुए उन्हें रोकने के लिए बहुत कुछ कहा।
English meaningThough she spoke so, the best of men, lover of dharma, did not wish to take Sita, and he spoke at length to turn her back, describing the hardships of living in the forest.