Skip to content
Bala Kanda Sarga 75 of 77 28 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 75

The Challenge of Vishnu's Bow

बालकांड, सर्ग 75: विष्णु धनुष की चुनौती

Ignoring Dasharatha's pleas, Parashurama tells Rama that Shiva's bow was already weakened. He holds out the bow of Vishnu and challenges Rama to string it and fight him.

दशरथ की विनती अनसुनी कर परशुराम राम से कहते हैं कि शिव का धनुष पहले से जीर्ण था। वे विष्णु का धनुष आगे कर राम को उसे चढ़ाने और युद्ध करने की चुनौती देते हैं।

1 1.75.1

राम दाशरथे राम वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम् ।
धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥

rāma dāśarathe rāma vīryaṃ te śrūyate'dbhutam |
dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam ||

हिंदी अर्थ

हे दशरथपुत्र राम, तुम्हारा पराक्रम अद्भुत सुना जाता है। मैंने धनुष के टूटने का पूरा वृत्तांत सुना है।

English meaning

Rama, son of Dasharatha, your valour is said to be wonderful. I have heard all about the breaking of the bow.

2 1.75.2

तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया ।
तच्छ्रुत्वाऽहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम् ॥

tadadbhutamacintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣastvayā |
tacchrutvā'hamanuprāpto dhanurgṛhyāparaṃ śubham ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारा वह धनुष तोड़ना अद्भुत और अचिंत्य था। यह सुनकर मैं एक और उत्तम धनुष लेकर आया हूँ।

English meaning

Your breaking of that bow was wonderful and beyond thought. Hearing of it, I have come, bringing another fine bow.

3 1.75.3

तदिदं घोरसङ्काशं जामदग्न्यं महद्धनुः ।
पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च ॥

tadidaṃ ghorasaṅkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ |
pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca ||

हिंदी अर्थ

यह जमदग्नि का विशाल और भयानक धनुष है। इसे बाण चढ़ाकर खींचो और अपना बल दिखाओ।

English meaning

Here is the great and fearsome bow of Jamadagni. Draw it with an arrow and show your strength.

4 1.75.4

तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे ।
द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यस्य राघव ॥

tadahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo'sya prapūraṇe |
dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyasya rāghava ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, इस धनुष को खींचने में तुम्हारा बल देखकर मैं तुम्हें, जिसका पराक्रम प्रशंसनीय है, द्वंद्व युद्ध दूँगा।

English meaning

Raghava, when I have seen your strength in drawing this bow, I will give you single combat, praiseworthy as your valour is.

5 1.75.5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा ।
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā daśarathastadā |
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalirvākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन सुनकर उदास मुख, दीन राजा दशरथ ने हाथ जोड़कर कहा:

English meaning

Hearing his words, King Dasharatha, his face downcast and wretched, joined his palms and said:

6 1.75.6

क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महायशाः ।
बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि ॥

kṣatraroṣātpraśāntastvaṃ brāhmaṇaśca mahāyaśāḥ |
bālānāṃ mama putrāṇāmabhayaṃ dātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

क्षत्रियों के प्रति आपका क्रोध शांत हो चुका है, और आप महायशस्वी ब्राह्मण हैं। कृपया मेरे बालक पुत्रों को अभय दीजिए।

English meaning

Your anger against the kshatriyas has been calmed, and you are a renowned brahmin. Please grant safety to my sons, who are only boys.

7 1.75.7

भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् ।
सहास्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि ॥

bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām |
sahāsrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavānasi ||

हिंदी अर्थ

स्वाध्याय और व्रत में लगे भार्गवों के कुल में जन्म लेकर आपने सहस्राक्ष को वचन देकर शस्त्र त्याग दिए थे।

English meaning

Born in the line of the Bhargavas, devoted to study and vows, you promised the thousand eyed one and laid down your weapons.

8 1.75.8

स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुन्धराम् ।
दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः ॥

sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kāśyapāya vasundharām |
dattvā vanamupāgamya mahendrakṛtaketanaḥ ||

हिंदी अर्थ

धर्मपरायण होकर आपने पृथ्वी कश्यप को दे दी, वन में जाकर महेंद्र पर्वत पर अपना निवास बनाया।

English meaning

Devoted to dharma, you gave the earth to Kashyapa, went to the forest and made your home on Mount Mahendra.

9 1.75.9

मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने ।
न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥

mama sarvavināśāya samprāptastvaṃ mahāmune |
na caikasmin hate rāme sarve jīvāmahe vayam ||

हिंदी अर्थ

हे महामुनि, आप मेरा सब कुछ नष्ट करने आए हैं। यदि अकेले राम मारे गए तो हम में से कोई जीवित नहीं रहेगा।

English meaning

Great sage, you have come to destroy all I have. If Rama alone is killed, none of us will live.

10 1.75.10

ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत ॥

bruvatyevaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |
anādṛtyaiva tadvākyaṃ rāmamevābhyabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

दशरथ के ऐसा कहने पर प्रतापी जामदग्न्य ने उनकी बात की उपेक्षा करके केवल राम से कहा:

English meaning

As Dasharatha spoke so, the mighty son of Jamadagni, disregarding his words, spoke only to Rama:

11 1.75.11

इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते ।
दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा ॥

ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute |
dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā ||

हिंदी अर्थ

ये दो श्रेष्ठ धनुष थे, दिव्य और संसार में प्रसिद्ध, दृढ़, बलशाली और प्रमुख, विश्वकर्मा द्वारा भलीभाँति बनाए गए।

English meaning

These were two excellent bows, divine and famous in the world, firm, strong and foremost, finely made by Vishvakarma.

12 1.75.12

अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे ।
त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया ॥

atisṛṣṭaṃ surairekaṃ tryambakāya yuyutsave |
tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yattvayā ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ काकुत्स्थ, एक देवताओं ने युद्ध की इच्छा रखने वाले त्र्यंबक को दिया था, त्रिपुर का नाश करने वाला, जिसे तुमने तोड़ दिया।

English meaning

One was given by the gods to Tryambaka when he wished to fight, the destroyer of Tripura, best of men, which you have broken, Kakutstha.

13 1.75.13

इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः ।
तदिदं वैष्णवं राम धनुः परमभास्वरम् ।
समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम् ॥

idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇordattaṃ surottamaiḥ |
tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma dhanuḥ paramabhāsvaram |
samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tvidam ||

हिंदी अर्थ

यह दूसरा, अजेय, श्रेष्ठ देवताओं ने विष्णु को दिया था। हे राम, यह विष्णु का अत्यंत तेजस्वी धनुष है, हे काकुत्स्थ, जो बल में रुद्र के धनुष के समान है।

English meaning

This second, invincible, was given to Vishnu by the best of gods. This, Rama, is the most brilliant bow of Vishnu, equal in strength to Rudra's bow, Kakutstha.

14 1.75.14

तदा तु देवतास्सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया ॥

tadā tu devatāssarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalanirīkṣayā ||

हिंदी अर्थ

तब सब देवताओं ने नीलकंठ और विष्णु के बल की तुलना जानने की इच्छा से पितामह से पूछा।

English meaning

Then all the gods asked the Grandsire, wishing to know the relative strength of the blue throated one and of Vishnu.

15 1.75.15

अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः ।
विरोधं जनयामास तयो स्सत्यवतां वरः ॥

abhiprāyaṃ tu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ |
virodhaṃ janayāmāsa tayo ssatyavatāṃ varaḥ ||

हिंदी अर्थ

देवताओं का अभिप्राय जानकर सत्यवादियों में श्रेष्ठ पितामह ने उन दोनों में विरोध उत्पन्न किया।

English meaning

Knowing the gods' intention, the Grandsire, best of the truthful, stirred up a quarrel between the two.

16 1.75.16

विरोधे च महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजिगीषुणोः ॥

virodhe ca mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca parasparajigīṣuṇoḥ ||

हिंदी अर्थ

उस विरोध में नीलकंठ और विष्णु के बीच, जो एक दूसरे को जीतना चाहते थे, रोंगटे खड़े कर देने वाला महायुद्ध हुआ।

English meaning

In that quarrel there was a great battle, making the hair stand on end, between the blue throated one and Vishnu, each seeking to defeat the other.

17 1.75.17

तदा तु जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम् ।
हुङ्कारेण महादेव स्तम्भितोऽथ त्रिलोचनः ॥

tadā tu jṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanurbhīmaparākramam |
huṅkāreṇa mahādeva stambhito'tha trilocanaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब शिव का भयंकर पराक्रम वाला धनुष शिथिल हो गया, और त्रिनेत्र महादेव एक हुंकार से स्तब्ध हो गए।

English meaning

Then Shiva's bow of terrible power was made slack, and the three eyed Mahadeva was held still by a roar.

18 1.75.18

देवैस्तदा समागम्य सर्षिसघै स्सचारणैः ।
याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ ॥

devaistadā samāgamya sarṣisaghai ssacāraṇaiḥ |
yācitau praśamaṃ tatra jagmatustau surottamau ||

हिंदी अर्थ

तब देवताओं ने ऋषिगणों और चारणों के साथ मिलकर प्रार्थना की, और दोनों श्रेष्ठ देवता शांत हो गए।

English meaning

Then the gods gathered with the hosts of sages and the charanas and begged them, and the two best of gods made peace.

19 1.75.19

जृम्भितं तद्धनुर्द्रृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः ।
अधिकं मेनिरे विष्णुं देवा स्सर्षिगणास्तदा ॥

jṛmbhitaṃ taddhanurdrṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ |
adhikaṃ menire viṣṇuṃ devā ssarṣigaṇāstadā ||

हिंदी अर्थ

विष्णु के पराक्रम से शिव के धनुष को शिथिल देखकर देवताओं और ऋषिगणों ने तब विष्णु को श्रेष्ठ माना।

English meaning

Seeing Shiva's bow made slack by Vishnu's power, the gods and the hosts of sages then held Vishnu to be the greater.

20 1.75.20

धनू रुद्रस्तु सङ्कृद्धो विदेहेषु महायशाः ।
देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम् ॥

dhanū rudrastu saṅkṛddho videheṣu mahāyaśāḥ |
devarātasya rājarṣerdadau haste sasāyakam ||

हिंदी अर्थ

महायशस्वी रुद्र ने क्रुद्ध होकर वह धनुष बाणों सहित विदेह के राजर्षि देवरात के हाथ में दे दिया।

English meaning

The renowned Rudra, angered, gave the bow with its arrows into the hands of the royal sage Devarata of Videha.

21 1.75.21

इदं च वैष्णवं राम धनुः परपुरञ्जयम् ।
ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णुः स न्यासमुत्तमम् ॥

idaṃ ca vaiṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapurañjayam |
ṛcīke bhārgave prādādviṣṇuḥ sa nyāsamuttamam ||

हिंदी अर्थ

और हे राम, शत्रुओं के नगर जीतने वाला यह विष्णु का धनुष विष्णु ने भृगुवंशी ऋचीक को उत्तम धरोहर के रूप में दिया।

English meaning

And this bow of Vishnu, Rama, conqueror of enemy cities, Vishnu gave to Richika of the Bhargavas as a precious trust.

22 1.75.22

ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः ।
पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः ॥

ṛcīkastu mahātejāḥ putrasyāpratikarmaṇaḥ |
piturmama dadau divyaṃ jamadagnermahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

महातेजस्वी ऋचीक ने वह दिव्य धनुष अपने पुत्र, अनुपम कर्मों वाले मेरे पिता महात्मा जमदग्नि को दिया।

English meaning

The radiant Richika gave the divine bow to his son, my father, the great souled Jamadagni of unrivalled deeds.

23 1.75.23

न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते ।
अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थितः ॥

nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite |
arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhimāsthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब तपोबल से संपन्न मेरे पिता ने शस्त्र रख दिए थे, तब अर्जुन ने नीच बुद्धि अपनाकर उनकी हत्या कर दी।

English meaning

When my father, rich in the power of penance, had laid down his weapons, Arjuna, taking to a base mind, brought about his death.

24-25 1.75.24-25

वधमप्रतिरूपं तु पितु श्शृत्वा सुदारुणम् ।
क्षत्रमुत्सादयन्रोषाज्जातं जातमनेकशः ।
पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।
यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ।
दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः ॥

vadhamapratirūpaṃ tu pitu śśṛtvā sudāruṇam |
kṣatramutsādayanroṣājjātaṃ jātamanekaśaḥ |
pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kāśyapāya mahātmane |
yajñasyānte tadā rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe |
dattvā mahendranilayastapobalasamanvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने पिता की भयानक और अनुचित मृत्यु सुनकर मैंने क्रोध में जितने क्षत्रिय जन्मे उनका बार बार नाश किया। हे राम, पूरी पृथ्वी जीतकर मैंने एक यज्ञ के अंत में पुण्यकर्मा महात्मा कश्यप को दक्षिणा में दे दी, और तपोबल से युक्त होकर महेंद्र पर्वत पर रहने लगा।

English meaning

Hearing of my father's dreadful and unfitting death, in anger I destroyed the kshatriyas again and again, as many as were born. Having won the whole earth, Rama, I gave it at the end of a sacrifice as the fee to the great souled Kashyapa of holy deeds, and, rich in the power of penance, made my home on Mahendra.

26 1.75.26

अद्यतूत्तमवीर्येण त्वया राम महाबल ।
श्रुतवान् धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागतः ॥

adyatūttamavīryeṇa tvayā rāma mahābala |
śrutavān dhanuṣo bhedaṃ tato'haṃ drutamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे महाबली राम, आज मैंने तुम उत्तम पराक्रमी द्वारा धनुष तोड़े जाने की बात सुनी, इसलिए मैं शीघ्र आया।

English meaning

Today, mighty Rama, I heard of the breaking of the bow by you of supreme valour, and so I came quickly.

27 1.75.27

तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम् ॥

tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam ||

हिंदी अर्थ

इसलिए हे राम, क्षत्रिय धर्म को आगे रखकर मेरे पिता और पितामह का यह महान वैष्णव धनुष, यह श्रेष्ठ धनुष ग्रहण करो।

English meaning

So, Rama, holding the duty of a kshatriya foremost, take this great bow of Vishnu, held by my father and grandfather, this finest of bows.

28 1.75.28

योजयस्व धनुश्श्रेष्ठे शरं परपुरञ्जयम् ।
यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः ॥

yojayasva dhanuśśreṣṭhe śaraṃ parapurañjayam |
yadi śaknoṣi kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ ||

हिंदी अर्थ

इस श्रेष्ठ धनुष पर शत्रुओं के नगर जीतने वाला बाण चढ़ाओ। हे काकुत्स्थ, यदि तुम ऐसा कर सको, तो मैं तुम्हें द्वंद्व युद्ध दूँगा।

English meaning

Fit to this best of bows an arrow that conquers enemy cities. If you can, Kakutstha, then I will give you single combat.

Next sarga · Bala Kanda 76Parashurama YieldsRama takes the bow, strings it and sets an arrow. Recognising Vishnu in him, Parashurama gives up the worlds he had won by penance and returns…

Characters in this sarga

All characters