Skip to content
Kishkindha Kanda Sarga 1 of 67 130 shlokas Journey stop 14
Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda · Sarga 1

Spring at Pampa

किष्किंधाकांड, सर्ग 1: पंपा में वसंत

The lake in spring deepens Rama's longing for Sita. Lakshmana urges him to gather courage, and they walk on toward Rishyamukha.

वसंत में सरोवर राम की सीता के प्रति व्याकुलता बढ़ा देता है। लक्ष्मण उन्हें धैर्य रखने को कहते हैं, और वे ऋष्यमूक की ओर बढ़ते हैं।

1 4.1.1

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

कमलों, कुमुदों और मछलियों से भरे उस कमल-सरोवर पर पहुँचकर राम सौमित्र के साथ व्याकुल इंद्रियों से विलाप करने लगे।

English meaning

Reaching that lotus lake, full of lotuses, lilies and fish, Rama, with Saumitri, lamented, his senses in turmoil.

2 4.1.2

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥

tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उसे देखते ही उनकी इंद्रियाँ उत्तेजना से काँप उठीं। प्रेम के वश में होकर उन्होंने सौमित्र से यह कहा:

English meaning

At the very sight of it his senses trembled with excitement. Overcome by longing, he said this to Saumitri:

3 4.1.3

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, वैदूर्य जैसे निर्मल जल वाली, खिले कमलों और कुमुदों से भरी, अनेक प्रकार के वृक्षों से सजी पंपा शोभा पा रही है।

English meaning

Saumitri, Pampa shines with water clear as beryl, full of blooming lotuses and lilies, adorned with many kinds of trees.

4 4.1.4

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, पंपा के सुंदर वन को देखो, जहाँ वृक्ष शिखरों वाले पर्वतों की तरह शोभा पाते हैं।

English meaning

Saumitri, see the lovely woods of Pampa, where the trees stand out like mountains with their peaks.

5 4.1.5

मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥

māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca ||

हिंदी अर्थ

परंतु भरत के दुख और वैदेही के हरण से पहले ही शोक में जलते मुझे वसंत के महीने पीड़ा दे रहे हैं।

English meaning

But the spring months torment me, already burning with grief over Bharata's sorrow and Vaidehi's abduction.

6 4.1.6

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā ||

हिंदी अर्थ

मुझ शोकग्रस्त को भी विचित्र वनों वाली, अनेक प्रकार के फूलों से भरी, शीतल और शुभ जल वाली पंपा सुंदर लग रही है।

English meaning

Even to me in my grief, Pampa looks lovely with its varied woods, strewn with many kinds of flowers, its water cool and auspicious.

7 4.1.7

नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥

nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā ||

हिंदी अर्थ

कमलों से ढकी वह देखने में अत्यंत सुंदर है, साँपों और हिंसक पशुओं से युक्त, मृगों और पक्षियों से भरी।

English meaning

Covered with lotuses, it is most beautiful to see, haunted by snakes and beasts of prey, crowded with deer and birds.

8 4.1.8

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam ||

हिंदी अर्थ

यह नीला और पीला घास का मैदान और भी चमक रहा है, वृक्षों के अनेक फूलों से ढका, मानो बिछे हुए कालीनों से।

English meaning

This blue and yellow grassland shines all the more, strewn with the many flowers of the trees as if with spread carpets.

9 4.1.9

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर वृक्षों की चोटियाँ फूलों के भार से भरी हैं, और फूलों वाली लताओं ने उन्हें हर ओर से लपेट रखा है।

English meaning

All around, the treetops are heavy with loads of flowers, embraced on every side by creepers whose tips are in bloom.

10 4.1.10

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, यह सुखद हवाओं का, प्रेम से भरा मौसम है, सुगंधित महीना, जब वृक्षों पर फूल और फल आते हैं।

English meaning

This is the season of pleasant breezes, Saumitri, full of love, the fragrant month when trees bear flowers and fruit.

11 4.1.11

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, फूलों से भरे वनों की सुंदरता देखो, जो फूलों की वर्षा कर रहे हैं जैसे बादल जल बरसाते हैं।

English meaning

See, Saumitri, the beauty of the flowering woods, raining down showers of flowers as clouds rain water.

12 4.1.12

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām ||

हिंदी अर्थ

सुंदर चट्टानों पर अनेक वन्य वृक्ष वायु के वेग से हिलकर भूमि पर फूल बिखेर रहे हैं।

English meaning

On the lovely rocks the many forest trees, shaken by the force of the wind, scatter flowers over the ground.

13 4.1.13

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, देखो, वायु मानो चारों ओर गिरे हुए, गिरते हुए और वृक्षों पर लगे फूलों से खेल रही है।

English meaning

See, Saumitri, how the wind seems to play all around with the flowers, those fallen, those falling and those still on the trees.

14 4.1.14

विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।
मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥

vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate ||

हिंदी अर्थ

वृक्षों की फूलों से भरी अनेक शाखाओं को झकझोरती वायु के पीछे अपने स्थान छोड़कर भौंरे गाते चलते हैं।

English meaning

Tossing the many flower-laden branches of the trees, the wind is followed in song by bees that have left their places.

15 4.1.15

मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।
शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥

mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वत की गुफाओं से निकलती वायु मानो गा रही है और मतवाली कोयलों की आवाज से वृक्षों को नचा रही है।

English meaning

Issuing from mountain caves, the wind seems to sing and to make the trees dance with the calls of maddened cuckoos.

16 4.1.16

तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥

tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ ||

हिंदी अर्थ

उस वायु द्वारा हर ओर से बहुत झकझोरे गए ये वृक्ष, जिनकी शाखाओं के सिरे उलझे हैं, मानो एक साथ गुँथे हुए दिखते हैं।

English meaning

Tossed about on every side by that wind, these trees, their branch tips entangled, look as though woven together.

17 4.1.17

स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥

sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह वायु स्पर्श में सुखद, चंदन जैसी शीतल, पवित्र सुगंध लिए और थकान दूर करती हुई बह रही है।

English meaning

This wind blows pleasant to the touch, cool as sandal, carrying holy fragrance and taking away weariness.

18 4.1.18

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।
षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu ||

हिंदी अर्थ

वायु से झकझोरे गए ये वृक्ष मधु की सुगंध वाले वनों में भौंरों के साथ गुनगुनाते हुए मानो गा रहे हैं।

English meaning

These trees, tossed by the wind, seem to be singing, humming along with the bees in the honey-scented woods.

19 4.1.19

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदर पर्वतीय ढलानों पर पहाड़ फूले हुए, मनोहर बड़े वृक्षों से शोभा पा रहे हैं, जिनके शिखर आपस में सटे हैं।

English meaning

On the lovely mountain slopes the hills shine with great, charming, flowering trees, their crests close together.

20 4.1.20

पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥

puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ ||

हिंदी अर्थ

फूलों से ढकी चोटियों वाले, हवा में झूमते, भौंरों के मुकुट वाले ये वृक्ष मानो गा रहे हैं।

English meaning

Their tops covered with flowers, swaying in the wind, crowned with bees, these trees seem to be singing.

21 4.1.21

सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारांत्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥

supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāṃtsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर पूरे खिले इन कर्णिकार वृक्षों को देखो, जो सोने से ढके पीले वस्त्र पहने मनुष्यों जैसे लगते हैं।

English meaning

See these karnikara trees in full bloom all around, like men in yellow garments covered with gold.

22 4.1.22

अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥

ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, अनेक पक्षियों से गूँजता यह वसंत सीता से बिछुड़े मेरे शोक को भड़का रहा है।

English meaning

This spring, Saumitri, echoing with many kinds of birds, inflames my grief, separated as I am from Sita.

23 4.1.23

मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥

māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रेम मुझ शोकग्रस्त को पीड़ा दे रहा है, और प्रसन्न कोयल मानो मुझे ललकारती हुई कूक रही है।

English meaning

Love torments me, already overcome by grief, and the joyful cuckoo calls out as if challenging me.

24 4.1.24

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, सुंदर वन्य झरने के पास चिल्लाता यह प्रसन्न दात्यूह पक्षी प्रेम से भरे मुझे शोकाकुल कर देगा।

English meaning

This joyful datyuha bird, crying by the lovely forest waterfall, will make me grieve, Lakshmana, filled as I am with love.

25 4.1.25

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata ||

हिंदी अर्थ

पहले इसकी आवाज सुनकर आश्रम में मेरी प्रिया प्रसन्न होकर मुझे बुलाती थी और बहुत आनंदित होती थी।

English meaning

Hearing its cry in the past, my beloved in the hermitage would call me in delight and rejoice greatly.

26 4.1.26

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ ||

हिंदी अर्थ

देखो, अनेक आवाजें करने वाले ये रंग-बिरंगे पक्षी चारों ओर वृक्षों, झाड़ियों और लताओं में उड़ रहे हैं।

English meaning

See, these birds of many colours, calling with many cries, fly about all around among the trees, shrubs and creepers.

27 4.1.27

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥

vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, नर पक्षियों के साथ मिली मादाएँ, अपने झुंडों में प्रसन्न, भृंगराज से आनंदित होकर मधुर स्वर में गा रही हैं।

English meaning

The female birds, mingled with the males, delighting in their own flocks, gladdened by the king of bees, sing sweetly, Saumitri.

28 4.1.28

दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥

dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ ||

हिंदी अर्थ

दात्यूह की प्रेमभरी पुकारों और नर कोयल की कूकों से ये वृक्ष गूँज रहे हैं और मुझमें प्रेम जगा रहे हैं।

English meaning

With the loving cries of the datyuha and the calls of the male cuckoo, these trees resound, kindling love in me.

29 4.1.29

अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥

aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati ||

हिंदी अर्थ

वसंत की आग, जिसके अंगारे अशोक के गुच्छे हैं, जिसकी चटचटाहट भौंरों की गुंजार है और लपटें लाल पल्लव हैं, मुझे जला देगी।

English meaning

The fire of spring, with ashoka clusters for embers, the hum of bees for its crackle and coppery shoots for flames, will burn me up.

30 4.1.30

न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥

na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, महीन पलकों वाली आँखों, सुंदर केशों और कोमल वाणी वाली उसे देखे बिना मेरे जीवन का कोई प्रयोजन नहीं।

English meaning

Without seeing her, with her fine-lashed eyes, lovely hair and gentle speech, I have no reason to live, Saumitri.

31 4.1.31

अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥

ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, सुंदर वनों वाला और कोयलों से भरी सीमाओं वाला यह मौसम मेरी प्रिया को प्रिय था।

English meaning

This season with its lovely woods, its borders full of cuckoos, was dear to my beloved, sinless one.

32 4.1.32

मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥

manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva ||

हिंदी अर्थ

प्रेम की पीड़ा से उत्पन्न और वसंत के गुणों से बढ़ी यह शोक की आग शीघ्र ही मुझे जला देगी।

English meaning

Born of the pain of love and swelled by the qualities of spring, this fire of grief will soon burn me up.

33 4.1.33

अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥

apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati ||

हिंदी अर्थ

अपनी प्रिया को न देखते हुए और इन सुंदर वृक्षों को देखते हुए मेरे भीतर उत्पन्न यह प्रेम और बढ़ जाएगा।

English meaning

Not seeing my beloved and seeing these lovely trees, this love born within me will grow still greater.

34 4.1.34

अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥

adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ ||

हिंदी अर्थ

अदृश्य वैदेही मेरा शोक बढ़ा रही है, और दिखाई देता वसंत ठंडी हवा का सुख भी बिगाड़ रहा है।

English meaning

Vaidehi, unseen, increases my grief, and spring, seen, spoils even the comfort of the cool breeze.

35 4.1.35

मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥

māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, आज वसंत वनों की क्रूर वायु हिरण जैसी आँखों वाली के लिए चिंता और शोक से दबे मुझे पीड़ा दे रही है।

English meaning

Today the cruel wind of the spring woods torments me, Saumitri, overpowered by anxiety and grief for the fawn-eyed one.

36 4.1.36

अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥

amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva ||

हिंदी अर्थ

ये मोर इधर-उधर नाचते हुए शोभा पा रहे हैं, उनके पंख हवा से उड़ते हुए स्फटिक के झरोखों जैसे लगते हैं।

English meaning

These peacocks shine, dancing here and there, with their wings tossed by the wind like crystal windows.

37 4.1.37

शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥

śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ ||

हिंदी अर्थ

मोरनियों से घिरे, मद से मतवाले ये प्रेम से पहले ही घिरे मेरे प्रेम को और बढ़ा रहे हैं।

English meaning

Surrounded by peahens, intoxicated with passion, they increase the love of one already overwhelmed by love.

38 4.1.38

पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥

paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो, प्रेम से पीड़ित यह मोरनी पर्वत की ढलान पर नाचते अपने साथी के पास नाच रही है।

English meaning

See, Lakshmana, this peahen, stricken with love, dancing near her mate as he dances on the mountain slope.

39 4.1.39

तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥

tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva ||

हिंदी अर्थ

और प्रेम से भरा मोर अपने सुंदर पंख फैलाकर उसकी ओर दौड़ता है, मानो अपनी आवाज से मुझ पर हँस रहा हो।

English meaning

And the peacock, filled with love, runs to her, spreading his lovely wings, as if laughing at me with his cries.

40 4.1.40

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥

mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही मोर की प्रिया को वन में किसी राक्षस ने नहीं हरा। इसीलिए वह सुंदर वनों में अपनी प्रिया के साथ नाच रहा है।

English meaning

Surely the peacock's beloved was not carried off by a rakshasa in the forest. That is why he dances with his love in the lovely woods.

41 4.1.41

मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥

mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike ||

हिंदी अर्थ

परंतु मेरे लिए फूलों के महीने में उसके बिना रहना असहनीय है। हे लक्ष्मण, देखो, पशु योनि में जन्मे प्राणियों में भी कैसा प्रेम है कि यह मोरनी प्रेमवश अपने पास के साथी में आनंद ले रही है।

English meaning

But for me, living without her in the month of flowers is unbearable. See, Lakshmana, the love that exists even among creatures born as animals, that this peahen out of love delights in her mate beside her.

42 4.1.42

मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥

māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet ||

हिंदी अर्थ

इसी प्रकार विशाल नेत्रों वाली जानकी भी उत्सुक होकर प्रेम से प्रेरित होकर मेरे पास आती, यदि उसका हरण न हुआ होता।

English meaning

So too the wide-eyed Janaki, all eager, would come to me moved by love, if she had not been carried off.

43 4.1.43

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो, शीत ऋतु के अंत में फूलों से लदे वनों के फूल मेरे लिए निष्फल हो गए हैं।

English meaning

See, Lakshmana, the flowers of the woods heavy with blossom at the end of winter have become fruitless for me.

44 4.1.44

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

वृक्षों के अत्यंत सुंदर फूल भी भौंरों के झुंडों के साथ निष्फल होकर पृथ्वी पर गिर रहे हैं।

English meaning

Even the lovely flowers of the trees, in their great beauty, fall fruitlessly to the earth together with swarms of bees.

45 4.1.45

नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥

nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न पक्षी झुंडों में मधुर स्वर में गा रहे हैं, मानो एक-दूसरे को बुला रहे हों, और मुझे प्रेम से पागल कर रहे हैं।

English meaning

The joyful birds sing sweetly in flocks, as if calling to one another, driving me mad with love.

46 4.1.46

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

यदि वहाँ भी वसंत है जहाँ मेरी प्रिया रहती है, तो निश्चय ही पराधीन सीता भी मेरी तरह शोक कर रही होगी।

English meaning

If it is spring there too, where my beloved lives, surely Sita, in the power of another, grieves as I do.

47 4.1.47

नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥

nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही वसंत उस स्थान को नहीं छूता जहाँ वह है। नीलकमल जैसी आँखों वाली वह मेरे बिना कैसे जी सकेगी?

English meaning

Surely spring does not touch the place where she is. How could the dark-lotus-eyed one live without me?

48 4.1.48

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ ||

हिंदी अर्थ

या यदि वसंत वहाँ है जहाँ मेरी प्रिया है, तो दूसरों द्वारा धमकाई जाती वह सुंदर नितंबों वाली क्या करेगी?

English meaning

Or if spring is there where my beloved is, what will the fair-hipped one do, reviled by others?

49 4.1.49

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam ||

हिंदी अर्थ

कमल की पंखुड़ियों जैसी आँखों और कोमल वाणी वाली वह युवती वसंत आने पर निश्चय ही प्राण त्याग देगी।

English meaning

The youthful one, with eyes like lotus petals and gentle words, will surely give up her life when spring comes.

50 4.1.50

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā ||

हिंदी अर्थ

मेरे हृदय में दृढ़ता से यह विचार घूम रहा है कि मुझसे बिछुड़ी साध्वी सीता जीवित नहीं रह सकेगी।

English meaning

The thought turns firmly in my heart that the virtuous Sita, separated from me, cannot go on living.

51 4.1.51

मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।
ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥

mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ ||

हिंदी अर्थ

वैदेही का हृदय सच में मुझमें लगा है, और मेरा हृदय भी हर प्रकार से सीता में लगा है।

English meaning

Vaidehi's heart is truly set on me, and my heart is set on Sita in every way.

52 4.1.52

एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥

eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama ||

हिंदी अर्थ

फूलों की सुगंध लिए, स्पर्श में सुखद और शीतल यह वायु अपनी प्रिया को याद करते हुए मुझे आग जैसी लगती है।

English meaning

This flower-bearing wind, pleasant to the touch and cool, is like fire to me as I think of my beloved.

53 4.1.53

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।
मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama ||

हिंदी अर्थ

जिस वायु को मैं सीता के साथ रहते सदा सुखद मानता था, वही अब सीता के बिना मेरा शोक बढ़ाती है।

English meaning

The wind I always thought pleasant when I was with Sita now increases my grief without Sita.

54 4.1.54

तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥

tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati ||

हिंदी अर्थ

वह कौआ, जो उसके हरण के समय चिल्लाया था, अब वृक्ष पर बैठकर प्रसन्नता से काँव-काँव कर रहा है।

English meaning

The crow, the bird that cried out then when she was taken, now perched in a tree, caws joyfully.

55 4.1.55

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati ||

हिंदी अर्थ

यह पक्षी तब वैदेही का संदेशवाहक था। यह पक्षी मुझे उस विशाल नेत्रों वाली के पास ले जाएगा।

English meaning

This bird was Vaidehi's messenger then. This bird will lead me to the side of the wide-eyed one.

56 4.1.56

शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥

śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, फूले हुए वृक्षों में कूजते पक्षियों का वन में गूँजता गीत सुनो, जो मेरे प्रेम को बढ़ा रहा है।

English meaning

Listen, Lakshmana, to the song in the forest of birds calling in the flowering trees, which heightens my passion.

57 4.1.57

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।
षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām ||

हिंदी अर्थ

वह भौंरा हवा से उड़ी इस तिलक की मंजरी की ओर अचानक उड़ता है, जैसे प्रेमी मद से विचलित प्रिया की ओर।

English meaning

That bee suddenly flies to this tilaka blossom tossed by the wind, as a lover to his beloved tossed by passion.

58 4.1.58

कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥

kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रेमियों का शोक बहुत बढ़ाने वाला यह अशोक हवा से उछलते अपने गुच्छों से मानो मुझे धमकाता खड़ा है।

English meaning

This ashoka, which greatly increases the sorrow of lovers, stands as if threatening me with its clusters tossed by the wind.

59 4.1.59

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, फूलों से लदे ये आम के वृक्ष सुगंधित लेप लगाए, प्रेम से उमंगते मन वाले पुरुषों जैसे दिखते हैं।

English meaning

These mango trees in blossom, Lakshmana, look like men anointed with perfume, their minds swelling with passion.

60 4.1.60

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, हे नरशार्दूल, देखो, पंपा की विचित्र वन पंक्तियों में किन्नर इधर-उधर घूम रहे हैं।

English meaning

Saumitri, tiger among men, see the kinnaras wandering here and there among the varied forest rows of Pampa.

61 4.1.61

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो, मधुर सुगंध वाले ये कमल जल पर हर ओर उगते सूर्य की तरह चमक रहे हैं।

English meaning

See, Lakshmana, these sweet-scented lotuses shining everywhere on the water like the young sun.

62 4.1.62

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā ||

हिंदी अर्थ

स्वच्छ जल वाली, कमलों और नीलकमलों से भरी, हंसों और कारंडवों से युक्त, सौगंधिक फूलों वाली यह पंपा।

English meaning

This Pampa with clear water, full of lotuses and blue lilies, crowded with swans and karandava ducks, rich in saugandhika flowers.

63 4.1.63

जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।
पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥

jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā ||

हिंदी अर्थ

उगते सूर्य जैसे, भौंरों द्वारा छुए गए केसरों वाले कमलों से जल पर चारों ओर ढकी पंपा शोभा पा रही है।

English meaning

Pampa shines, covered all around on the water by lotuses like the young sun, their filaments brushed by bees.

64 4.1.64

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥

cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

सदा चकवों से भरी, झरनों के बीच सुंदर उपवनों वाली वह जल की खोज में आते हाथियों और हिरणों के झुंडों से शोभा पाती है।

English meaning

Always full of chakravaka birds, with lovely groves along its streams, it shines with herds of elephants and deer seeking water.

65 4.1.65

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, निर्मल जल पर हवा से उठी लहरों से टकराते कमल हिलते हुए शोभा पा रहे हैं।

English meaning

On the clear water, struck by waves driven by the wind, the lotuses shine as they are buffeted, Lakshmana.

66 4.1.66

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate ||

हिंदी अर्थ

कमलपत्र जैसी विशाल आँखों वाली, सदा कमलों से प्रेम करने वाली वैदेही को देखे बिना मुझे जीवन अच्छा नहीं लगता।

English meaning

Without seeing Vaidehi, with her wide lotus-petal eyes, who always loved lotuses, life gives me no pleasure.

67 4.1.67

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm ||

हिंदी अर्थ

अहो, प्रेम की कुटिलता, जो उस कल्याणी, अत्यंत मधुरभाषिणी को याद दिला रही है, यद्यपि वह चली गई है और उसे पाना कठिन है।

English meaning

Ah, the perversity of love, which makes me remember the gracious one, so sweet of speech, though she is gone and hard to reach.

68 4.1.68

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं अपने ऊपर आए प्रेम को सह सकता था, यदि फूले हुए वृक्षों वाला वसंत मुझ पर फिर प्रहार न करता।

English meaning

I could bear the love that has come upon me, if spring with its flowering trees did not strike me again.

69 4.1.69

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā ||

हिंदी अर्थ

जो चीजें उसके साथ रहते मुझे सुंदर लगती थीं, वही उसके बिना मुझे असुंदर लगती हैं।

English meaning

The very things that were delightful to me when I was with her become joyless to me without her.

70 4.1.70

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, मेरी आँखें कमल की कलियों की पंखुड़ियों को देखना चाहती हैं, क्योंकि वे सीता की पलकों जैसी हैं।

English meaning

My eyes want to see the petals of the lotus buds, Lakshmana, for they are like the lids of Sita's eyes.

71 4.1.71

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।
निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ ||

हिंदी अर्थ

कमल के केसरों से मिली और वृक्षों के बीच से निकली मनोहर वायु सीता की साँस की तरह बह रही है।

English meaning

Mingled with lotus filaments and coming out from among the trees, the charming wind blows like Sita's breath.

72 4.1.72

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, पंपा के दक्षिण में पर्वत की ढलान पर फूली हुई, अत्यंत सुंदर कर्णिकार की डाली को देखो।

English meaning

Saumitri, see on the mountain slope south of Pampa the flowering karnikara stem, most beautiful.

73 4.1.73

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam ||

हिंदी अर्थ

धातुओं से भली प्रकार सजा यह पर्वतराज वायु के वेग से उड़ी रंग-बिरंगी धूल उड़ा रहा है।

English meaning

This king of mountains, richly adorned with minerals, sends up coloured dust stirred by the force of the wind.

74 4.1.74

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥

giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, पर्वतीय ढलानें हर ओर पूरे खिले, बिना पत्तों के सुंदर किंशुक वृक्षों से मानो जल रही हैं।

English meaning

The mountain slopes, Saumitri, seem ablaze on every side with lovely leafless kimshuka trees in full bloom.

75 4.1.75

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥

pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ ||

हिंदी अर्थ

पंपा के तट पर पास-पास उगे, मधु की सुगंध वाले मालती और मल्लिका के झुरमुट और फूले हुए करवीर हैं।

English meaning

Growing on Pampa's shore, close together and honey-scented, are clumps of malati and mallika and flowering karaviras.

76 4.1.76

केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥

ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

पूरे खिले केतकी, सिंदुवार और वासंती, सुगंध से भरी माधवी और हर ओर कुंद की झाड़ियाँ हैं।

English meaning

Ketakis, sinduvaras and vasantis in full bloom, fragrant madhavis and kunda bushes everywhere.

77 4.1.77

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ।
नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ॥

ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ |
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā ||

हिंदी अर्थ

चिरबिल्व, महुआ, वंजुल और बकुल, चंपा, तिलक और नागवृक्ष पूरे खिले हैं, नीप, वरण और खजूर भी फूले हैं।

English meaning

Chiribilvas, madhukas, vanjulas and bakulas, champakas, tilakas and nagavrikshas in full bloom, nipas, varanas and kharjuras in flower.

78 4.1.78

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥

padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ ||

हिंदी अर्थ

पद्मक शोभा पा रहे हैं, और फूले हुए नील अशोक, और पर्वत की चोटियों पर सिंह की अयाल जैसे पीले लोध्र।

English meaning

Padmakas shine, and blue ashokas in flower, and lodhras on the mountain ridges, tawny as a lion's mane.

79-80 4.1.79-80

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ |
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ ||

हिंदी अर्थ

अंकोल और कुरंट, चूर्णक और पारिभद्रक, आम, पाटल और फूले हुए कोविदार, मुचुकुंद और अर्जुन पर्वत की ढलानों पर दिखाई देते हैं, केतक और उद्दालक, शिरीष, शीशम और धव भी।

English meaning

Ankolas and kurantas, churnakas and paribhadrakas, mangoes, patalis and kovidaras in flower, muchukundas and arjunas are seen on the mountain slopes, ketakas and uddalakas, shirishas, shimshupas and dhavas.

81 4.1.81

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ।
त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ॥

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā |
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā ||

हिंदी अर्थ

शाल्मली और किंशुक, लाल कुरवक, त्रिनिश, नक्तमाल, चंदन और स्यंदन वृक्ष।

English meaning

Shalmalis and kimshukas, red kuravakas, trinishas, naktamalas, sandal trees and syandanas.

82-83 4.1.82-83

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।
द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, यहाँ पंपा के अनेक सुंदर फूले हुए वृक्षों को देखो, जो फूलों वाले सिरों की लताओं से लिपटे हैं।

English meaning

See here, Saumitri, the many lovely flowering trees of Pampa, entwined by creepers with blossoming tips.

84 4.1.84

वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।
लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥

vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

लताएँ हवा से हिलती शाखाओं वाले इन पास के वृक्षों का वैसे ही अनुसरण कर रही हैं जैसे मतवाली सुंदर स्त्रियाँ।

English meaning

The creepers follow these nearby trees, whose branches are tossed by the wind, like lovely women intoxicated.

85 4.1.85

पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥

pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ ||

हिंदी अर्थ

वृक्ष से वृक्ष, पहाड़ से पहाड़, वन से वन जाती हुई वायु अनेक रसों का स्वाद लेती हुई मानो प्रसन्न होकर बह रही है।

English meaning

Going from tree to tree, from hill to hill, from wood to wood, the wind blows as if delighted, tasting many flavours.

86 4.1.86

केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥

kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

कुछ मधु की सुगंध वाले वृक्ष फूलों से भरे हैं। कुछ कलियों से ढके हुए काले रंग के दिखते हैं।

English meaning

Some honey-scented trees are full of flowers. Some, covered with buds, look dark in colour.

87 4.1.87

इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।
रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥

idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate ||

हिंदी अर्थ

'यह मीठा है, यह स्वादिष्ट है, यह पूरा खिला है,' इस प्रकार प्रेम से भरा भौंरा फूलों में ही खो जाता है।

English meaning

'This is sweet, this is tasty, this is in full bloom,' so the bee, full of passion, loses itself among the flowers.

88 4.1.88

निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥

nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau ||

हिंदी अर्थ

बैठकर और फिर उड़कर मधु का लोभी भौंरा पंपा के तट के वृक्षों में अचानक कहीं और चला जाता है।

English meaning

Settling and flying up again, the honey-greedy bee suddenly goes elsewhere among the trees on Pampa's shore.

89 4.1.89

इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।
स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥

iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva ||

हिंदी अर्थ

अपने आप गिरे फूलों के ढेरों से ढकी यह भूमि मानो बिछे हुए बिस्तरों से सुखद बना दी गई है।

English meaning

This ground, strewn with heaps of flowers that fell by themselves, is made comfortable as if spread with beds.

90 4.1.90

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, पर्वत की ढलानों पर बिखरे उन अनेक फूलों से पीले और लाल कालीन बन गए हैं।

English meaning

With those many flowers scattered on the mountain slopes, Saumitri, yellow and red carpets have been made.

91 4.1.91

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।
पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, देखो, शीत ऋतु के अंत में वृक्ष फूलों से भर गए हैं। फूलों के महीने में वृक्ष मानो होड़ में खिल रहे हैं।

English meaning

See, Saumitri, at winter's end the trees bursting into flower. In the month of flowers the trees seem to bloom as if in rivalry.

92 4.1.92

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।
कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, भौंरों से गूँजते, फूलों के मुकुट वाली शाखाओं वाले वृक्ष मानो एक-दूसरे को बुलाते हुए बहुत शोभा पा रहे हैं।

English meaning

The trees, echoing with bees, their branches crowned with flowers, seem to call to one another and shine greatly, Lakshmana.

93 4.1.93

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama ||

हिंदी अर्थ

यह कारंडव पक्षी सुंदर जल में डुबकी लगाकर अपनी साथी के साथ क्रीड़ा कर रहा है और मेरी लालसा जगा रहा है।

English meaning

This karandava bird, diving into the lovely water, sports with its mate, kindling my longing.

94 4.1.94

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥

mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि इस सरोवर का रूप मंदाकिनी के समान मनोहर है, इसलिए इसके सुंदर गुण संसार में उचित ही प्रसिद्ध हैं।

English meaning

Since this lake has a form as charming as the Mandakini's, its delightful qualities are rightly famed in the world.

95 4.1.95

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama ||

हिंदी अर्थ

हे रघुश्रेष्ठ, यदि वह साध्वी दिखाई दे जाए और यदि हम यहाँ रह सकें, तो मैं न इंद्रलोक चाहूँगा न अयोध्या।

English meaning

If that virtuous one could be seen, and if we could live here, I would not long for Shakra's world or for Ayodhya, best of the Raghus.

96 4.1.96

नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥

nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet ||

हिंदी अर्थ

ऐसे सुंदर घास के मैदानों में उसके साथ आनंद करते हुए मुझे न कोई चिंता होगी न किसी और चीज की इच्छा।

English meaning

Enjoying myself with her on such lovely grasslands, I would have no care and no longing for anything else.

97 4.1.97

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।
काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me ||

हिंदी अर्थ

सुंदर पत्तों और अनेक फूलों वाले ये वृक्ष प्रिया के बिना इस वन में मेरे मन में चिंता उत्पन्न कर रहे हैं।

English meaning

These trees with lovely leaves and many flowers rouse anxiety in me in this forest without my beloved.

98 4.1.98

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, शीतल जल और कमलों वाले, चकवों और कारंडवों से सेवित इस सरोवर को देखो।

English meaning

See, Saumitri, this lake with cool water and lotuses, haunted by chakravakas and frequented by karandavas.

99-100 4.1.99-100

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ।
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ |
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām ||

हिंदी अर्थ

प्लवों और क्रौंचों से भरी, बड़े पशुओं से सेवित पंपा कूजते पक्षियों से और भी शोभा पा रही है। अपनी युवा, चंद्रमुखी, कमलनयनी प्रिया को याद करते हुए अनेक प्रसन्न पक्षी मानो मेरा प्रेम भड़का रहे हैं।

English meaning

Full of plavas and cranes, frequented by great beasts, Pampa shines all the more with calling birds. The many joyful birds seem to kindle my love as I remember my youthful, moon-faced, lotus-eyed beloved.

101 4.1.101

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ।
व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ॥

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam |
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ ||

हिंदी अर्थ

विचित्र ढलानों पर हिरणियों के साथ हिरणों को देखो। इधर-उधर घूमते हुए वे हिरण जैसी आँखों वाली वैदेही से बिछुड़े मेरे मन को मानो पीड़ा दे रहे हैं।

English meaning

See on the varied slopes the stags with their does. Roaming here and there, they seem to pain my heart, separated as I am from fawn-eyed Vaidehi.

102 4.1.102

अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥

asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama ||

हिंदी अर्थ

यदि मैं प्रसन्न पक्षियों के झुंडों से भरी इस सुंदर ढलान पर अपनी प्रिया को देख सकूँ, तो मेरा कल्याण हो जाए।

English meaning

If I could see my beloved on this lovely slope full of joyful flocks of birds, then all would be well with me.

103 4.1.103

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, यदि सुंदर कटि वाली वैदेही मेरे साथ पंपा की सुखद वायु का आनंद ले सके, तो मैं निश्चय ही जीवित रहूँगा।

English meaning

I would surely live, Saumitri, if slender-waisted Vaidehi could enjoy with me the pleasant breeze of Pampa.

104 4.1.104

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, धन्य हैं वे जो कमलों और सौगंधिकों की सुगंध लिए, शुभ और शोक मिटाने वाली पंपा के उपवनों की वायु का आनंद लेते हैं।

English meaning

Fortunate are they, Lakshmana, who enjoy the breeze of Pampa's groves, carrying the scent of lotuses and saugandhikas, auspicious and destroying grief.

105 4.1.105

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā ||

हिंदी अर्थ

मुझसे बिछुड़ी, विवश मेरी युवा, कमलनयनी प्रिया जनकनंदिनी अपने प्राण कैसे धारण करती होगी?

English meaning

How does my beloved, youthful, lotus-eyed Janaka's daughter, separated from me and helpless, keep her life?

106 4.1.106

किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।
सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥

kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi ||

हिंदी अर्थ

सीता के पिता, धर्मज्ञ और सत्यवादी राजा जनक जब सभा में कुशल पूछेंगे, तब मैं उनसे क्या कहूँगा?

English meaning

What shall I say to King Janaka, Sita's father, who knows dharma and speaks the truth, when he asks after her welfare in the assembly?

107 4.1.107

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।
सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥

yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā ||

हिंदी अर्थ

मेरी प्रिया सीता कहाँ है, जो सन्मार्ग पर चलते हुए पिता द्वारा निकाले गए मुझ अभागे के पीछे वन में आई थी?

English meaning

Where is my beloved Sita, who keeping to the good path followed me, ill-fated as I am, into the forest when I was banished by my father?

108 4.1.108

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।
या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, उसके बिना दुखी मैं कैसे सहूँगा, जो राज्य से भ्रष्ट और निराश होने पर मेरे पीछे आई थी?

English meaning

How shall I, wretched without her, bear it, Lakshmana, she who followed me when I had fallen from the kingdom and lost heart?

109 4.1.109

तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।
अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥

taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama ||

हिंदी अर्थ

सुंदर तिरछी कमल जैसी आँखों वाला, सुगंधित, शुभ और निर्दोष उसका मुख न देखकर मेरा मन डूबता सा है।

English meaning

Not seeing her face, with its lovely curving lotus eyes, fragrant, auspicious and flawless, my heart seems to sink.

110 4.1.110

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, मुस्कान और हँसी से भरे, गुणयुक्त, मधुर और हितकारी वैदेही के अनुपम वचन मैं कब सुनूँगा?

English meaning

When shall I hear Vaidehi's peerless words, Lakshmana, sweet and kind, full of virtue, mingled with smiles and laughter?

111 4.1.111

प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥

prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

वन में कष्ट पाकर भी वह युवा साध्वी प्रेम से दुर्बल मुझसे ऐसे मधुर बोलती थी मानो उसका दुख मिट गया हो और वह प्रसन्न हो।

English meaning

Though she met hardship in the forest, the youthful, virtuous one spoke kindly to me, worn down by love, as if her sorrow were gone and she were happy.

112 4.1.112

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm ||

हिंदी अर्थ

हे राजकुमार, अयोध्या में जब मनस्विनी कौसल्या पूछेंगी, 'मेरी बहू कहाँ है?', तब मैं उनसे क्या और कैसे कहूँगा?

English meaning

What shall I say to Kausalya in Ayodhya, prince, when the proud lady asks, 'Where is my daughter-in-law?' And how?

113 4.1.113

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, जाओ और भाई से प्रेम करने वाले भरत से मिलो। मैं जनकनंदिनी के बिना जीवित नहीं रह सकता।

English meaning

Go, Lakshmana, and see Bharata, who loves his brother. I cannot live without Janaka's daughter.

114 4.1.114

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam ||

हिंदी अर्थ

अनाथ की तरह विलाप करते महात्मा राम से उनके भाई लक्ष्मण ने उचित और अटल वचन कहे:

English meaning

To great-souled Rama, lamenting like one without a protector, his brother Lakshmana spoke fitting and unfailing words:

115 4.1.115

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām ||

हिंदी अर्थ

हे राम, धैर्य रखिए, आपका कल्याण हो। हे पुरुषोत्तम, शोक मत कीजिए। आप जैसे निर्मल आत्मा वालों की बुद्धि इस प्रकार मंद नहीं होती।

English meaning

Hold firm, Rama, bless you. Do not grieve, best of men. The minds of those as pure as you do not grow dull like this.

116 4.1.116

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate ||

हिंदी अर्थ

वियोग से उत्पन्न दुख को याद करके प्रिय व्यक्ति के प्रति आसक्ति छोड़िए। तेल के अत्यधिक लिपटने से भीगी बत्ती भी जल जाती है।

English meaning

Remembering the sorrow born of separation, let go of your attachment to the beloved. Even a wet wick burns from too close an embrace of oil.

117 4.1.117

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।
सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, चाहे वह पाताल चला जाए, या उससे भी आगे, रावण किसी प्रकार जीवित नहीं बचेगा।

English meaning

Even if he goes to the underworld, or further still, Ravana will in no way survive, Raghava.

118 4.1.118

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥

pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati ||

हिंदी अर्थ

पहले उस पापी राक्षस का समाचार पा लें। फिर वह या तो सीता को छोड़ देगा या मृत्यु को प्राप्त होगा।

English meaning

Let us first get news of that wicked rakshasa. Then he will either give up Sita or meet his death.

119 4.1.119

यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥

yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm ||

हिंदी अर्थ

यदि रावण सीता के साथ दिति के गर्भ में भी चला जाए, तो वहाँ भी मैं उसे मारूँगा, यदि वह मैथिली को नहीं लौटाता।

English meaning

Even if Ravana goes with Sita into Diti's womb, I will kill him there too, if he does not give back Maithili.

120 4.1.120

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate ||

हिंदी अर्थ

हे आर्य, अपना धैर्य फिर पाइए और यह दीन मनोदशा छोड़िए। जो खो गया है, वह बिना प्रयत्न के वापस नहीं मिलता।

English meaning

Regain your composure, noble brother, and give up this wretched frame of mind. What is lost is not regained by those who make no effort.

121 4.1.121

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥

utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham ||

हिंदी अर्थ

हे आर्य, उत्साह बलवान है। उत्साह से बड़ा कोई बल नहीं। उत्साही के लिए इस संसार में कुछ भी दुर्लभ नहीं।

English meaning

Energy is powerful, noble brother. There is no strength greater than energy. For one with energy nothing in this world is hard to gain.

122 4.1.122

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi ||

हिंदी अर्थ

उत्साही पुरुष अपने कार्यों में हिम्मत नहीं हारते। केवल उत्साह का सहारा लेकर हम सीता को फिर पा लेंगे।

English meaning

Men of energy do not lose heart in their tasks. Relying on energy alone, we shall win back Sita.

123 4.1.123

त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥

tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase ||

हिंदी अर्थ

प्रेम के वश में रहना छोड़िए और शोक को पीछे रखिए। आप अपने महात्मा और कृतार्थ स्वरूप को पहचान नहीं रहे।

English meaning

Give up being ruled by longing, and put grief behind you. You do not recognise your own self, great-souled and accomplished.

124 4.1.124

एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥

evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार जगाए जाने पर शोक से आहत मन वाले राम ने शोक और मोह छोड़कर धैर्य धारण किया।

English meaning

Awakened thus, Rama, whose mind had been struck by grief, gave up grief and bewilderment and regained his courage.

125 4.1.125

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām ||

हिंदी अर्थ

अब शांत होकर अकल्पनीय पराक्रम वाले राम सुंदर, झूमते वृक्षों वाली मनोहर पंपा से आगे बढ़े।

English meaning

Calm now, Rama of unimaginable valour passed beyond lovely Pampa with its delightful, swaying trees.

126 4.1.126

निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।
उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥

nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe ||

हिंदी अर्थ

पूरे वन, उसके झरनों और गुफाओं पर शीघ्र दृष्टि डालकर व्याकुल मन वाले, दुख से आहत महात्मा लक्ष्मण के साथ विचार करके चल पड़े।

English meaning

Looking quickly over the whole forest, its waterfalls and caves, the great-souled one, troubled in mind and struck by sorrow, considered with Lakshmana and set out.

127 4.1.127

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva ||

हिंदी अर्थ

जब मतवाले हाथी की चाल से चलते राघव आगे बढ़े, तब शांत मन वाले, सावधान महात्मा लक्ष्मण धर्म और बल से उनकी रक्षा करते रहे।

English meaning

As Raghava went on, walking with the grace of a rutting elephant, the great-souled Lakshmana, calm in mind and watchful, guarded him with dharma and with strength.

128 4.1.128

तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit ||

हिंदी अर्थ

ऋष्यमूक के पास घूमते हुए वानरों के वेगवान स्वामी ने अद्भुत रूप वाले उन दोनों को देखा, और इतना डर गया कि बिल्कुल हिल भी न सका।

English meaning

Roaming near Rishyamuka, the swift lord of the monkeys saw the two of wondrous appearance, and was so frightened he could not move at all.

129 4.1.129

स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥

sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ ||

हिंदी अर्थ

हाथियों की तरह धीरे चलते उन दोनों को वहाँ घूमते देखकर वह महात्मा वानर गहरे विषाद में पड़ गया, चिंता से घिरा और भय के भार में डूबा।

English meaning

Seeing those two wandering there, walking slowly like elephants, the great-souled monkey fell into deep dejection, overcome by anxiety and sunk under a weight of fear.

130 4.1.130

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau ||

हिंदी अर्थ

उन दोनों महाबली राघव और लक्ष्मण को देखकर डरे हुए वानर उस पवित्र, सुखद, शरण देने वाले आश्रम में चले गए, जो सदा वानरों से सेवित था।

English meaning

Seeing the two mighty ones, Raghava and Lakshmana, the frightened monkeys went into that holy, pleasant hermitage of refuge, always frequented by monkeys.

Next sarga · Kishkindha Kanda 2Sugriva Takes FrightFrom Rishyamukha Sugriva sees two armed men and fears Vali has sent them. He sends Hanuman to find out who they are.

Characters in this sarga

All characters