Mandodari's Lament

तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।
ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ॥

tāsāṃvilapamānānāṃtadārākṣasayoṣitām |
jyeṣṭhāpatnīpriyājīnābhartāraṃsamudaikṣata ||

दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ॥

daśagrīvaṃhataṃdṛṣṭavārāmeṇācintyakarmaṇā |
patiṃmaṇḍodarītatrakṛpaṇāparyadevayat ||

ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।
क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ॥

nanunāmamahābāhotavavaiśravaṇānuja |
kruddhasyapramukhesthātuṃtrasyatyapipurandaraḥ ||

ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।
ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ॥

ṛṣayaścamahānto'pigandharvāścayaśasvinaḥ |
nanunāmatavodvegāccāraṇāścadiśogatāḥ ||

स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।
न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ॥

sa tvaṃmānuṣamātreṇarāmeṇayudhinirjitaḥ |
na vyapatrapaserājan kimidaṃrākṣaseśvara ||

कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।
अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ॥

kathaṃtrailokyamākramyaśriyāvīryeṇacānvitam |
aviṣahyaṃjaghānatvāṃmānuṣovanagocaraḥ ||

मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।
विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ॥

mānuṣāṇāmaviṣayecarataḥkāmarūpiṇaḥ |
vināśastavarāmeṇasamyugenopapadyate ||

न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।
सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ॥

na caitatkarmarāmasyaśraddhadhāmicamūmukhe |
sarvatassamupetasyatavatenābhimarṣaṇam ||

यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।
खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ॥

yadaiva ca janasthānerākṣasairbhahunirvavṛtaḥ |
kharastavahatobhrātātadaivāsau na mānuṣaḥ ||

यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥

yadaivanagarīṃlaṅkāṃduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam ||

यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।
तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ॥

yadaivavānarairghorairbaddhasseturmahārṇave |
tadaivahṛdayenāhaṃśaṅkerāmamamānuṣam ||

अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।
मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ॥

athavārāmarūpeṇakṛtāntassvayamāgataḥ |
māyāṃtavavināśāyavidhāyāpratitarkitām ||

अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।
वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ॥

athavāvāsavenatvaṃdharṣito'pimahābala |
vāsavasyatukāśaktistvāṃdraṣṭumapisaṃyuge ||

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।
अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।
तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।
श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।
मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।
सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।
सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।
सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ॥

vyaktameṣamahāyogīparamātmāsanātanaḥ |
anādimadhyanidhanomahataṃparamomahān |
tamasaḥparamodhātāśaṅkhacakragadādharaḥ |
śrīvatsavakṣānityaśrīrajayyaśśāśvatodhruvaḥ |
mānuṣaṃrūpamāsthāyaviṣṇussatyaparākramaḥ |
sarvaiḥparivṛtodevairvānaratvamupāgataiḥ |
sarvalokeśvarśrīmānlokānāṃhitakāmyayā |
sarākṣasaraparīvāraṃhatavāṃstvāṃmahādyutiḥ ||

इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।
स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ॥

indriyāṇipurājitvājitaṃtribhuvanaṃtvayā |
smaradbhirivatadvairamindriyairevanirjitaḥ ||

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।
खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।
यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥

yadaivahijanasthānerākṣasairbhahubhirvṛtaḥ |
kharastunihatobhrātātadārāmo na mānuṣaḥ |
yadaivanagarīṃlaṅkāṃduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam ||

क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।
उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ॥

kriyatāmavirodhaścarāghaveṇetiyanmayā |
ucyamānaṃ na gṛhṇāsitasyeyaṃvyuṣṭirāgatā ||

अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।
ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ॥

akasmācchābhikāmo'sisītāṃrākṣasapuṅgavaḥ |
aiśvaryasyavināśāyadehasyasvajanasya ca ||

अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।
सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ॥

arundhatyāviśiṣṭāṃtāṃrohiṇyāścāpidurmate |
sītāṃdharṣayatāmānyāṃtvayāhyasadṛśaṃkṛtam ||

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।
सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।
आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।
अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।
पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ॥

vasudhāyāhivasudhāṃśriyaḥśrīṃbhartṛvatsalām |
sītāṃsarvānavadyāṅgīmaraṇyevijaneśubhām |
ānayitvātutāṃdīnāṃchadmanātmasvadūṣaṇa |
aprāpyataṃcaivakāmaṃmaithilīsaṅgamekṛtam |
pativratāyāstapasānūnaṃdagdho'simeprabho ||

तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।
देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ॥

tadaivayannadagdhagaddhastvaṃdharṣayaṃstanumamadhyamām |
devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ ||

अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।
घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ॥

avaśyamevalabhatephalaṃpāpasyakarmaṇaḥ |
ghoraṃparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ ||

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।
मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ॥

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyenamaithilī |
mayādhikāvātulyāvātattvaṃmohānnabudhyase ||

सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।
तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥

sarvadāsarvabhūtānāṃnāstimutyuralakṣaṇaḥ |
tavatāvadayaṃmṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ ||

सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।
मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ॥

sītānimittajomṛtyustvayādūrādupāhṛtaḥ |
maithilīsaharāmeṇaviśokāvihariṣyati ||

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।
कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।
देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।
विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।
पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।
भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।
सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ॥

alpapuṇyātvahaṃghorepatitāśokasāgare |
kailāsemandaremerautathācaitrarathevane |
devodyāneṣusarveṣuvihṛtyasahitātvayā |
vimānenānurūpeṇayāyāmyatulayāśriyā |
paśyantivividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
bhramśitākāmabhogebhyaḥsāsmivīravadhāttava |
saivānyevāsmisamvṛttādhigrājñāṃcañcalāḥśriyaḥ ||

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।
किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।
मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।
विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।
तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।
रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।
वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ॥

hārājan sukumāraṃtesubhrusutvaksamunnasam |
kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |
kirīṭakūṭojjvalitaṃtāmrāsyaṃdīptakuṇḍalam |
madavyākulalolākṣaṃbhūtvāyatpānabhūmiṣu |
vividhasragdharaṃcāruvalgusmitakathaṃśubham |
tadevādyatavaivaṃhivaktraṃ na bhrājateprabho |
rāmasāyakanirbhinnaṃraktaṃrudhiravisravaiḥ |
vīśīrṇamedomastiṣkaṃrūkṣasyandanareṇubhiḥ ||

हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।
यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ॥

hāpaścimāmesamprāptādaśāvaidhavyadāyinī |
yāmayāsīnnasumbaddhākadācidapimandayā ||

पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।
पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ॥

patādānavarājomebhartāmerākṣaseśvaraḥ |
putromeśakranirjetāityahaṃgarvitābhṛśam ||

दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।
अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ॥

dṛptāmardanāḥśūrāḥprakhyātabalapauruṣāḥ |
akutaścidbhayānāthāmametyāsīnmatirdṛḍhā ||

तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।
कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ॥

teṣāmevaṃprabhāvāṇāṃyuṣmākaṃrākṣasarṣabhāḥ |
kathaṃbhayamasambuddhaṃmānuṣādidamāgatam ||

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।
केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।
कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।
भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।
तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।
पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।
श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।
स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।
क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।
वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ॥

snigdhendranīlanīlaṃtuprāṃśuśailopamaṃmahat |
keyūrāṅgadavaiḍūryamuktāhārasragujjvalam |
kāntaṃvihāreṣvadhikaṃdīptāṃsaṅgrāmabhūmiṣu |
bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhirivatoyadaḥ |
tadevādyaśarīraṃtetīkṣṇairnaikaśaraiścitam |
punardurlabhasamparśaṃpariṣvaktuṃ na śakyate |
śvāvidhaḥśalakairyadvadbhāṇairlagnairnirantaram |
svarpitairmarmasubhṛśaṃsañchinnasnāyubandhanam |
kṣitaunipatitaṃrājan śyāmaṃvairudhiracchavi |
vajraprahārābhihatovikīrṇaivaparvataḥ ||

हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।
त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगतः ॥

hāsvapnassatyamevedaṃtvaṃrāmeṇakathaṃhataḥ |
tvaṃmṛtyorapimṛtyussyāḥkathaṃmṛtyuvaśaṃgataḥ ||

त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।
जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ॥

trailokyavasubhoktāraṃtrailokyodvegadaṃmahat |
jetāraṃlokapālānāṃkṣeptārāṃśaṅkarasya ca ||

दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।
लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ॥

dṛptānāṃnigrahītāramāviṣkṛtaparākramam |
lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam ||

ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।
स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ॥

ojasādṛptavākyānāṃvaktāraṃripusannidhau |
svayūthabhṛtyagoptāraṃhantāraṃbhīmakarmaṇām ||

हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।
निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ॥

hantāraṃdānavendrāṇāṃyakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ |
nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramāhave ||

नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।
धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ॥

naikayajñaviloptāraṃtrātāraṃsvajanasya ca |
dharmavyavasthābhettāraṃmāyāsraṣṭāramāhave ||

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ॥

devāsuranṛkanyānāmāhartāraṃtatastataḥ |
śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca ||

लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।
अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ॥

laṅkādvīpasyagoptāraṃkartāraṃbhīmakarmaṇām |
asmākaṃkāmabhogānāṃdātāraṃrathināṃvaram ||

एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।
स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ॥

evaṃprabhāvaṃbhartāraṃdṛṣṭavārāmeṇapātitam |
sthirāsmiyādehamimaṃdhārayāmihatapriyā ||

शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।
इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ॥

śayaneṣumahārheṣuśayitvārākṣaseśvara |
ihakarmātprasupto'sidharaṇyāṃreṇuguṇṭhitaḥ ||

यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।
तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ॥

yadātetanayaśśastolakṣmaṇenendrajidyudhi |
tadātvabhihatātīvramadyatvasminipātitā ||

साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।
विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ॥

sāhaṃbandhujanairhīnāhīnānāthena ca tvayā |
vihīnākāmabhogaiścaśociṣyeśāśvatīssamāḥ ||

प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।
नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ॥

prapannodīrghamadhvānaṃrājannadyasudurgamam |
nayamāmapiduḥkhārtāṃ na vartiṣyetvayāvinā ||

कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।
दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ॥

kasmāttvaṃmāṃvihāyehakṛpaṇāṃgantumicchasi |
dīnāṃvilapatīṃmandāṃkiṃvāmāṃnābhibhāṣase ||

दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।
निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ॥

dṛṣṭavā na khalvabhikruddhomāmihānavakuṇṭhitām |
nirgatāṃnagaradvārātpadbhyāmevāgatāṃprabho ||

पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।
बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ॥

paśyeṣṭadāradārāṃstebhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān |
bahirniṣpatitānsarvānkathaṃdṛṣṭavā na kupyasi ||

अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।
न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ॥

ayaṃkrīḍāsahāyaste'nāthelālapyatejanaḥ |
na caivamāśvāsayasikiṃvā na bahumanyase ||

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।
पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।
ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।
त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ॥

yāḥstvayāvidhavārājankṛtānaikāḥkulastriyaḥ |
pativratādharmaratāguruśuśrūṣaṇeratāḥ |
tābhiśśokābhitaptābhiśśaptaḥparavaśaṃgataḥ |
tvayāviprakṛtābhiryattadāśaptaṃtadāgatam ||

प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।
प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ॥

pravādassatyaevāyaṃtvāṃpratiprāyaśonṛpa |
prativratānāṃnākasmātsapatnatyaśrūṇibhūtale ||

कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।
नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ॥

kathaṃ ca nāmaterājan lokānākramyatejasā |
nārīcauryamidaṃkṣudraṃkṛtaṃśauṇḍīryamāninā ||

अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।
आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ॥

apanīyāśramādrāmaṃyanmṛgacchadmanātvayā |
ānītārāmapanatīsātattekātaryalakṣaṇam ||

कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।
तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ॥

kātaryaṃ na ca teyuddhekadācitsaṃsmarāmyaham |
tattubhāgyaviparyāsānnūnaṃtepakvalakṣaṇam ||

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।
मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।
सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।
अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।
कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ॥

atītānāgatārthajñovartamānavicakṣaṇaḥ |
maithilīmāhṛtāṃdṛṣṭavādhyātvāniḥśvasyacāyatam |
satyavākyamahābāho devaromeyadabravīt |
ayaṃrākṣasamukhyānāṃvināśaḥparyupasthitaḥ |
kāmakrodhasamutthenavyasanenaprasaṅginā ||

निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।
त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ॥

nirvṛttastvatkṛte'narthaḥso'yaṃmūlaharomahān |
tvayākṛtamidaṃsarvamanādhaṃrākṣasaṃkulam ||

हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।
स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ॥

hitvaṃśocitavyomeprakhyātabalapauruṣaḥ |
strīsvabhāvāttumebuddhiḥkāruṇyeparivartate ||

सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।
आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ॥

sukṛtaṃduṣkṛtaṃ ca tvaṃgṛhītvāsvāṃgatiṃgataḥ |
ātmānamanuśocāmitvadvināśenaduḥkhitām ||

सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।
भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ॥

suhṛdāṃhitakāmānāṃ na śrutaṃvacanaṃtvayā |
bhrātrūṇāṃcaivakārtnsanahitamuktaṃdaśānana ||

हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।
विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ॥

hetvarthayuktaṃvidhivacchreyaskaramadāruṇam |
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃhetumattvayā ||

मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।
न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ॥

mārīcakumbhakarṇābhyāṃvākyaṃmamapitustathā |
na śrutaṃvīryamattenatasyedaṃphalamīdṛśam ||

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।
स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ॥

nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbaraśubhāṅgada |
svagātrāṇivinikṣipyakiṃśeṣerudhirāplutaḥ ||

प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।
महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।
यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ॥

prasuptaivaśokārtāṃkiṃmāṃ na pratibhāṣase |
mahāvīryasyadakṣasyasamyugeṣvapalāyinaḥ |
yātudhānasyadauhitrīṃkiṃmāṃ na pratibhāṣase ||

उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।
अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ॥

uttiṣṭhottiṣṭhakiṃśeṣenaveparibhavekṛte |
adyavainirbhayālaṅkāṃpraviṣṭāṃsūryaraśmayaḥ ||

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।
वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।
रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।
परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ॥

yenasūdayaseśatrūn samaresūryavarcasā |
vajraṃvajradharasyevaso'yaṃtesatatārcitaḥ |
raṇebahupraharaṇohemajāpariṣkṛtaḥ |
parighovyavakīrṇastebāṇaiścinnaiḥsahasradhā ||

अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।
अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ॥

apriyāmivopasaṃgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm |
apriyāmivakasmācchamāṃnecchasyabhibhāṣitum ||

धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।
त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ॥

dhigastuhṛdayaṃyasyāmamedaṃ na sahasradhā |
tvayipañcatvamāpannephalateśokapīḍitam ||

इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ॥

ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā |
snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat ||

कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।
स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ॥

kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi |
snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā ||

तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।
पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ॥

tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāṃbhṛśāturāḥ |
paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīṃbhṛśam ||

न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।
दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ॥

na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā |
daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ ||

इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।
स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ॥

ityevamucyamānāsāsaśabdaṃpraruroda ha |
snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam ||

एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।
संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ॥

etasminnantarerāmovibhīṣaṇamuvāca ha |
saṃskāraḥkriyatāṃbhrātuḥstrīgaṇaḥparisāntvyatām ||

तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।
विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ॥

tamuvācatatodhīmān vibhīṣaṇaidaṃvacaḥ |
vimṛśyabuddhyādharmajñodharmārthasahitaṃhitam ||

त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।
नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ॥

tyaktadharmavrataṃśūraṃnṛśaṃsamanṛtaṃtathā |
nāhamarho'smisaṃskartuṃparadārābhimarśinam ||

भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।
रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ॥

bhrātṛrūpaḥhimeśatrureṣasarvāhiterataḥ |
rāvaṇonārhatepūjāṃpūjyo'pigurugauravāt ||

नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।
श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ॥

nṛśaṃsaitimāṃrāma vakṣyantimanujābhuvi |
śrutvātasyāguṇānsarvevakṣyantisukṛtaṃpunaḥ ||

तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।
विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ॥

tacchrutvāparamaprītorāmodharmabhṛtāṃvaraḥ |
vibhīṣaṇamuvācedaṃvākyajñaṃvākyakovidaḥ ||

तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।
अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ॥

tavāpimepriyaṃkāryaṃtvatprabhāvānmayājitam |
avaśyaṃtukṣamaṃvācyomayātvāṃrākṣaseśvara ||

अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।
तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ॥

adharmānṛtasaṃyuktaḥkāmaṃtveṣaniśācaraḥ |
tejasvībalavān śūraḥsaṅgrāmeṣu ca nityaśaḥ ||

शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।
महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ॥

śatakratumukhairvīraiḥśrūyate na parājitaḥ |
mahātmābalasampannorāvaṇolokarāvaṇaḥ ||

मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।
क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ॥

maraṇānāntivairāṇinirvṛttaṃnaḥprayojanam |
kriyatāmasyasaṃskāromamāpyeṣayathātava ||

त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।
क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ॥

tvatsatsakāśāddhaśagrīvassaṃskāraṃvidhipūrvakam |
kṣipramarhatidharmeṇatvaṃyaśobhāgbhaviṣyasi ||

राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषणः ।
संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ॥

rāghavasyavacśrutvātvaramāṇovibhīṣaṇaḥ |
saṃskārayitumārebhebhrātaraṃrāvaṇaṃhatam ||

सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।
रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ॥

sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ |
rāvaṇasyāagnihotraṃtuniryāpayatisatvaram ||

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।
तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।
अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।
मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ॥

śakaṭān dārurūpāṇiagnīnavaiyājakāṃstathā |
tathācandanakāṣṭhānikāṣṭhānivividhāni ca |
agarūṇisugadhanīnigandhāṃścasurabhīṃstathā |
maṇimuktāpravāḷāniniryāpayatirākṣasaḥ ||

आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।
ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ॥

ājagāmamuhūrtenarākṣasaiḥparivāritaḥ |
tatomālyavatāsārthaṃkriyāmevacakārasaḥ ||

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।
रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।
तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।
प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।
उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।
दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ॥

sauvarṇīṃśibikāṃdivyāmāropyakṣaumavāsanam |
rāvaṇaṃrākṣasādhīśamaśrupūryamukhādvijāḥ |
tūryaghoṣaiścavividhaisstuvadbhiścābhinanditam |
ptākābhiścacitrābhissumanobhiścacitritām |
utkṣipyaśibikāṃtāṃtuvibhīṣaṇapurogamāḥ |
dakṣiṇābhimukhāssarvegṛhyakāṣṭhānibhejire ||

अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।
शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ॥

agnayodīpyamānāstetadādhvaryusamīritāḥ |
śaraṇābhigatāḥsarvepurastāttasyateyayuḥ ||

अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।
पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ॥

antaḥpurāṇisarvāṇirudamānānisatvaram |
pṛṣṭhato'nuyayustāniplavamānānisarvataḥ ||

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।
चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।
ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।
वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ॥

rāvaṇaṃprayatedeśesthāpyatebhṛśaduḥkhitāḥ |
citāṃcandanakāṣṭhaiścapadmakośīsaṃvṛtām |
brāhmyāsamvartayāmāsūrāṅkavāstaraṇāvṛtām |
vartatevedavihitorājñovaipaścimaḥkratuḥ ||

प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।
वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ॥

pracakruḥrākṣasendrasyapitṛmedhamanukramam |
vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃyathāsthānaṃ ca pāvakam ||

पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।
पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ॥

pṛṣadājyenasampūrṇaṃsruvaṃsarvepracikṣipuḥ |
pādayośśakaṭaṃprādurantarūrvorulūkhalaṃtadā ||

दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।
दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणाः ॥

dārupātrāṇisarvāṇiāraṇiṃcottārāraṇim |
dattvātumusalaṃcānyathāsthānaṃvicakṣaṇāḥ ||

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।
तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।
परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ॥

śāstrādṛṣṭenavidhināmaharṣivihitena ca |
tatramedhyaṃpaśuṃhatvārākṣasendrasyarākṣasāḥ |
paristaraṇikāṃrājñoghṛtāktāṃsamaveśayan ||

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।
विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।
लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ॥

gandhairmālyairalaṅkṛtyarāvaṇaṃdīnamānasāḥ |
vibhīṣaṇasahāyāstevastraiścavividhairapi |
lājairaścāvakirantismabāṣpapūrṇamukhāstadā ||

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।
स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।
उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।
प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।
ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।
गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ॥

dadau ca pāvakaṃtasyavidhiyuktaṃvibhīṣaṇaḥ |
snātvācaivārdravastreṇatilāndūrvābhimiśritān |
udakena ca sammiśrānpradāyavidhipūrvakam |
pradāyacodakaṃtasmaimūrdhnācainaṃnamasya ca |
tāḥstriyo'nunayāmāsasāntamuktvāpunaḥpunaḥ |
gamyatāmititāssarvāviviśurnagarītadā ||

प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।
रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ॥

praviṣṭāsusarvāsurākṣasīṣuvibhīṣaṇaḥ |
rāmapārśvamupāgamyatadātiṣṭhadvinītavat ||

रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।
हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतुः ॥

rāmo'pisahasainyenasasugrīvassalakṣmaṇaḥ |
harṣaṃlebheripuṃhatvāyathāvṛtraṃśatakratuḥ ||