Skip to content
Bala Kanda Sarga 74 of 77 25 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 74

Parashurama Appears

बालकांड, सर्ग 74: परशुराम का आगमन

Vishwamitra leaves for the Himalayas and the wedding party sets out for Ayodhya. On the road, ill omens appear and Parashurama, destroyer of warrior kings, blocks their way.

विश्वामित्र हिमालय चले जाते हैं और बारात अयोध्या के लिए चलती है। मार्ग में अपशकुन होते हैं और क्षत्रियों के संहारक परशुराम रास्ता रोक लेते हैं।

1 1.74.1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः ।
आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ।
आशीर्भिः पूरयित्वा च कुमारांश्च सराघवान् ॥

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
āpṛṣṭvā tau ca rājānau jagāmottaraparvatam |
āśīrbhiḥ pūrayitvā ca kumārāṃśca sarāghavān ||

हिंदी अर्थ

रात बीतने पर महामुनि विश्वामित्र दोनों राजाओं से विदा लेकर, राजकुमारों और राघवों को आशीर्वाद देकर उत्तर के पर्वत पर चले गए।

English meaning

When the night had passed, the great sage Vishvamitra took leave of the two kings, blessed the princes and the Raghavas, and went to the northern mountain.

2 1.74.2

विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
आपृष्ट्वाऽथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥

viśvāmitre gate rājā vaidehaṃ mithilādhipam |
āpṛṣṭvā'tha jagāmāśu rājā daśarathaḥ purīm ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र के जाने पर राजा दशरथ विदेहराज मिथिलाधिपति से विदा लेकर शीघ्र अपने नगर की ओर चले।

English meaning

When Vishvamitra had gone, King Dasharatha took leave of the king of Videha, lord of Mithila, and set out quickly for his city.

3 1.74.3

गच्छन्तं तं तु राजानमन्वगच्छन्नराधिपः ।
अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु ॥

gacchantaṃ taṃ tu rājānamanvagacchannarādhipaḥ |
atha rājā videhānāṃ dadau kanyādhanaṃ bahu ||

हिंदी अर्थ

नरेश ने जाते हुए राजा का साथ दिया, और विदेहराज ने अपनी पुत्रियों के लिए बहुत सा धन दहेज में दिया।

English meaning

The lord of men accompanied the departing king, and the king of Videha gave great wealth as his daughters' dowry.

4-5 1.74.4-5

गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ।
कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च ।
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।
ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ॥

gavāṃ śatasahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ |
kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyaṃbarāṇi ca |
hastyaśvarathapādātaṃ divyarūpaṃ svalaṅkṛtam |
dadau kanyāpitā tāsāṃ dāsīdāsamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

कन्याओं के पिता मिथिलेश्वर ने लाखों गायें, उत्तम कंबल, करोड़ों रेशमी और सूती वस्त्र, दिव्य दिखने वाले और सुसज्जित हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिक, और उनके लिए उत्तम दासियाँ और दास दिए।

English meaning

The lord of Mithila, the girls' father, gave many hundreds of thousands of cows, the finest blankets, ten million garments of silk and cloth, elephants, horses, chariots and foot soldiers, divine looking and well adorned, and the finest maids and servants for them.

6 1.74.6

हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ।
ददौ परमसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ॥

hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca |
dadau paramasaṃhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत प्रसन्न होकर उन्होंने चाँदी, सोना, मोती और मूँगे का अनुपम दहेज दिया।

English meaning

Overjoyed, he gave a matchless dowry of silver, gold, pearls and coral.

7 1.74.7

दत्त्वा बहु धनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ।
प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ॥

dattvā bahu dhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam |
praviveśa svanilayaṃ mithilāṃ mithileśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

बहुत धन देकर और राजा से विदा लेकर मिथिलेश्वर मिथिला में अपने महल में चले गए।

English meaning

Having given much wealth and taken leave of the king, the lord of Mithila entered his own palace in Mithila.

8 1.74.8

राजाऽप्ययोध्याधिपतिस्सह पुत्रैर्महात्मभिः ।
ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ॥

rājā'pyayodhyādhipatissaha putrairmahātmabhiḥ |
ṛṣīn sarvān puraskṛtya jagāma sabalānugaḥ ||

हिंदी अर्थ

अयोध्यापति भी अपने महात्मा पुत्रों के साथ, सब ऋषियों को आगे करके, सेना सहित चल पड़े।

English meaning

The king of Ayodhya too set out with his great souled sons, with all the sages before him, followed by his army.

9 1.74.9

गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम् ।
घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्ततः ॥

gacchantaṃ taṃ naravyāghraṃ sarṣisaṅghaṃ sarāghavam |
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatastataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वे पुरुषव्याघ्र ऋषिगणों और राघवों के साथ जा रहे थे, तब चारों ओर पक्षी भयानक स्वर में बोलने लगे।

English meaning

As that tiger among men went with the hosts of sages and the Raghavas, birds on every side uttered terrible cries.

10 1.74.10

भौमाश्चैव मृगा स्सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ।
तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत ॥

bhaumāścaiva mṛgā ssarve gacchanti sma pradakṣiṇam |
tān dṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata ||

हिंदी अर्थ

और भूमि के सब पशु दाहिनी ओर से जाने लगे। उन्हें देखकर राजशार्दूल ने वसिष्ठ से पूछा:

English meaning

And all the beasts on the ground passed by on the right. Seeing them, the tiger among kings asked Vasishtha:

11 1.74.11

असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः ।
किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥

asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāścāpi pradakṣiṇāḥ |
kimidaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati ||

हिंदी अर्थ

पक्षी अशुभ और भयानक हैं, फिर भी पशु दाहिनी ओर से जा रहे हैं। यह क्या है जो मेरा हृदय काँप रहा है? मेरा मन उदास हो रहा है।

English meaning

The birds are inauspicious and terrible, yet the beasts pass on the right. What is this that makes my heart tremble? My mind sinks.

12 1.74.12

राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ।
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम् ॥

rājño daśarathasyaitacchrutvā vākyaṃ mahānṛṣiḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatāmasya yatphalam ||

हिंदी अर्थ

राजा दशरथ के वचन सुनकर महर्षि ने मधुर वाणी में कहा: इसका फल सुनिए।

English meaning

Hearing King Dasharatha's words, the great sage said sweetly: Hear what this means.

13 1.74.13

उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ।
मृगाः प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम् ॥

upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāccyutam |
mṛgāḥ praśamayantyete santāpastyajyatāmayam ||

हिंदी अर्थ

पक्षियों के मुख से निकला संकेत बताता है कि आकाश से भयानक भय आ रहा है; पर ये पशु उसे शांत कर देते हैं। यह चिंता छोड़ दीजिए।

English meaning

A terrible danger from heaven is at hand, as the birds' cries tell; but these beasts calm it. Give up this anxiety.

14 1.74.14

तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह ।
कम्पयन् पृथिवीं सर्वां पातयंश्च द्रुमांच्छुभान् ॥

teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādurbabhūva ha |
kampayan pṛthivīṃ sarvāṃ pātayaṃśca drumāṃcchubhān ||

हिंदी अर्थ

जब वे बात कर रहे थे, तभी एक आँधी उठी, जिसने पूरी पृथ्वी को हिला दिया और सुंदर वृक्षों को गिरा दिया।

English meaning

As they were speaking, a wind arose, shaking the whole earth and bringing down fine trees.

15 1.74.15

तमसा संवृतस्सूर्य स्सर्वा न प्रबभुर्दिश ।
भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम् ॥

tamasā saṃvṛtassūrya ssarvā na prababhurdiśa |
bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍhamiva tadbalam ||

हिंदी अर्थ

सूर्य अंधकार से ढक गया, दिशाएँ प्रकाशहीन हो गईं, और सब कुछ राख से ढक गया; पूरी सेना मानो मूर्छित हो गई।

English meaning

The sun was covered in darkness, the directions did not shine, and everything was covered with ash; the whole army seemed bewildered.

16 1.74.16

वसिष्ठश्चर्षयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।
संसज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम् ॥

vasiṣṭhaścarṣayaścānye rājā ca sasutastadā |
saṃsajñā iva tatrāsan sarvamanyadvicetanam ||

हिंदी अर्थ

केवल वसिष्ठ और अन्य ऋषि, और पुत्रों सहित राजा सचेत रहे; बाकी सब अचेत हो गए।

English meaning

Only Vasishtha and the other sages, and the king with his sons, kept their senses; all the rest were unconscious.

17-20 1.74.17-20

तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः ।
ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम् ।
भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम् ।
कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम् ।
ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ।
स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम् ॥

tasmiṃstamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ |
dadarśa bhīmasaṅkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam |
bhārgavaṃ jāmadagnyaṃ taṃ rājarājavimardinam |
kailāsamiva durdharṣaṃ kālāgnimiva dussaham |
jvalaṃtamiva tejobhirdurnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ |
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanurvidyudgaṇopamam |
pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā śivam ||

हिंदी अर्थ

उस भयानक अंधकार में राख से ढकी सी उस सेना ने जटाजूट धारी एक भयंकर रूप देखा: जमदग्नि के पुत्र भार्गव, राजाओं का संहार करने वाले, कैलास के समान अजेय, प्रलयाग्नि के समान असह्य, तेज से जलते हुए और साधारण लोगों के लिए देखने में कठिन, कंधे पर परशु रखे, बिजलियों के समूह जैसा धनुष और उत्तम बाण लिए, त्रिपुर का नाश करने वाले शिव के समान।

English meaning

In that terrible darkness, the army, as if covered in ash, saw a fearsome figure with matted locks: Bhargava, son of Jamadagni, crusher of kings, unassailable like Kailasa, unbearable like the fire of doomsday, blazing with radiance and hard for ordinary men to look upon, with an axe on his shoulder and a bow like a mass of lightning, holding a fine arrow, like Shiva the destroyer of Tripura.

21 1.74.21

तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः ।
सङ्गता मुनयस्सर्वे सञ्जजल्पुरथो मिथः ॥

taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṅkāśaṃ jvalantamiva pāvakam |
vasiṣṭhapramukhā viprā japahomaparāyaṇāḥ |
saṅgatā munayassarve sañjajalpuratho mithaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें अग्नि के समान जलते, भयंकर रूप में देखकर जप और होम में लगे वसिष्ठ आदि सब ब्राह्मण मुनि एकत्र होकर आपस में बात करने लगे:

English meaning

Seeing him, fearsome and blazing like fire, the brahmins led by Vasishtha, devoted to prayer and offering, all the sages gathered and talked among themselves:

22-23 1.74.22-23

कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ।
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः ।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥

kaccitpitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati |
pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyurgatajvaraḥ |
kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalvasya cikīrṣitam ||

हिंदी अर्थ

पिता के वध से क्रुद्ध होकर कहीं वे फिर क्षत्रियों का नाश तो नहीं करेंगे? एक बार क्षत्रियों का संहार करके उनका क्रोध और संताप शांत हो चुका है। निश्चय ही वे फिर क्षत्रियों का नाश नहीं करना चाहते।

English meaning

Surely, angered by his father's killing, he will not wipe out the kshatriyas again? Having once destroyed the kshatriyas, his anger and fever are gone. Surely he does not mean to destroy the kshatriyas again.

24 1.74.24

एवमुक्त्वाऽर्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम् ।
ऋषयो राम रामेति वचो मधुरमब्रुवन् ॥

evamuktvā'rghyamādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam |
ṛṣayo rāma rāmeti vaco madhuramabruvan ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर ऋषियों ने अर्घ्य लेकर भयंकर भार्गव से मधुर स्वर में कहा: राम, राम।

English meaning

Saying this, the sages took the guest offering and spoke sweetly to the fearsome Bhargava: Rama, Rama.

25 1.74.25

प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान् ।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥

pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣidattāṃ pratāpavān |
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo'bhyabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

ऋषियों की दी पूजा स्वीकार करके प्रतापी जामदग्न्य राम ने दशरथपुत्र राम से कहा:

English meaning

Accepting the worship offered by the sages, the mighty Rama, son of Jamadagni, spoke to Rama, son of Dasharatha:

Next sarga · Bala Kanda 75The Challenge of Vishnu's BowIgnoring Dasharatha's pleas, Parashurama tells Rama that Shiva's bow was already weakened. He holds out the bow of Vishnu and challenges Rama to string it and…

Characters in this sarga

All characters