Skip to content
Bala Kanda Sarga 23 of 77 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 23

The Hermitage of Kama

बालकांड, सर्ग 23: कामाश्रम में रात्रि

The three reach the meeting of the Sarayu and the Ganga and stay at the hermitage where Shiva once burned Kamadeva to ashes. Vishwamitra tells the story of that place.

तीनों सरयू और गंगा के संगम पर पहुँचकर उस आश्रम में ठहरते हैं जहाँ शिव ने कामदेव को भस्म किया था। विश्वामित्र उस स्थान की कथा सुनाते हैं।

1 1.23.1

प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।
अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे ॥

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
abhyabhāṣata kākutsthau śayānau parṇasaṃstare ||

हिंदी अर्थ

रात बीतकर प्रभात होने पर महामुनि विश्वामित्र ने पत्तों के बिछौने पर सोए दोनों काकुत्स्थों से कहा।

English meaning

When the night turned to dawn, the great sage Vishvamitra spoke to the two Kakutsthas lying on their bed of leaves.

2 1.23.2

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥

kausalyā suprajā rāma pūrvā sandhyā pravartate |
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivamāhnikam ||

हिंदी अर्थ

हे कौसल्या के सुपुत्र राम, प्रातःसंध्या का समय हो गया है। उठो, नरशार्दूल; देवताओं के नित्य कर्म करने हैं।

English meaning

Rama, Kausalya's fine son, the morning twilight is here. Rise, tiger among men; the daily rites to the gods must be done.

3 1.23.3

तस्यर्षेः परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥

tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaśśrutvā nṛpātmajau |
snātvā kṛtodakau vīrau jepatuḥ paramaṃ japam ||

हिंदी अर्थ

ऋषि के वे उदार वचन सुनकर दोनों राजकुमारों ने स्नान किया, जल अर्पित किया और परम जप किया।

English meaning

Hearing the sage's noble words, the two princes bathed, offered water and recited the supreme prayer.

4 1.23.4

कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।
अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः ॥

kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam |
abhivādyābhisaṃhṛṣṭau gamanāyābhitasthatuḥ ||

हिंदी अर्थ

नित्य कर्म करके दोनों महापराक्रमी वीरों ने तपोधन विश्वामित्र को प्रणाम किया और प्रसन्न होकर चलने को तैयार हो गए।

English meaning

Having done their daily rites, the two mighty heroes saluted Vishvamitra, rich in penance, and joyfully stood ready to go.

5 1.23.5

तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम् ।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे ॥

tau prayātau mahāvīryau divyāṃ tripathagāṃ nadīm |
dadṛśāte tatastatra sarayvāssaṅgame śubhe ||

हिंदी अर्थ

आगे बढ़ते हुए उन दोनों पराक्रमियों ने सरयू के सुंदर संगम पर तीन मार्गों से बहने वाली दिव्य नदी को देखा।

English meaning

As they went on, the two mighty ones saw the divine river that flows by three paths, at its lovely meeting with the Sarayu.

6 1.23.6

तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥

tatrāśramapadaṃ puṇyamṛṣīṇāmagyratejasām |
bahuvarṣasahasrāṇi tapyatāṃ paramaṃ tapaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ परम तेजस्वी ऋषियों का एक पवित्र आश्रम था, जो कई हजार वर्षों से परम तप कर रहे थे।

English meaning

There was a holy hermitage of sages of the highest radiance, who had practised supreme penance for many thousands of years.

7 1.23.7

तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥

taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyamāśramam |
ūcatustaṃ mahātmānaṃ viśvāmitramidaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस पवित्र आश्रम को देखकर अत्यंत प्रसन्न दोनों राघवों ने महात्मा विश्वामित्र से कहा:

English meaning

Delighted to see that holy hermitage, the two Raghavas said to the great souled Vishvamitra:

8 1.23.8

कस्यायमाश्रमः पुण्यः कोन्वस्मिन्वसते पुमान् ।
भगवन् श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥

kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ konvasminvasate pumān |
bhagavan śrotumicchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau ||

हिंदी अर्थ

यह पवित्र आश्रम किसका है, और इसमें कौन रहता है? भगवन, हम सुनना चाहते हैं, क्योंकि हमें बड़ी जिज्ञासा है।

English meaning

Whose holy hermitage is this, and who lives here? Holy one, we wish to hear, for we are very curious.

9 1.23.9

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥

tayostadvacanaṃ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |
abravīcchrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनकी बात सुनकर मुनिश्रेष्ठ मुस्कुराए और बोले: हे राम, सुनो, यह आश्रम पहले किसका था।

English meaning

Hearing their words, the best of sages smiled and said: Hear, Rama, whose hermitage this was of old.

10-11 1.23.10-11

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ।
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम् ।
धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना ॥

kandarpo mūrtimānāsītkāma ityucyate budhaiḥ |
tapasyantamiha sthāṇuṃ niyamena samāhitam |
kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgagaṇam |
dharṣayāmāsa durmedhā huṅkṛtaśca mahātmanā ||

हिंदी अर्थ

कंदर्प, जिसे विद्वान काम कहते हैं, पहले शरीरधारी था। यहाँ देवेश स्थाणु नियम से एकाग्र होकर तप कर रहे थे। विवाह के बाद जब वे मरुद्गणों के साथ जा रहे थे, तब उस दुर्बुद्धि काम ने उन पर आक्रमण किया, और उन महात्मा ने हुंकार की।

English meaning

Kandarpa, whom the wise call Kama, once had a body. Here Sthanu, lord of the gods, was practising penance with discipline and composure. When, after his marriage, he was going with the hosts of Maruts, the foolish Kama assailed him, and the great souled god let out a roar.

12 1.23.12

अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥

avadagdhasya raudreṇa cakṣuṣā raghunandana |
vyaśīryanta śarīrātsvātsarvagātrāṇi durmateḥ ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, उस रौद्र दृष्टि से जलकर उस दुर्बुद्धि के सारे अंग उसके शरीर से बिखर गए।

English meaning

Joy of the Raghus, scorched by that fierce glance, all the limbs of the foolish one fell away from his body.

13 1.23.13

तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना ।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण हि ॥

tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagthasya mahātmanā |
aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhāddeveśvareṇa hi ||

हिंदी अर्थ

उन महात्मा ने उसे वहीं जलाकर उसका शरीर नष्ट कर दिया; देवेश्वर ने क्रोध से काम को अशरीरी बना दिया।

English meaning

His body was destroyed there, burnt by the great souled one; in his anger the lord of the gods made Kama bodiless.

14 1.23.14

अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव ।
स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह ॥

anaṅga iti vikhyātastadāprabhṛti rāghava |
sa cāṅgaviṣayaśśrīmānyatrāṅgaṃ pramumoca ha ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, तभी से वह अनंग नाम से प्रसिद्ध है। और जिस सुंदर प्रदेश में उसने अपना अंग छोड़ा, वह अंग देश कहलाता है।

English meaning

From that day, Raghava, he has been known as Ananga, the bodiless. And the fair land where he cast off his body is called Anga.

15 1.23.15

तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।
शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते ॥

tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayaḥ purā |
śiṣyā dharmaparā nityaṃ teṣāṃ pāpaṃ na vidyate ||

हिंदी अर्थ

यह उन्हीं का पवित्र आश्रम है, और ये मुनि प्राचीन काल से उनके शिष्य हैं, सदा धर्म में लगे; इनमें कोई पाप नहीं।

English meaning

This is his holy hermitage, and these sages were his disciples of old, always devoted to dharma; no sin is found in them.

16 1.23.16

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥

ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
puṇyayossaritormadhye śvastariṣyāmahe vayam ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदर दर्शन वाले राम, आज रात हम इन दो पवित्र नदियों के बीच यहीं रहें। कल हम पार चलेंगे।

English meaning

Rama of fair looks, let us stay here tonight between these two holy rivers. Tomorrow we shall cross.

17 1.23.17

अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम् ।
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम ॥

abhigacchāmahe sarve śucayaḥ puṇyamāśramam |
snātāśca kṛtajapyāśca hutahavyā narottama ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, हम सब स्नान, जप और हवन करके पवित्र होकर इस पुण्य आश्रम में चलें।

English meaning

Best of men, let us all go into the holy hermitage purified, after bathing, prayer and offerings.

18 1.23.18

तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा ।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥

teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapodīrgheṇa cakṣuṣā |
vijñāya paramaprītā munayo harṣamāgaman ||

हिंदी अर्थ

जब वे वहाँ बात कर रहे थे, तब मुनियों ने दीर्घ तप से प्राप्त दिव्य दृष्टि से उन्हें जान लिया और अत्यंत प्रसन्न हुए।

English meaning

While they were talking there, the sages knew of them by the inner sight born of long penance, and were filled with joy.

19 1.23.19

अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे ।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥

arghyaṃ pādyaṃ tathā'tithyaṃ nivedya kuśikātmaje |
rāmalakṣmaṇayoḥ paścādakurvannatithikriyām ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने कुशिकपुत्र को अर्घ्य, पाद्य और आतिथ्य अर्पित किया, और फिर राम तथा लक्ष्मण का भी अतिथि सत्कार किया।

English meaning

They offered water for the hands and feet and hospitality to the son of Kushika, and afterwards did the same for Rama and Lakshmana.

20 1.23.20

सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ।
यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिताः ॥

satkāraṃ samanuprāpya kathābhirabhirañjayan |
yathārhamajapan sandhyāmṛṣayaste samāhitāḥ ||

हिंदी अर्थ

सत्कार पाकर उन ऋषियों ने कथाओं से उनका मन बहलाया, और फिर एकाग्र होकर यथोचित संध्या वंदन किया।

English meaning

Having received this honour, the sages entertained them with stories, and then, composed, said their evening prayers as was proper.

21 1.23.21

तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतैः सह ।
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥

tatra vāsibhirānītā munibhissuvrataiḥ saha |
nyavasan susukhaṃ tatra kāmāśramapade tadā ||

हिंदी अर्थ

वहाँ रहने वाले सुव्रत मुनियों द्वारा भीतर लाए जाकर वे काम के आश्रम में बहुत सुख से रहे।

English meaning

Brought in by the resident sages of good vows, they stayed very happily there in the hermitage of Kama.

22 1.23.22

कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः ॥

kathābhirabhirāmābhirabhirāmau nṛpātmajau |
ramayāmāsa dharmātmā kauśiko munipuṅgavaḥ ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ कौशिक ने मनोहर कथाओं से उन दोनों सुंदर राजकुमारों का मन प्रसन्न किया।

English meaning

The righteous Kaushika, best of sages, delighted the two charming princes with charming stories.

Next sarga · Bala Kanda 24Into the Forest of TatakaCrossing the Ganga, Rama asks about the roar of the waters. Vishwamitra explains, then leads the brothers into a dark forest once rich and peopled, now…

Characters in this sarga

All characters