ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामस्सौमित्रिणा सह । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥
tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmassaumitriṇā saha | viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat ||
हिंदी अर्थ फिर लक्ष्मण के साथ, विश्वामित्र को आगे करके उत्तर पूर्व की ओर जाकर राम यज्ञस्थल पर पहुँचे।
English meaning Then, going north east with Lakshmana and Vishvamitra before him, Rama reached the sacrificial ground.
रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः । साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥
rāmastu muniśārdūlamuvāca sahalakṣmaṇaḥ | sādhvī yajñasamṛddhirhi janakasya mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण सहित राम ने मुनिश्रेष्ठ से कहा: महात्मा जनक का यज्ञ सचमुच भव्य है।
English meaning Rama with Lakshmana said to the tiger among sages: The great souled Janaka's sacrifice is splendid indeed.
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् । ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् । ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुलाः । देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥
bahūnīha sahasrāṇi nānādeśanivāsinām | brāhmaṇānāṃ mahābhāga vedādhyayanaśālinām | ṛṣivāṭāśca dṛśyante śakaṭīśatasaṅkulāḥ | deśo vidhīyatāṃ brahman yatra vatsyāmahe vayam ||
हिंदी अर्थ हे महाभाग, यहाँ अनेक देशों से आए वेदाध्ययन में लगे हजारों ब्राह्मण हैं, और ऋषियों के डेरे सैकड़ों गाड़ियों से भरे हैं। हे ब्रह्मन, कोई स्थान चुनिए जहाँ हम ठहरें।
English meaning Fortunate one, many thousands of brahmins from many lands, devoted to the study of the Vedas, are here, and the sages' camps are crowded with hundreds of carts. Brahmin, let a place be chosen where we may stay.
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ | niveśamakaroddeśe vivikte salilāyute ||
हिंदी अर्थ राम के वचन सुनकर महामुनि विश्वामित्र ने जल के पास एक एकांत स्थान पर डेरा डाला।
English meaning Hearing Rama's words, the great sage Vishvamitra made camp in a secluded place with water nearby.
विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा । शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् । प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः ॥
viśvāmitramanuprāptaṃ śrutvā sa nṛpatistadā | śatānandaṃ puraskṛtya purohitamaninditam | pratyujjagāma sahasā vinayena samanvitaḥ ||
हिंदी अर्थ विश्वामित्र के आने की बात सुनकर राजा अपने निर्दोष पुरोहित शतानंद को आगे करके विनम्रता से उनकी अगवानी के लिए तुरंत निकले।
English meaning Hearing that Vishvamitra had come, the king hurried out with humility to meet him, with his blameless priest Shatananda before him.
ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् । विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मंन्त्रपुरस्कृतम् ॥
ṛtvijo'pi mahātmānastvarghyamādāya satvaram | viśvāmitrāya dharmeṇa dadurmaṃntrapuraskṛtam ||
हिंदी अर्थ महात्मा ऋत्विजों ने भी शीघ्र अर्घ्य लाकर मंत्रों के साथ धर्मानुसार विश्वामित्र को दिया।
English meaning The great souled priests too quickly brought the guest offering and gave it to Vishvamitra with mantras, as dharma requires.
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकस्य महात्मनः । पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakasya mahātmanaḥ | papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam ||
हिंदी अर्थ महात्मा जनक की वह पूजा स्वीकार करके उन्होंने राजा का कुशल और यज्ञ की निर्विघ्नता के विषय में पूछा।
English meaning Accepting that worship from the great souled Janaka, he asked after the king's welfare and whether the sacrifice was going well.
स तांश्चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः । यथान्यायं ततस्सर्वैस्समागच्छत्प्रहृष्टवत् ॥
sa tāṃścāpi munīn pṛṣṭvā sopādhyāyapurodhasaḥ | yathānyāyaṃ tatassarvaissamāgacchatprahṛṣṭavat ||
हिंदी अर्थ उन मुनियों, उपाध्यायों और पुरोहितों का भी कुशल पूछकर वे सबसे यथोचित रीति से प्रसन्नता पूर्वक मिले।
English meaning Asking after the sages too, the teachers and priests, he joyfully met them all as was proper.
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत । आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः ॥
atha rājā muniśreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | āsane bhagavānāstāṃ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ ||
हिंदी अर्थ फिर राजा ने हाथ जोड़कर मुनिश्रेष्ठ से कहा: भगवन, इन श्रेष्ठ मुनियों के साथ आसन ग्रहण कीजिए।
English meaning Then the king, with folded hands, said to the best of sages: Holy one, be seated with these best of sages.
जनकस्य वचश्श्रुत्वा निषसाद महामुनिः । पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥
janakasya vacaśśrutvā niṣasāda mahāmuniḥ | purodhā ṛtvijaścaiva rājā ca saha mantribhiḥ ||
हिंदी अर्थ जनक के वचन सुनकर महामुनि बैठ गए, और पुरोहित, ऋत्विज तथा मंत्रियों सहित राजा भी बैठे।
English meaning Hearing Janaka's words, the great sage sat down, and so did the priest, the officiants, and the king with his ministers.
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्ततः । दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥
āsaneṣu yathānyāyamupaviṣṭān samantataḥ | dṛṣṭvā sa nṛpatistatra viśvāmitramathābravīt ||
हिंदी अर्थ सबको यथोचित आसनों पर चारों ओर बैठा देखकर राजा ने विश्वामित्र से कहा:
English meaning Seeing them all seated in due order around him, the king said to Vishvamitra:
अद्य यज्ञसमृध्दिर्मे सफला दैवतैः कृता । अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ॥
adya yajñasamṛdhdirme saphalā daivataiḥ kṛtā | adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanānmayā ||
हिंदी अर्थ आज देवताओं ने मेरे यज्ञ की समृद्धि को सफल कर दिया। आज आपके दर्शन से, भगवन, मुझे यज्ञ का फल मिल गया।
English meaning Today the gods have made the abundance of my sacrifice fruitful. Today, by seeing you, holy one, I have gained the fruit of the sacrifice.
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव । यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह ॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṅgava | yajñopasadanaṃ brahman prāpto'si munibhiḥ saha ||
हिंदी अर्थ हे मुनिश्रेष्ठ, मैं धन्य और अनुगृहीत हूँ कि हे ब्रह्मन, आप मुनियों के साथ मेरे यज्ञ में पधारे।
English meaning Best of sages, I am blessed and favoured, since you, brahmin, have come with the sages to my sacrifice.
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः । ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक ॥
dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣamāhurmanīṣiṇaḥ | tato bhāgārthino devān draṣṭumarhasi kauśika ||
हिंदी अर्थ हे ब्रह्मर्षि, विद्वान कहते हैं कि यज्ञ के बारह दिन शेष हैं। फिर, हे कौशिक, आप भाग लेने आए देवताओं को देखेंगे।
English meaning Brahmarshi, the wise say twelve days of the rite remain. Then, Kaushika, you will see the gods come for their shares.
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा । पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रणतो नृपः ॥
ityuktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanastadā | punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ praṇato nṛpaḥ ||
हिंदी अर्थ मुनिश्रेष्ठ से यह कहकर प्रसन्न मुख राजा ने हाथ जोड़कर झुककर उनसे फिर पूछा:
English meaning Having said this to the tiger among sages, the king, his face glad, bowed with folded hands and asked him again:
17-19
1.50.17-19
Copy link
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ । पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ । यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ । कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau | gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau | padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau | aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau | yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau | kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune ||
हिंदी अर्थ आपका कल्याण हो। ये दोनों कुमार, देवताओं के समान पराक्रमी, हाथी और सिंह जैसी चाल वाले, बाघ और बैल जैसे वीर, कमलदल जैसी विशाल आँखों वाले, खड्ग, तूणीर और धनुष धारण किए, अश्विनीकुमारों जैसे रूपवान और युवा, मानो दो देवता देवलोक से पृथ्वी पर उतर आए हों: हे मुनि, ये पैदल यहाँ कैसे आए, किस प्रयोजन से, और किसके पुत्र हैं?
English meaning Blessings on you. These two boys, equal to the gods in valour, walking like elephants and lions, heroes like tigers and bulls, with large eyes like lotus petals, carrying swords, quivers and bows, handsome as the Ashvins and in the bloom of youth, as if two immortals had come down to earth from the world of the gods: how have they come here on foot, sage, for what purpose, and whose sons are they?
20-21
1.50.20-21
Copy link
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने । भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् । परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः । काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune | bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram | parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ | kākapakṣadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ ||
हिंदी अर्थ हे महामुनि, उत्तम अस्त्र धारण किए ये दोनों वीर किसके पुत्र हैं? ये इस देश को वैसे ही सुशोभित कर रहे हैं जैसे चंद्र और सूर्य आकाश को, कद, भाव और चेष्टा में एक दूसरे के समान, अभी काकपक्ष धारण किए वीर। मैं सच सुनना चाहता हूँ।
English meaning Great sage, whose sons are these two heroes bearing fine weapons? They grace this land as the moon and sun grace the sky, alike in build, expression and bearing, heroes still wearing the side locks of boys. I wish to hear the truth.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ | nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau ||
हिंदी अर्थ महात्मा जनक के वचन सुनकर उन्होंने बताया कि वे दशरथ के महात्मा पुत्र हैं।
English meaning Hearing the words of the great souled Janaka, he told him that they were the great souled sons of Dasharatha.
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा । तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् । अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् । महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा । एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने । निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः ॥
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā | taccāgamanamavyagraṃ viśālāyāśca darśanam | ahalyādarśanaṃ caiva gautamena samāgamam | mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamanaṃ tathā | etatsarvaṃ mahātejā janakāya mahātmane | nivedya virarāmātha viśvāmitro mahāmuniḥ ||
हिंदी अर्थ सिद्धाश्रम में निवास, राक्षसों का वध, निर्विघ्न यात्रा और विशाला का दर्शन, अहल्या और गौतम से भेंट, और महाधनुष को परखने के लिए आगमन: यह सब महात्मा जनक को बताकर महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र चुप हो गए।
English meaning Their stay at Siddhashrama and the killing of the rakshasas, their untroubled journey and the sight of Vishala, their meeting with Ahalya and with Gautama, and their coming to try the great bow: having told all this to the great souled Janaka, the radiant great sage Vishvamitra fell silent.