The Brothers' Boons

अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ॥

athābravīnmuniṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane |
kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapastepurmahābalāḥ ||

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥

agastyastvabravīttatra rāmaṃ suprītamānasam |
tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan ||

कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ॥

kumbhakarṇastato yatto nityaṃ dharmapathe sthitaḥ |
tatāpa grīṣmakāle tu pañcāgnīnparitaḥ sthitaḥ ||

मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥

meghāmbusikto varṣāsu vīrāsanamasevata |
nityaṃ ca śiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ ||

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥

evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ |
dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca ||

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥

vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ |
pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān ||

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥

samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ ||

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥

pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata |
tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ ||

एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ॥

evaṃ vibhīṣaṇasyāpi svargasthasyeva nandane |
daśavarṣasahasrāṇi gatāni niyatātmanaḥ ||

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ॥

daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ |
pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ ||

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥

evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ |
śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam ||

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ॥

atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ |
chettukāme daśagrīve prāptastatra pitāmahaḥ ||

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥

pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ |
tava tāvaddaśagrīva prīto 'smītyabhyabhāṣata ||

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥

śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste 'bhikāṅkṣitaḥ |
kaṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ ||

अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥

athābravīdṛśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā ||

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ॥

bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam |
nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamahaṃ vṛṇe ||

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ॥

evamuktastadā brahmā daśagrīvamuvāca ha |
nāsti sarvāmaratvaṃ te varamanyaṃ vṛṇīṣva me ||

एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ॥

evamukte tadā rāma brahmaṇā lokakartṛṇā |
daśagrīva uvācedaṃ kṛtāñjalirathāgrataḥ ||

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ॥

suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
avadhyo 'haṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvata ||

नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ॥

nahi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita |
tṛṇabhūtā hi te manye prāṇino mānuṣādayaḥ ||

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ॥

evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā |
uvāca vacanaṃ devaḥ saha devaiḥ pitāmahaḥ ||

भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ॥

bhaviṣyatyevametatte vaco rākṣasapuṅgava |
evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ ||

शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ॥

śṛṇu cāpi varo bhūyaḥ prītasyeha śubho mama |
hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha ||

पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम् ॥

punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa |
vitarāmīha te saumya varaṃ cānyaṃ durāsadam ||

छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ॥

chandatastava rūpaṃ ca manasā yadyathepsitam |
bhaviṣyati na sandeho madvarāttavarākṣasa ||

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ॥

evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ |
agnau hutāni śīrṣāṇi punastānyutthitāni vai ||

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥

evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ |
vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ ||

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत ॥

vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā |
parituṣṭo 'smi dharmātmanvaraṃ varaya suvrata ||

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ॥

vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ |
vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā raśmibhiryathā ||

भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ॥

bhagavankṛtakṛtyo 'haṃ yanme lokaguruḥ svayam |
prītena yadi dātavyo varo me śṛṇu suvrata ||

परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ॥

paramāpadgatasyāpi dharme mama matirbhavet |
aśikṣitaṃ ca brahmāstraṃ bhagavanpratibhātu me ||

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ॥

yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣu ca |
sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ tu dharmaṃ ca pālaye ||

एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम् ॥

eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ |
nahi dharmābhiraktānāṃ loke kiñcana durlabham ||

पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥

punaḥ prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha |
dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati ||

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥

yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitranāśana |
nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te ||

इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥

ityuktvā kumbhakarṇāya varaṃ dātumupasthitam |
prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo 'bruvan ||

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥

na tāvatkumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā |
jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ ||

नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥

nandane 'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa |
anena bhakṣitā brahmannṛṣayo mānuṣāstathā ||

अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम् ॥

alabdhavarapūrveṇa yatkṛtaṃ rākṣasena tu |
tadeṣa varalabdhaḥ syādbhakṣayedbhuvanatrayam ||

वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ॥

varavyājena moho 'smai dīyatāmamitaprabha |
lokānāṃ svasti caivaṃ syādbhavedasya ca sannatiḥ ||

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥

evamuktaḥ surairbrahmā 'cintayat padmasambhavaḥ |
cintitā copatasthe 'sya pārśvaṃ devī sarasvatī ||

प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥

prāñjaliḥ sā tu pārśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī |
iyamasmyāgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham ||

प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥

prajāpatistuṃ tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm |
vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā ||

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥

tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt |
kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ ||

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥

kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt |
svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam ||

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः ॥

evamastviti taṃ coktvā prāyādbrahmā suraiḥ samam |
devī sarasvatī caiva rākṣasaṃ taṃ jahau punaḥ ||

ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ॥

brahmaṇā saha deveṣu gateṣu ca nabhaḥsthalam |
vimukto 'sau sarasvatyā svāṃ sañjñāṃ ca tato gataḥ ||

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥

kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |
īdṛśaṃ kimidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam ||

अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥

ahaṃ vyāmohito devairiti manye tadā ' 'gataiḥ |
evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ |
śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasansukham ||