Hanuman's Full Account

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥

tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām ||

तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।
जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥

taṃ tataḥ prītisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |
jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam ||

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।
तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥

kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |
tasyāṃ vā sa kathaṃvṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ ||

तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥

tattvatassarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam ||

यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥

yaścārthastattra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |
rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ ||

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥

sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
praṇamya śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata ||

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः ।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः ॥

pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhāmāplutaḥ |
udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇa ssamāhitaḥ ||

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥

gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam ||

स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।
उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ।
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ॥

sthitaṃ pandhānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam |
upasaṅgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam |
kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca ||

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ।
शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ॥

prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ |
śikharaṃ sūryasaṅkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā ||

व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ।
पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ॥

vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ |
puttreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva ||

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ।
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥

pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ |
mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau ||

पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ।
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ॥

pakṣavantaḥ purā puttra babhūvuḥ parvatottamāḥ |
chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ ||

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ।
चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः ॥

śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
ciccheda bhagavān pakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ ||

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ।
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ॥

ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā |
mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave ||

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ।
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥

rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamarindama |
rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ ||

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ।
कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥

etacchrutvā vacastasya mainākasya mahātmanaḥ |
kāryamāvedya tu girerudyataṃ ca mano mama |
tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā ||

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ॥

sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā |
śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau ||

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।
ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि ॥

uttamaṃ javamāsthāya śeṣaṃ panthānamāsthitaḥ |
tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyāgamaṃ pathi ||

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ॥

tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram |
samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata ||

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।
अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥

mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama |
atastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me ||

एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥

evamukta ssurasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam ||

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः ॥

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca parantapaḥ ||

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।
तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |
tasyā ssaṅkāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt ||

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥

kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī |
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te ||

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ॥

evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama ||

एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः ।
ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥

evamuktassurasayā daśayojanamāyataḥ |
tatorthaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu ||

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।
तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥

matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ ca mukhaṃ tayā |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ cāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ |
tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ ||

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥

abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ ||

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ।
सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर ॥

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā |
sukhī bhava mahābāho prītā'smi tava vānara ||

ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः ।
ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ॥

tato'haṃ sādhu sādhviti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ |
tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā ||

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ।
सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥

chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana |
so'haṃ vihatavegastu diśo daśa vilokayan |
na kiñcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ ||

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥

tato me buddhirutpannā kinnāma gagane mama |
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate ||

अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया ।
ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥

adhobhāgena me dṛṣṭi śśocatā pātitā mayā |
tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salileśayām ||

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥

prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |
avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam ||

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥

kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam ||

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।
अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥

bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |
asyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam ||

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥

tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
na ca māṃ sādhu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam ||

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् ।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥

tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt |
tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhaḥsthalam ||

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।
मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती ॥

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |
mayā parvatasaṅkāśā nikṛttahṛdayā satī ||

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥

śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaissaha |
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā ||

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ।
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ॥

tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |
gatvā cāha mahadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam |
dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī ||

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ।
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ॥

astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ puram |
praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ ||

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा ।
अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ॥

tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasannibhā |
aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ ||

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ।
सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।
प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः ॥

jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām |
savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām |
pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ ||

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।
यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥

ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te |
yasmāttasmādvijetāsi sarvarakṣāṃsyaśeṣataḥ ||

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvan janakātmajām |
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām ||

तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥

tata ssītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |
śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye ||

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥

śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam |
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam ||

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।
अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान् ।
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ॥

sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam |
aśokavanikāmadhye śiṃśupāpādapo mahān |
tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam ||

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम् ।
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।
तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ।
शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।
राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ।
मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव ॥

adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm |
śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām |
tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām |
śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām |
rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām |
māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva ||

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ।
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥

sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |
bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame |
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā ||

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tatraiva śiṃśupāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ ||

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥

tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |
śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane ||

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम् ।
अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥

tato'haṃ paramodvignaḥ svaṃ rūpaṃ pratyasaṃharam |
ahaṃ tu śiṃśupāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ ||

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता ॥

tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītā'bhavat sthitā ||

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।
सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
saṅkucyorūstanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca ||

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।
त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ।
तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥

vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ |
trāṇaṃ kiñcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm |
tāmuvāca daśagrīvassītāṃ paramaduḥkhitām |
avākcirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti ||

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥

yadi cettvaṃ tu darpānmāṃ nābhinandasi garvite |
dvau māsāvantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava ||

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥

etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam ||

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ।
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ॥

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca |
avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava ||

किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ।
अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना ॥

kiñcidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasannidhau |
apahṛtyā''gataḥ pāpa te nādṛṣṭo mahātmanā ||

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ।
यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः ॥

na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase |
yajñīya ssatyavādī ca raṇaślāghī ca rāghavaḥ ||

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ।
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ॥

jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ |
jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ ||

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ॥

vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam |
maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā ||

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ।
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ॥

strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ |
varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ ||

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ।
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः ॥

uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ |
sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikramaḥ ||

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥

devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca |
sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi ||

ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः ।
प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥

tatastābhissametābhirnārībhissa mahābalaḥ |
prasādya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ ||

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः ॥

yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraissudāruṇaiḥ ||

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥

tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī |
garjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam ||

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ॥

vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ |
rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītādhyavasitaṃ mahat ||

ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ॥

tatastāssahitāssarvā nihatāśā nirudyamāḥ |
parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ ||

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥

tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā |
vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā ||

तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति ।
जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ॥

tāsāṃ madhyātsamutthāya trijaṭā vākyamabravīt |
ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītā vinaśiṣyati |
janakasyātmajā sādhvī snuṣā daśarathasya ca ||

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ॥

svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca ||

अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम् ।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥

alamasmātparitrātuṃ rāghavādrākṣasīgaṇam |
abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate ||

यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।
सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ॥

yasyā hyevaṃvidhassvapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam |
praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā ||

ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ।
अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ॥

tatassā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā |
avocadyadi tattathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ ||

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।
चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥

tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |
cintayāmāsa vikrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ ||

सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ।
इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ॥

sambhāṣaṇārthaṃ ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ |
ikṣvākūṇāṃ hi vaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ ||

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ।
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥

śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām |
pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā ||

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः ।
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥

kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgavaḥ |
kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi ||

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः ।
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥

tasyāstadvacanaṃ śrutvā hyahamapyabruvaṃ vacaḥ |
devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ ||

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम् ।
भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanumantamihāgatam |
bhartrāhaṃ preṣitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥

idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam |
aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini ||

तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥

tadicchāmi tvayā''jñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram ||

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥

etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |
āharāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti ||

प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम् ।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥

praṇamya śirasā devīṃ mahamāryāmaninditām |
rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam ||

अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते ॥

atha māmabravītsītā gṛhyatāmayamuttamaḥ |
maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahumanyate ||

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम् ।
प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह ॥

ityuktvā tu varārohā maṇipravaramadbhutam |
prāyacchatparamodvignā vācā māṃ sandideśaha ||

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥

tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ ||

उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया ।
हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥

ukto'haṃ punarevedaṃ niścitya manasā tayā |
hanumanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave ||

यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥

yathā śrutvaiva na cirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru ||

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥

yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama |
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat ||

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram ||

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥

tato'vardhata me kāyastadā parvatasannibhaḥ |
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe ||

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥

tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ ||

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः ।
ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ |
tā ssamabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire ||

राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥

rājasvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala ||

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥

durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |
vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet ||

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।
राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः ॥

tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |
rākṣasāḥ kiṅkarā nāma rāvaṇasya manonugāḥ ||

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।
मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥

teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |
mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam ||

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः ।
निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥

teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatvā laghuvikramāḥ |
nihataṃ ca mahatsainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire ||

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।
तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ।
ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया ॥

tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam |
tatrasthānrākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ |
lalāmabhūto laṅkāyāssa vai vidhvaṃsito mayā ||

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ।
राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ॥

tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat |
rākṣasairbahubhissārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ ||

तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ।
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ॥

taṃ mahābalasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam |
parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam ||

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान् ।
पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ॥

tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputtrānmahābalān |
padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ ||

परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम् ।
मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान् ।
पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः ॥

parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam |
mantriputtrānhatāncchṛtvā samare'laghuvikramān |
pañca senāgragācchrūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ ||

तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ।
बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः ॥

tānahaṃ sahasainyānvai sarvānevābhyasūdayam |
tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam |
bahubhī rākṣasaissārdhaṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ ||

तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम् ।
सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥

taṃ tu mandodarīputtraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam |
sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam ||

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम् ।
व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनम् युद्धदुर्मदम् ॥

tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇassutam |
vyādideśa susaṃkṛddho balinam yuddhadurmadam ||

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ।
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ॥

taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam |
naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam ||

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ।
प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः ॥

mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ |
preṣito rāvaṇenaiva saha vīrairmadotkaṭaiḥ ||

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम् ।
ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः ॥

so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svaṃ balaṃ cāvamarditam |
brāhmaṇāstreṇa sa tu māṃ prābadhnācchātivegitaḥ ||

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ।
रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ॥

rajjubhiścābhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ |
rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan ||

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ।
पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ॥

dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā |
pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham ||

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ।
अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥

tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam |
asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham ||

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥

rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
so'haṃ dūtyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ ||

सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ॥

sugrīvaśca mahātejāssatvāṃ kuśalamabravīt |
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ca ||

वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः ॥

vasato ṛśyamūke me parvate vipuladrume |
rāghavo raṇavikrānto mittratvaṃ samupāgataḥ ||

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ॥

tena me kathitaṃ rājñā bhāryā me rakṣasā hṛtā |
tatra sāhāyyamasmākaṃ kāryaṃ sarvātmanā tvayā ||

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥

mayā ca kathitaṃ tasmai vālinaśca vadhaṃ prati |
tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi ||

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः ।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः ॥

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa mahāprabhuḥ |
cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavassaha lakṣmaṇaḥ ||

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः ॥

tena vālinamutpāṭya śareṇaikena saṃyuge |
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtassa plavatāṃ prabhuḥ ||

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥

tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ ||

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥

kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavāya ca |
yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava ||

वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥

vānarāṇāṃ prabhāvo hi na kena viditaḥ purā |
devatānāṃ saṅkāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ ||

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥

iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā |
māmaikṣata tataḥ kruddhaścakṣuṣā pradahanniva ||

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥

tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā |
matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā ||

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |
tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt ||

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥

naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ |
rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃsevyate tvayā ||

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā ||

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः ॥

sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ |
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīti śāstrataḥ ||

विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥

vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇassandideśa tān |
rākṣasānetadevāsya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti ||

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः ॥

tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca jīrṇaiḥ kārpāsajaiḥ paṭaiḥ ||

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ।
बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ॥

rākṣasāḥ siddhasannāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
tadā'dahyanta me pucchaṃ nighnantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ ||

ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।
अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥

tataste rākṣasāśśūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam |
aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ ||

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ।
आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ॥

tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ |
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ |
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam ||

ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ।
पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥

tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham |
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām |
dahāmyahamasaṃbhrānto yugāntāgniriva prajāḥ ||

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāṃ kaściduddheśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī ||

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।
रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम् ॥

dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ |
rāmasya hi mahatkāryaṃ mayedaṃ vitathīkṛtam ||

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।
अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥

iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ |
athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām ||

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।
अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता ॥

tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram |
adagdhā jānakītyevaṃ nimittaiścopalakṣitā ||

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ।
हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः ॥

dīpyamāne tu lāṅgūle na māṃ dahati pāvakaḥ |
hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāssurabhigandhinaḥ ||

तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः ॥

tairnimittaiśca dṛṣṭāthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca siddhārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ ||

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ।
ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकांक्षया ॥

punardṛṣṭvā ca vaidehīṃ visṛṣṭaśca tayā punaḥ |
tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ |
pratiplavanamārebhe yuṣmaddharśanakāṃkṣayā ||

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥

tataḥ pavanacandrārkasiddhagandharvasevitam |
panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha ||

राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥

rāghavasya prabhāveṇa bhavatāṃ caiva tejasā |
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam ||

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।
अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥

etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam |
atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti ||